Ислам экстремизм мен лаңкестікке қарсы

 

 

 

Шейх Әбсаттар қажы Дербісәлі,

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы

мен Орта Азия мүфтилер кеңесінің төрагасы,

Бас мүфти

 

Қазақстандағы дәстүрлі ислам:

ерекшеліктері мен қүндылықтары

 

Дін кез келген жеке адам, қоғам, үлт өміріндегі ең маңызды фактор. Дін, сенім болмаса, үлгілі мәдениет кұру да мүмкін емес. Тарихта дінге немкүрайды қараған мемлекеттер канша алып болса да, ұзақ салтанат құра алмаған. Ал бүкіл адамзат тарихында Ислам дінінің алар орны ерекше. Оның ғылым мен білім, мәдениет пен өркениеттің сарқылмас кәусар бүлағы екендігін әлем әлдеқашан мойындаған. Мың жылдан астам уақыттан бері атабабаларымыз осы ислам дінін үстанып, жоғары бағалап келеді.

Исламадам баласына айналадағы жандыжансыз барлық жаратылысқа камқорлықпен, жанашырлықпен қарап, оларды заңды жолдармен және белгіленген мөлшерде пайдалануды әмір ететін дін. Демек, ол тек адамдар арасындағы емес, бүкіл жаратылыс арасындағы ғажайып үйлесімділік пен үндестік негізінде күрылған.

Адамзаттың қазіргі биігінен көз салсақ, тарих көшінің бет алысын түзеп, әлемге ұлы өзгеріс енгізген ірі құбылыстардың бірі Ислам діні екенін көреміз. Бақытқа бастаймыз деген талай идеологиялар тоқырауға үшырап жатқанда, Ислам діні жаңа ізденістерге жол ашып, жыл өткен сайын әлемді баурап бара жатқаны баршамызға аян. Өйткені асыл дініміз адам баласын үнемі тазалықка, адалдықка шақырады. Алла тағала мен пайғамбарларға және дүниедегі бүкіл жаратылыстарға әділетті болуға үндейді.

Ислам дінінің алғашқы бұйрығы «Окыболды. Сондықтан мұсылман үмбеті Қүранға үңілумен катар мына алып ғалам кітабын да қоса зерделеуге кірісті. ¥лы шебердің кұдіретіне саналы түрде бас июдің артықшылықтарын бүкіл адамзатка түсіндірді. Қасиетті Құрандағы «Білетіндер мен білмейтіндер тең бе?» («Зүмәр» сүресі, 9-аят); «Бұлардың ішіндегі ғылымға бойлағандарға зор сый береміз» («Ниса» сүресі, 162-аят); «Сондайак кұлдарынан (ең алдымен) ғалымдар Алладан қорқады» («Фатыр» сүресі, 28-аят) деген аяттарды, сондайақ «Тал бесіктен жер бесікке дейін білім іздеңдер» (ӘлАжлуни) деген секілді хадистерді көкейге түйген мұсылмандар ілім үйренуге талпынды.

Сондықтан болар, мүсылмандар тәпсір, кирағат, фикһ, кәлам, хадис секілді ислами білімдерді дамыткан. Сондай-ақ ислами ілімдермен катар медицина, математика, астрономия, химия, философия, тарих, география секілді жаратылыс пәндерін де дамытты. Әсіресе, халифа Харүн Рашид пен Мәмун кезендерінде мұсылмандар білім дегенде алдарына жан салмаган. Әр салада әлем мойындаған озык ғүламалар жетілген. Айталык, медицинада — Әбу Бәкір әр-Рази, Ибн Сина; математикада — әл-Хорезми, Ибн Жәмшид, әл-Бируни; химияда —Жәбир ибн Хайян, әл-Максиди; пәлсапада — Әбу Насыр әл-Фараби, Әл-Кинди; астрономияда — әл-Баттани, Али Кушшы; тарихта — әл-Масуди, ат-Табари, Ибн Халдун; географияда — Ибн Батута, Ибн Хаукал т.б.

Ата-бабаларымыз да сан ғасыр бойы Ислам дінінің осы және өзге де қүндылыктарын өмірмен біте кайнастыра үстанып, бір атаның баласындай, бір

бейбіт өмір сүріп келді. Діни дүрдараздык деген үғым казак даласында күні кешеге дейін болып көрген емес. Бар казак бір дінді, бір мәзһабты, бір акиданы ұстаньш келді. Намаз оқыса да, Құран оқып, бет сипаса да, тәспі тартып, дұға етсе де ешкім бір-біріне: «мынауың не, сен қателесіп отырсың, адасып жүрсің» деп білгішсінгендер атымен болған жок. Үлкендер жасы кішілерді мәңгілік тозбайтын мұсылмандық кұндылыктарга тәрбиелеп отырды. Әке ұлын, шеше кызын имандылыкка, көркем мінезділікке, адамның қадірін білуге баулыды.

Шариғат ілімінен терең хабары жок адамдар өзі білмейтін дін ісіне орынсыз араласкан жоқ. Әркім дінді білетін имам-молдалардың айтканын заң деп білді. Құранды қастерледі. Намаз окитын адамды сыйлады. Осылайша, мамыражай отырған кезде тарихтың қараңғы парақтары ашылып, Кеңес өкіметі орнады. Нәтижесінде дінге шектеу қойылды. Мешіттер қиратылып, Алланың атын айткан адам катаң жазаланатын болды. Халық діни кұндылықтарға катты шөліркеген замандар келді. Бірак ең бастысы, қазақ халқы қанша қиналса да, қанша тепкі-теперіш көрсе де, еш уақытта жүрегіндегі иманын үмытқан жоқ. Осыған өз басым кәміл сенемін.

Кеңес өкіметі таркаған соң, оның кұрамында болған мемлекеттердің әрқайсысы өз елдерінің діни мәселелерін шеше бастады. Әсіресе, тарихи тамырлары Исламмен астарласып жатқан жұрттар өз салт-дәстүрлері, ұлттық өнерлерімен бірге адам рухының негізгі куаты сана-латын дініне де көбірек көңіл бөлді. Ұлтаралық, дінаралық кактығыстардың орын алмауы үшін әркімнің сенімі мен ар-ожданына бостандық берілді. Алайда Кеңес одағы кезінде пайда болған рухани бос кеңістік (вакуум) дәстүрлі емес кейбір діни көзкарастармен толыға бастағаны жасырын емес. Өйткені «Қүдай жок» деген

 

қоғамнан булығып шыккан халық, әсіресе, жастар өздерінің дінге арналған жүрек қоймаларын асығыс жағдайда толтыруға кірісті. Халықтың дағдылы түсінігіне жат діни көзқарастардың салдарынан конфессияаралык қақтығыстарға жол бермеу үшін бүрынғы Кеңес қүрамындағы мемлекеттердің көпшілігі қоғамның рухани өмірін өз бетінше жібермей, белгілі бір жүйемен баскаруға тырысты. Сөйтіп, зайырлы мемлекеттердін өзінде Діни басқармалар, мүфтияттар, мүфтилер кеңестері кұрылды.

Ата-бабаларымыздың өмірлерімен біте кайнасып жатқан Ислам дінімен кайта кауышатынына казақ елі де куанды. Сөйтіп, діни сауат ашу, иман шарттарын кайта жаңғырту, жоғалған діни-рухани кұндылықтардың орнын толтыру секілді «қалпына келтіру» жүмыстары шұғыл колға алынды.

Дегенмен еліміз егемендігін алып, өз тізгіні өз қолына тигенде, діндерге рұксат берілуімен біркатар проблемаларға да жол ашылғанын ешкім ә дегеннен сезіне қойған жоқ. Мәселен, еркіндікті пайдаланып, діни сауатына қарамай, әркім дін жайлы пікір айта бастады. Дін саласының маманы болсын, болмасын, кез келген адам діни көзкарасын еркін білдіруге кұкықты болды. Тіпті тек көзқарас білдірумен шектелмей, қарапайым халықты түрлі ағымдарға тартқандар да аз болмады. Бірте-бірте дінді емес, өз пікірлерін негізге алып сөз таластыру көбейді.

Сондай-ак ашық акпараттық жүйедегі еркіндікті пайдаланған кейбір радикалды топтар Ислам дінін халық арасына теріс бағытта жая бастады. Олар мыңдаған жылдар бойы дінмен біте кайнасып келген кейбір ұлттық казыналарды мансүктап, түкке алғысыз етіп көрсетті. Ал шындығында, ұлттык қүндылыктар Исламға жат емес еді.

Сондықтан Қазакстан мүсылмандары діни басқармасы мен оның карауындағы бүкіл мешіттер ата-бабаларымыз ұстанып келген Ханафи мәзһабы мен Матуриди акидасын басшылыкқа алып, соған сай қызмет етеді. Бұл ел бірлігі мен ынтымағын одан әрі күшейте түсуге қызмет ету деген сөз. Сондықтан да бұл мәзһаб арқылы ұлттың шариғатка кайшы келмейтін салт-дәстүрлерін де одан әрі жалғастыруға тиісінше үлес косу — діндарлар алдында тұрған міндеттің бірі. Осыған орай Қазакстан мұсылмандары діни баскармасы 2009 жылы Ислам діні мен өркениетіне арналған «Ислам — ынтымақ пен бірлік діні», «Имам Ағзам Әбу Ханифаның туғанына 1350 жыл» атты халыкаралық конференциялар өткізді. Оған алыс және жақын елдерден дінбасылары мен исламтанушы ғалымдар катысып, келелі ой толғады. Бұл алқалы жиындардың материалдары арнайы жинақ болып жарық көрді.

Осы түста тағы бір рет тарихқа шегініс жасайық. Ислам діні қазак еліне VIII ғасырда келді. Бабаларымыз исламды үлттык болмысына соншалыкты жақын болғандықтан, жүрек калауымен қабылдаған. Соның нәтижесінде казақ сахарасына Ислам біржола орнығып, ежелгі Отырар-Фараб, Исфиджаб, Тараз өлкесінде мәдениет пен білім-ғылым бірте-бірте өркендей бастады. Медреселер мен мешіттер бой көтерді. Оның қабырғасынан Ислам әлеміне танымал талай ғұламалар шықты. Мысалы, біз қазір Фарабтан шыкқан 30-дан астам Фарабилерді, 50-ге жуык Таразилер, 40-тан астам Исфиджаби, Сығанақи, Йассауи, Түркістани, Женди секілді біркатар даналарды білеміз. Әрине, орта ғасырларда Мауараннаһр бір жүрт, бір ел еді. Бүхара мен Самарканд, Ташкент пен Марғүланда каншама үландарымыз дәріс алды, халқына, асыл дініне беріле қызмет етті. Олардың тағы бір тобы білім іздеп Шамға, Багдад пен Мысырға сапар шекті. Сонда күн кешіп, өшпес шығармаларын туындатты. Сондықтан олар Ислам мәдениеті мен ғылымының ұлы өркениетінің үздік өкілдері саналады. Дэстүрлі Ислам дегенде, әрісі ардақты пайғамбарымыз (с.а.с), берісі осы ғүламалар салып кеткен сара жолды еске алсақ керек. Бүгінде әлем халқының төрттен бірі мүсылман болса, солардың жартысына жуығы осы мәзһабта. Бір мәзһабта болудың артықшылығы халыктың біртұтастығын сақтайды, ынтымағы мен бірлігін күшейтеді. Орта Азия мен Қазақстанда канша ғасырлардан бері діни алауыздықтың болмай, ұрыс-керіс, дау-жанжалдан іргесін аулак ұстауының да бірден-бір сыры осында. Өйткені кұлшылык амалдарының бір болуы жат пиғылдың тууына да, соны себеп етіп, бөлінуіне де жол бермейді. Ханафи мәзһабы өзге діни мектептермен салыстырғанда көп жеңілдік беретіндігімен әрі демократиялылығымен де ерекшеленеді. Біздің жартылай көшпенді халқымыздың бүл мәзһабты қабылдауының тағы бір себебі өз дүниетанымы, болмысына оның тонның ішкі бауындай жакындығында. Ханафи мазһабы бойынша кімде-кім Алланың бірлігі мен хазреті Мүхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыздың хақтығын тілімен айтып, жүрегімен бекітсе, сол мұсылман.

Қазакстан мұсылмандары діни баскармасы Ханафи мәзһабын ұстануға бүкіл елді жұмылдыруға тырысуының себебі осы. Ендеше, елдегі діни алауыздықты болдырмай, жұрттын ынтымағын одан әрі күшейте беру үшін мемлекет тарапынан да осы мәзһабты қолдау қажет екені даусыз.

«Бірлік деген сөз біздің ата-бабаларымыздан калған өте ұлы, терең мағыналы ұғым. Біз тәуелсіздігіміздің 20 жылдығы ішінде бірліктің арқасында іргелі ел болдык» деді Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқының бірлігі мерекесінде сөйлеген сөзінде. Сондай-ақ, Елбасы «Бірлігі бар ел озар, бірлігі жок ел тозар» деген аталы сөзді жиі айтады. Расында да, казак халқы атам заманнан бері бірлікке, тұтастыққа, бауырмалдықка ерекше ден қойып келеді. Бірлік біздің елдігіміз бен азаттығымыздың ақ туы. Қандай заман болсын, қазак халкы бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруға дайын тұрған. Осы касиетімізді ешкашан жоғалтып алмауымыз кажет. Біз кандай жағдайда болсын, алға ұмтылып, мемлекеттік идеяның төңірегіне топтасып, жылдар бойы тарихтың сынағынан сүрінбей өткен Ата заңымыз бен басқа да заңдарымызға күрметпен карап, өмір сүргеніміз абзал. Біздің максатымыз радикалды идеяларға зейін қоймау, өйткені бұл біздің жүретін жолымыз емес. Исламізгілік пен бейбітшілік діні. Бұл Құранда да анық көрініс тапкан. Исламның мағынасының өзі кез келген адамға жақсылық пен бейбітшілік тілеу дегенді білдіреді. Ислам дінінің бірлік пен татулыққа, бейбітшілік пен бауырмалдыққа үндейтінін оның тек бір ру, тайпа, халык не елдің ғана діні емес, керісінше, Жаратканның барша адамдарға бірбірімен бауырласуы, достасуы, бірігуі үшін жіберген діні деген ұғымнан да анық көрінеді. Ендеше, осындай асыл дінді атам заманнан бері ұстанып келе жаткан казак халқы өзінің ізгілігінен, қайырымдылығынан, татулығынан, сабырлылығынан ешқашан да айнымауы кажет.

Бүгінгі күні елімізде Ислам діні дамып, өркендеп, өсу жолында. Мұны өз еліміз түрмак сырт көз сыншыларымыз да таныпбіліп, мойындап отыр. Мұнда дініміздің камқоры, әрі сүйеніші Елбасы Нұрсұлтан Әбішүлы Назарбаевтын рөлі өлшеусіз. Былтыр ғана оның тікелей тапсырмасымен Ислам мәдениеті мен білімін қолдау коры күрылып, ел мұсылмандары үшін сүраныстағы көптеген діни кітаптар мен кітапшалар мол таралыммен шығарылып, мешіттер арқылы жамағатқа тегін таратылу үстінде. Қордың алдағы жоспарында қажетті діни кітаптар, окулыктар шығарумен катар казак топырағындағы Ислам ғүламаларының еңбектерін шетелдік мұрағаттардан тауып, зерттеп, зерделеп, тәржімалап, араға каншама ғасырлар салып, халқымен қайта кауыштыру міндеті түр. Діни баскарманың үсынуы, Елбасымыз Н.Назарбаевтын тікелей колдауымен соңғы жылдары дініміздің ең үлық мерекесі Қүрбан айт еліміз бойынша демалыс күні болып жарияланды. Бүл да дәстүрлі Ислам дінін өркен жайдыруға косылған үлес деп білемін.

Сондай-ак 2011 жылы маусым айында Астанада өткен бүкіләлемдік Ислам экономикалық форумында Елба­сымыз бүгінгі Ислам әлемінің ахуалына жанашырлықпен қарап, былай дегені есімізде: «Әлем түрғындарының бестен бір бөлігін күрайтын мүсылман әлемі өзінің экономика саласындағы әлеуетіне мүлдем сай келмейді. Мысалы, үлкен сегіздіктің ішінде мүсылман үмбетінен бірде-бір ел жоқ. Бүл — Ислам экономикасының әлемдік ауқымдағы накты салмағының айкын көрінісі. Үздік жоғары оку орындарының алғашқы жүздігінде канша Ислам мемлекеттерінің университеттері бар? Ислам дүниесінің ішінен соңғы жиырма жылда жаратылыстану және техника ғылымдары саласы бойынша Нобель сыйлығының канша иегері шықты? Ислам әлемінің канша жаһандык технологиялык инновация өмірге жол ашты? Біз бұл сауалдарды алдымен өзімізге қойып, таяу болашақта лайыкты жауабын беруіміз кажет деп санаймын». Сондай-ак Нұрсұлтан Әбішұлы: «Ислам діні ланкестікті лағнеттейтінін бәріміз білеміз. Тек білеміз деу жеткіліксіз деп ойлаймын. Ата дініміз лаңкестік тұрмак, кез келген зорлық-зомбылыққа жол беруді жөн көрмейді. Сондықтан өз ішімізден шықкан дін атын жамылып, лаңкестік жасаушы қандайда бір ұйымдар мен жекелеген топтардың бейбастак әрекеттеріне тойтарыс беруге тиіспіз» деген ойын ортаға салды. Иә, осы олқылықтарды оң шешу үшін де дәстүрлі Ислам дінінің нығая түсуі тиіс. Мұсылмандар жік-жікке бөлініп, әрі-сәрі болып жатса, ондай биік мүраттарға қол жеткізу мүмкін емес. Ал елімізде дәстүрлі Ислам діні канат жаяр болса, елдің экономикасы да, әлеуметтік түрмыс-тіршілігі де, білім-ғылым саласы да, адамдар арасындағы қарым-катынас та каркындап дамитыны шындык. Өйткені Ислам діні сыртқы тазалықпен катар ішкі рухани тазалыкка да шақыратындыктан, мұсылмандар жүрек тазалығына да катты көңіл бөледі. Сол себепті өтірік, өсек, біреуді біреумен шағыстыру, балағат сөз, күндеу, қызғаныш секілді жексүрын қылықтардан бойды аулак ұстайды. Әрдайым азды қанағат тұтып, ешкімнің ала жібін аттамауға тырысады.

Ислам діні қоғамда жауапкершілік деген үғымның маңызын үктырды. Хадисте: «Патша мемлекетке жауапты. Отағасы отбасына жауапты. Малшы малына жауапты. Әйелі отағасының мүлкіне жауапты. Әркім карамағындағыларға жауапты» (Бүхари, Жүма, 11) делінгендіктен, әр мүсылман өз ісіне үлкен жауапкершілікпен қарады. Әбу Бэкір (р.а.) халифа тағайындалғанда, жауапкершіліктің зіл батпан ауырлығын сезіп: «Уаллаһи, осыншалыкты жауапкершілік жүктелген адам болып жаратылғаннан гөрі түйе жейтін жантақ болсамшы?!» деп әрдайым терең күйзелісте жүргені белгілі. Ал ел баскарған кезінде халифа Омардың (р.а.) «Егер Евфрат өзенінің жағасында бір түйе жоғалса немесе өздігінен суға батып өлсе, Алла оның да есебін менен сұрай ма деп коркам»; «Ең жақсы адам маған кемшіліктерімді айтқан адам» деген мазмұны терең сөздер айтқаны мәлім. Бұл Исламда жауапкершіліктің маңызы қаншалыкты жоғары екендігіне дәлел. Дәстүрлі Ислам діні сондай-ак түрлі азғындыктарды ауыздап, коғамда ізгіліктің үстемдік күруын камтамасыз етеді. Исламға дейінгі араб қоғамының «қараңғылык дәуір» деп аталғаны тарихтан белгілі. Небэрі 23 жыл ішінде араққүмарлык, нәпсіқүмарлык, зинақорлық, әділетсіздік, катігездік, қыз баланы тірідей топырақка кому секілді көптеген қоғамдық індеттер түп-тамырымен жойылды. «Жәннат аналардың табанының астында» (Нәсаи, Жиһад, 6) дейтіндей ананың, қыз баланың күрметі өсті. «¥ят иманнан» (Бүхари, «Иман») делініп, ибалылық пен үяттылық артты. «Көршісі аш кезде өзі ток жатқан адам бізден емес» (Хаким, II, 15) делініп, мүсылмандардың бір-біріне деген жанашырлығы молайды. «Өзеннен дәрет алсаң да, суды ысырап етуге болмайды» (Ибн Әби Шайба (713) Әбу Дарда) деген сыны биік, сыры терең үстанымдар жолға койылды. Дәстүрлі дінімізді дамытсак, бұған қол жеткізуімізге болады.

Қорыта келгенде, Ислам діні адамзат ойлап тапкан ешбір жүйемен салыстыруға келмейтін, жан-жақты толыскан иләһи жүйе!

Кемел мәдени феномен!

Гуманизм мен бейбітшілікті жақтайтын татулык діні!

Өнерді колдаған, ақыл-ойды кемеліне келтірген, ғылымды дамытқан ұлы дін!

Дәстүрлі Ислам діні әрісі пайғамбарымыздың, берісі Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Йассауи, Сүлеймен Бақырғани, Сұлтан аз-Захир Бейбарыс, Хафиз ад-Дин Кердери, М.Х. Дулати, Хасан Әли Жалайыри секілді ата-бабаларымыздың, бәрінен бүрын ұлы Алла тағаланың асыл аманаты, ертеңгі нұрлы болашағымыздың үміті, баянды бакытымыздың кепілі. Бүгінгі ұрпакка дейін келіп жеткен осы қасиетті аманатты көздің карашығындай қорғау, рухани кұндылықтарымызды дәріптеу казіргі әрбір иісі мүсылман баласының қасиетті борышы. Бүл борыш біздің қоғамда жүрегі Алла деп соққан, «мұсылман үмбеті» деген атка лайық азаматтар катары көбейген сайын өз деңгейінде атқарыла берері сөзсіз.

Сөз соңында, бір үсынысымды да жеткізе кетейін. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ғылыми-зерттеу орталығын ашқалы отыр. Мемлекет тарапынан осы ғылыми орталық толықтай каржыландырылса деген ойдамыз. Бүл орталықта халқымыздың ғасырлар бойы үстанып отырған мәзһабымыз бен имам Ағзамның өзі жайлы, имам Матуриди ақидасы жайлы зерттеу жүмыстары жүргізіліп, күнды еңбектер жарық көретін болады. Сондай-ақ осы казақ топырағынан шыққан Орта Азияға танымал дін ғұламаларының еңбектерін халықпен кауыштыруымыз керек. Хусам ад-Дин ас-Сығ-нақи, Қауам ад-Дин әл-Итқани әл-Фараби, Хибатулла ат-Таразилер, сол секілді Женди, Кердерилер бэрі де көрнекті Ислам ғүламалары болған. Олардың бірталай колжазбаларын елге алып келдім. Енді оларды казак тіліне аударып, елге тарату кезек күттірмейтін іс болып отыр. Оларды карапайым халыктың қолына жеткізсек, онда шетелдерден келіп, өз идеологияларын тықпыштап отырған келімсек ағымдардың әсері жойылатын болады. Қазіргі радикалды топтардың әсерінен кұтылу тәсілінің бірі осындай ағартушылык жол деп білеміз. Жаратушы иеміз халқымызды бірлік-ынтымағынан ажыратпасын! Әумин!

Жиһад жайлы не білеміз?

«Жиһад» сөзі араб тілінде белгілі бір нәтижеге, мақсатқа жету үшін яки бір істі істеу үшін бар кажыр-кайратың мен ынта-жігеріңді төгу, тырысу, күресу деген сиякты мағыналарды білдіреді.

Жиһад ұгымының аясы өте аукымды. Бүгінгі таңда көптеген адамдар жиһадты қару алып соғысу деп біржақты түсінеді. Әрине, мүндай түсінік жиһадтың мағынасын шектейді. Құранда «жиһад» сөзі 35 жерде өткенімен, төрт жерде ғана тікелей соғыс мағынасында келген. Құранда соғыс ұгымы «харб», «мухарабэ», «мағрака», «қитал» терминдерімен білдірілген. Бірак, жиһад сөзі соғысты да қамтығандыктан, көпшілік жиһад делінген кезде тікелей соғысты түсінеді.

Жиһад адамныц Аллаһ Тагаланы тануына кедергі келтіретін барлық тосқауылдарды жою. Жаратушы мен адамның арасындағы бөгеттерге, сауатсыздық, әлеуметтік жағдайдың төмендігі, ерік-ойға, санага жасалған шектеулер жатады. Жиһад осы бөгеттерді жою үшін жасалатын барлық іс-шара, күреске айтылмақ.

Аллаһ ризалығы үшін істелген әрбір іс-карекет «жиһад» саналады. Қандай да болсын киын жағдайларға карамастан күн сайын үздіксіз бес уақыт намаз оку, кейде аптап ми кайнатар ыстықта ораза ұстау, Аллаһ Тағаланы өзге жандарға түсіндіру үшін істелген әрбір іс, қоғамдағы кейбір керітартпа келеңсіздіктерді түзету үшін аткарылган үлкенді-кішілі барлық шара исламдағы жиһад үғымының аясына кіреді. Мысалы, бүгінгі таңда коғамда кең етек алып отырған болмашы себептермен ажырасу, сәбилерді тастанды ету, жемкорлык, имансыз ғұмыр кешу сияқты келеңсіздіктерді тузету үшін жасалған әрбір салиқалы іс, қажырлы күрес жиһадқа жатады.

Жиһад ең әуелі өзіңді түзету. Ішкі дүниеңді, жүрегіңді тазарту. Болмысыңды қызғаншақтык, канағатсыздық, сабырсыздык, жалкаулык, тәкаштарлык секілді күллі жаман қылықтардан арылтып, олардын орнын көркем қасиеттермен толтыру. Қысқасы, нәпсіңмен әрдайым үздіксіз күрес. Себебі, әуелі өз басын тузете алмаған адам, нәпсісін жеңіп, кәміл адам болу жолына түспеген жан өзгені калай түзетіп, тура жолға қалай шакырмак. Сыртқы күрестен бұрын ішкі куресті қолға алудың маңыздылығы айтпаса да түсінікті. Себебі, адам өзінде жок нәрсені басқаға қалай бермек? Пайғамбарымыз бірде соғыстан шаршал, шалдығып келе жатқан сахабаларына: «Біз казір кіші жиһадтан үлкен жиһадка қайттық», деген кезде, сахабалары: «Уа, Расулуллаһ, «үлкен жиһад» деген не?», — деп, таңғала сауал койды. Пайғамбарымыз: «Ол өз нәпсінмен күрес», деп жауап кайырды. Міне, көрдіңіз бе? Неге? Өйткені, нәпсімен күрес қолға кару алып дұшпаннан соғысқаннан да киын. Олай дейтініміз, сыртқы дүшпанның кім екені, қайда екені, кашанға дейін болатындығы белгілі. Сондыктан онымен күресу оңай. Ал, нәпсің болса, олай емес. Ол сенің ішіңде. Қай жактан, калай келіп айласын асыратыны да белгісіз. Оның дүшпандығы белгілі бір уақытпен шектелмейді, әрдайым сенімен бірге. Міне, сондыктан пайғамбарымыз сыртқы дұшпанмен күресті «кіші жиһадка» жатқызса, нәпсімен күресті «үлкен жиһадқа» балаған.

Пайғамбарымыз басқа бір хадисінде: «Нағыз жиһад жасаушы кісі өзінің нәпсісімен күресуші», деп, нәпсімен күрестін маңыздылығын тағы бір рет айшықтай түскен.

Жиһад ұғымы адамнан адамға, коғамнан коғамға, деағдайдан жағдайға карай түрленіп отырады. Бір дэрігердің өз саласында кәсіби деңгейге кол жеткізу үшін тынбай талпынуы мен ізденуі, экономика маманының мұсылмандардың әлеуметтік жағдайларының түзелуі ушін жұмсаған қажыр-кайраты, мұғалімнің сауатты түрде бала оқытуы мұның бәрі жиһадқа жатады. Мұсылмандардың керекті қаржыны тірнектеп жинап, өздеріне мешіт, медресе түрғызуы; жоқ-жітіктерге көмектесіп, жетім-жесірлерге карайласқан калталы азаматтардың бүл істері де Хак жолындағы күреске жиһадқа жатады.

Сондай-ақ бүгінгі жаһанды жалмаған қаржылык дағдарысты еңсеру үшін жумсалған барлық кажыр-кайрат та жиһадтқа есептеледі. Ал кәсіпкерелеріміз Алла разалығын көздеп халықты жүмыспен қамтамасыз ету үшін аудан, ауылдарда шаруашылык орындары мен кәсіпорындар ашып жатса, бұл да жиһадқа саналады.

Пайғамбарымыз бір хадисінде: «Жесірлер мен міскіндер үшін жүмыс істеуші кісі Аллаһ жолында жиһад жасаушы адамга тең», дейді1.

Кейде нағыз сөз саптайтын ұрымтал тұста бір ғана кесімді сөз айту да, сөздің кері әсер ететін тұсында сабыр сақтап, тіліңді тістеу де жиһадка саналады. Тіпті, кейде қажеттілігіне карай тек қабағыңды шыту яки күлімсіреудің де жиһадқа саналуы ғажап емес.

Қыскасы, істелетін әрбір істің Хактың ризашылығына карай реттелуіне «жиһад» делінеді.

Жиһад мәжбүр жағдайда карумен де болады. Барлық дипломатиялык байланыстар нәтижесіз аяқталып, келіссөздерден толықтай үміт үзілген шакта отанды қорғау үшін колға кару алып жиһад жасауға болады.

Пайғамбарымыздың дәуіріндегі жиһадқа, яғни мүсылмандардың Хақ жолындағы күрестеріне назар аударсақ, жоғарыда айтылған жиһадтың барлық түріне куә боламыз.

Хазіреті Мүхаммед (с.а.с.) пайғамбарлығының алғашқы үш жылында исламды жасырын насихаттады. Мұсылмандардың бұл кезеңдегі жиһадтары дұшпандардың көзіне түспестен, пайғамбарымызбен жасырын түрде кездесіп түруы болатын.

Пайғамбарлықтың төртінші жылынан бастап, пайғамбарымыз (с.а.с.) елді жаңа дінге жария түрде шақыра бастады. Міне, осы кезде Мекке мүшріктері иман етіп, жаңа дінге кірген ат төбеліндей аз ғана мұсылмандарды келеке, мазак етіп, сан-алуан киыншылықтарға душар етті. Осы кезеңдегі мүсылмандарға тиесілі жиһад мүшріктердің жаншыдатпас азаптарына сабыр етіп, жаңа дінді насихаттауды токтатпау болатын. Әз сахабалар мүны ең керемет түрде аткара білді.

Мүшріктердің жантүршігерлік азабына душар болған кейбір мүсылмандарға пайғамбарымыз (с.а.с.) Эфиопия еліне көшуді бүйырды. Жағфар және баска да онымен бірге барған біркатар сахабалар Эфиопия патшасы Нәжашиға жаңа дінді жеткізіп, оның иманға келуіне себеп болды. Осылайша бүл көш жай ғана көш емес, Жағфар сынды сахабалардың үлесіне тиген сол кездегі дін жолындағы жиһадтың нағыз өзі болатын.

Мүшріктер мұсылмандарды азаптаптауда жаңа бір айлаға көшті. Мүсылмандарды өзге халықтан бөлектеп, сауда-саттық секілді жалпы адами барлык катынастарына тыйым салып, оларды коғамнан окшаулап, саяси-экономикалык блокада жариялады. Тоз-тоз болып, аш-жалаңаш күй кешкен мұсылмандар бүл қиын заматта да сабыр сақтап, жаңа діндерін тастамастан, өздеріне жасалған зұлымдықтарға табандылық танытты. Осындай қиын кезеңде Хадиша анамыз колындағы бар мал-мүлкін мұсылмандарға үлестіру аркылы өзіне тиесілі жиһад міндетін аткара білді. Исламнан бұрын Меккенің санаулы байларының санатына жататын Хадиша анамыз бар байлығын Хак жолына жұмсағандықтан, өзі қайтыс болған кезде акыреттік кебініне бір орам бөз де бұйырмаған еді.

Және сол киын кезендерде Әбу Бәкір өз үйінде Қүран окитын. Бірақ Қүранды ішкі бөлмелерінде емес, ел жүретін жаққа қарайтын сыртқы бөлмеде окитын. Көшеден ары-бері өткен адамдар Әбу Бәкірдің тебіреніп окыған Құранынан әсерлене бастады. Әбу Бәкір арқылы Құранмен табысқан көптеген адамдар мұсылмандықты кабылдап жатты. Міне, Әбу Бәкір киын заманда өзінің бір ғана Қүран оқуымен де жиһад міндетін атқара білді.

Күн санап азғындықтан шектен шыққан мүшріктердің азабына шыдай алмайтындай жағдайға жеткен кезде ғибадаттарын еркін атқарудың уайымымен мұсылмандар Меккедегі туған жерлерін, бар дүние-мүлік, туған-туыстарын тастап Мәдина қаласына хижрет (көшті) етті. Мұсылмандар Мәдинада екі жылдай ғұмыр кешті. Мекке мүшріктері олардың Меккеде қалған бар мал-мүліктерін талан-таражға салып, өртейтінін өртеп, құртатынын құртты. Қалған дүниелерін үлкен керуендермен Шамға, Сирияға сатуға жіберді. Мұсылмандар бұлардың бәрінен хабардар еді. Енді олар Мәдина қаласының маңайынан өтіп бара жаткан мүшріктердің керуенінен өздерінің мал-мүліктерін қайтарып алуды ниет етті. Алайда, Меккедегі мүшріктер бұдан хабардар больш, мұсылмандарға карсы үлкен әскер жіберді. Яғни мұсылмандардың ниеттері соғыс емес, өздерінің талан-таражға түскен дүниелерін қайтарып алу болатын. Бірақ мүшріктер соғысты қалады. Міне, Аллаһ Тағала осыдан кейін ғана мұсылдандардың рухын көтеріп, әлсіздерге, қорғансыздарға корған болу максатында, күн санап киянат жасауда шектен шыққан кәпірлердің шамасын көздеріне көрсету үшін соғыска алғашқы рет мына аят аркылы рұқсат берді. «Өздеріне қарсы согыс ашылган мұсылмандарга (мүшріктермен) согысуға рұқсат берілді. Өйткені, олар зулымдыққа үшырап, жәбір көрді. Әлбетте, Аллаһ тагала оларга жәрдем беруге толық күші жетеді. Олар ешбір себепсіз тек «Раббымыз Аллан» дегендері үшін отандарынан кудаланды…»2.

Яғни, өздеріне ешбір себепсіз зұлымдык жасап, сан-алуан қиыншылыктарға душар етіп, елінен-жерінен кетуге мәжбүрлеп, мал-мүліктерін талан-таражға салған адамдарға қарсы соғысуға тек он бес жылдан кейін ғана рұксат етілді.

Исламда негізгі ұстаным бейбітшілік. Бұл туралы Аллаһ Тағала былай дейді: «Егер олар сендерден аулақ түрса әрі сендермен согыспаса, тіпті сендермен бейбіт тұруды ұсыпса, онда Аллаһ тагала сендердің

 

оларга шабуыл жасауларыңа ешқандай жол бермеді»3.

Аллаһ тағала өзге дін өкілдерімен бейбіт ғұмыр кешуді былай қойғанда, мұсылмандардын оларға жаксылық әрі әділдік танытуларына карсы еместігін білдірген.

«Дін турасында сендермен согыспаган әрі сендерді өз отандарыңнан куып шыгармаган адамдарга жақсылық жасауларыңа және оларга әділетті болуларыңа Аллаһ Тагала қарсы емес. Өйпгкені, Аллаһ тагала әділеттілік жасагандарды жақсы көреді»4.

Соғыс дипломатиялық жолдар түгелдей іске аспаған жағдайларда ғана амалсыз барылатын ақырғы шара. Ал бейбітшілікке, келісімге қайтадан мүмкіншілік туған жерде соғыска жол жоқ. Яғни, қарсы жак соғысты токтатып, келіссөз сұраса, мұсылмандар да соғысты тоқтатып, келіссөзге жүгінулері абзал. «Егер олар келіссөзге, бейбітшілікке (ниет білдірсе) жақындаса, сен де жақында»5.

Исламда қарулы соғысқа тек мынандай жағдайларда ғана рұксат етіледі:

1. Қорғану максатында. Шабуыл жасаған жауға карсы соғысу. Құранда: «Сендермен согысңандарга қарсы сендер де Аллаһ жолында согысыңдар. Біраң шектен шықпаңдар. Аллаһ тагала шектен шыққандарды жақсы көрмейді»6 делінеді.

2. Өзіңе шабуыл жасайтыны нақты аныкталған дұшпанға соғыс тактикасы бойынша бірінші болып шабуыл жасауға руқсат етіледі.

3   «Ниса» сүресі, 90-аят.

4   «Мумтахина» сүресі, 7-аят.

5   «Әнфал» сүресі, 61-аят.

6   «Бакара» сүресі, 190 аят.

3. Түрлі зұлымдыктарға жол бермеу максатында.

Пайғамбарымыздың барлык соғыстарына көз жүгіртсек, тек жоғарыда айтылған себептерге ғана сүйенгеніне куә боламыз. Яғни, соғыс тек Аллаһтың ризалығы үшін Оның рұксат еткен жағдайларда ғана болуға тиіс.

Жай кезді былай қойғанда, соғыс жағдайында да Ислам озбырлык әрекеттерге жол бермейді. Айталық, соғыста әйелдерді, жас балаларды, соғыска катыспаған карт кісілер мен ешкіммен шаруасы жок монахтарды өлтіруге катаң тыйым салды. Өсіп тұрған ағаштар мен егін алкаптарын өртеуге, түйе, сиыр сияқты малдарды өлтіруге, әр түрлі өзге діннің ғибадатханаларын қиратуға жол бермеді. Дүшпан әскерлерінің өлі денелерін тілгілеп, көздерін ойып, мүрындарын кесуге де катаң тыйым салды. Пайғамбарымыз соғысқа кетіп бара жатқан қолбасшыларына мынандай ескертулер жасады: «Аллаһтың атымен жолга шыгыңдар. Аллаһ жолыпда күресіңдер. Согысатын адамдарыңмен араларыңда келісімдер бар болса, оны қадагалаңдар. Шектен шықпаңдар, согыс кезінде өлтірген адамдарга «мүсле» (өлі денелерін тілгілеп, коздерін ойып, мүрындарын кеспеңдер) жасамаңдар. Балаларды, әйелдерді, қарт кісілерді, ғибадатханалардагы адалідарды өлтірмеңдер»

Пайғамбарымыз (с.а.у.) тіпті өзіне карсы соғысып жаткандарды қарғыстауы былай түрсын, оларға «Аллаһым, олар Сенің құлдарың, біз де Сенің құлдарыңбыз…», «Аллаһым, олар білмейді, Сен оларды кешіре гөр!» деген сияқты игі тілекте болған. Пайғамбарымыздың өмір баянының атақты жазушысы

Қади Мұхаммед Сүлеймен әл-Мансұрдың «Сирату рахматан лил-аламин» атты кітабындағы келтірген статистика бойынша һижри жыл санауымен ІІ-ІХ жылдар аралығында болған барлық соғыстарда дұшпан әрі мұсылман катарынан бар болтаны 1018 кісінің ғана көз жұмғаны төңірегіндегі мэліметтерді ескерер болсак, соғыс деп әй-шәй жоқ кыра берудің де дүрыс емес екендігін аңғарамыз. Ал 1914-1918 жылы болған Бірінші дүниежүзілік соғыста 21 миллион адам жараланып, олардың 7 миллионы өмірмен кош айтысканы белгілі8.

Жоғарыда да айтылғандай, соғыс — тек бейбіт шешу жолы түгелдей таусылған кезде барылатын соңғы жол. Рұксат етілген бүл соғыстың өзін жекелеген адамдар, яки белгілі бір топ бұйрық беріп бастата алмайды. Соғысқа катысып-катыспауды шешетін, «жиһад!» деп аттан салатын, «соғысыңдар!» деп бұйрық беретін тек кана мемлекет болуы тиіс. Әйтпесе, кез-келген соғысқүмар адамның ашқан соғысы жиһадка жатпайды.

Әлемде болып жатқан террорлык әрекеттер мен исламның ешқандай байланысы жок- Ислам сөзі «бейбітшілік, амандықесендік» деген мағынаға саяды. Ислам діні жер бетінде бейбітшілік пен тыныштыкты орнату үшін жіберілген Құдайлык соңғы дін. Міне, сондыктан әр мүсылман, тіпті, сәлем бергеннің өзінде калжағдай сүрап емес, «бейбітшілік пен тыныштықты тілейді. Мұсылмандардың сәлемдесуде айтатын «әссәламу алейкум» сөзі «сендерге Аллаһтың бейбітшілігі мен есендігі, тыныштығы болсын!» деген мағынаны білдіреді. «Ислам», «сәлам», «мұсылман» сөздерінің барлығының түбірі бір. Яғни, бейбітшілік пен тыныштықтын мағынасын қамтитын сөздер. Ислам бейбітшілікті уағыздайтын дін болса, мусылман баласы сол бейбітшілікті өзінің отырыпұруында, сәлемі мен сөйлеуінде, өзгелермен карымқатынасында, қысқасы, әрбір ісрекетінде іс жүзінде көрсетуші тұлға болмақ. «Бейкүнэ бір адамды өлтіру күллі адамзатты өлтірумен тең»9. Бұл ереже касиетті Құранда айтылған. Олай болса, каншама бейкунә адамның, періштедей булдіршін сәбилердің жанын қиған лаңкестік әрекеттер исламға, Қуранға, мұсылманшылыкка жата ма? Тіпті, адам өлтіру былай турсын, малды қорқытудың өзі Исламға теріс. Сойылатын малдын көзінше пышағын қайраған сахабасына Аллаһтың соңғы елшісі Мухаммед (с.а.у.) катты кейіп: «Сенмалды неше рет өлтірмексің? Пышагыңды малды жақңызбас бұрын қайрамадың ба?»10, деп ескерту жасаса, басқа бір хадисінде: «Каруды калжыңдап болса да өзгеге кезенбе!»,-деп, адамды өлтіру былай турсын, өзгенің кеңіліне аз да болса үрей салудың өзі исламға, шынайы мұсылманға жат әрекет екенін түсіндірген.

Беліне түрлі бомба байлап, озгелердің жанын кию ушін озіне де қол жумсаған жанкештер өздерін «шейітпіз» деп есептейді. Шейіттік мәртебе бейкүнә жандарды өлтірумен келетін оңай нәрсе емес.

Өз-өзіңді өлтіру исламда үлкен күнә. Құранда «Өздеріңе өздерің қол жұмсамаңдар!»11, делінген.

Біз дінімізді касиетті кітап Құраннан әрі оны түсіндіруші соңғы пайғамбар Мұхаммедтен (с.а.с.) үйренеміз. Ал енді осы мұсылманшылық қағидаларының

қайнар көзі саналған Құран мен Пайғамбарымыздың өмірінде өзіне кол жұмсап, бейкүнә жандарды қыру бар ма? Тіпті, соғыс жағдайында да соғыска қатыспаған адамдарды өлтіру дінімізде харам саналып жатса, жай уакытта күнде құбылмалы саяси ойындар үшін жүздеген бейбіт жатқан күнәсіз жандардын жанын қиюдың кандай ауыр күнә екені айтпаса да түсінікті.

Қоғамның пайдасы үшін болса да исламда қандай да бір адамның кукы аяқ асты етілмейді. Жалғыз ғана адамның кұқы жалпы коғамның кукындай қымбат.

Исламда максат кандай улы, таза болса, оған апаратын жолдар да сондай таза, ұлы болуы тиіс.

Террорлык әрекеттер аркылы ешбір проблема қазірге дейін шешілмеген әрі бұдан кейін де шешілмейді.

Барлык лаңкестік әрекеттер — ислам үшін жасалған күрес емес, керісінше, исламға қарсы бағытталған күрес.

Кейінгі кезде Ислам мен терроризмнің бірге айтылуы тырнақ астынан кір іздейтін ислам дұшпандары үшін таптырмайтын олжа болды. Сондықтан қандай киын жағдайға душар болса да исламның, мұсылманшылықтың атына кір келтіретін лаңкестік әрекеттерден мұсылмандар аулақ болуы керек. Себебі, белгілі бір жағдайлар, дағдарыстар мен саяси ойындар күнде озгереді. Ал діннің ұстаным, ереже-қағдилары мәңгілік. Өтпелі жагдайлармен діннің атына кір келтіруте болмайды.

Қазіргі таңда болып жатқан барлық жарылыс, лаңкестік әрекеттерді ислам дініне жабу кең етек алды. Алайда, солардың барлығын істеп жатқан мұсылмандар ма? Буған «иә» деп жауап беру әрине киын. Мұсылмандықты бет-перде етіп, лаңкестік әрекеттерге барып жаткандар кімдер? Кей жағдайда

олардың катарында соғыстарда әке-шешесінен, туған-туыстарынан айырылған, немесе баска да рухани күйзелістерге түскен адамдар да болады. Ондай адамдар жараланған ішкі ыза-кек пен күйіктің салдарынан барлық іске баруы мүмкін. Мүндай адамдар психологиялық түрғыдан алғанда діннің руксат етпеген нәрселерін де жасауға бейім тұрады. Өздерінің істеріне шариғаттан әлсіз болса да негіз іздей бастайды. Немесе кейбір саяси топтардың, жасырын үйымдардың ойыншығына айналып, шантаж түзағына іліккен кейбір мұсылмансымак адамдар. Бүған коса, әлдебір мұсылманның атын жамылған ұйымдар саяси максаттары үшін шала сауатты кейбір дүмбілездерді арнайы дайындап, Құрандағы кейбір аяттардың бас-аяғын қырқып монтаждап, істейтін істерін ақ көрсетіп, лаңкестік әрекеттерге айтақтауы да мүмкін. Яғни, зомбиге айналған адамдар.

Бүгінде кейбір арнайы дәрілерді ішкен адамдардың өлімнен де корықпай, өз жандарын киып та жіберетіндігі белгілі болды. Мысалы, Шрианка аралында өсетін бір шөптің жойылуы үшін Дүниежүзілік денсаулык сактау ұйымы (WHO) ПО миллион каржы бөлді. Бұл шөпті жеген жастарда өлімнен корқу сезімі жоғалып, өздеріне оп-оңай кол жұмсайды екен. Тіпті «Lsd» атты дәріні белгілі бір адамға арнайы лагерлерде күнде тамағына қосып беру арқылы миындағы өзіндік ойларын өшіріп, орнына қалаған пікіріңді кұйғаннан кейін «ecstasy» секілді химикаттар аркылы 8-10 сағаттык лаңкестік әрекеттерді орындатуға болады. Мұндай дәрілер арқылы өлімнен корку деген сезімі өшірілген, тіпті

өлімді аңсайтын мәңгүрт адамдар аркылы кез-келген ланкестік әрекеттерді жүзеге асыруға болады72.

Осындай жолдардың түрлі-түрлісімен жасалып жатқан лаңкестік әрекеттерді Ислам дініне жауып, оны «террористтік дін» етіп көрсету оған жасалған тарихта бүрың-соңды болмаған ауыр киянат. Терроризмнің діні, үлты болмайды. Жапонияның Токио қаласындағы метрода біркатар адамның өліміне себеп болған «Аум Сенрике» сектасының жасаған лаңкестік әрекетін ешкім «Будда терроризмі» деген жоқ қой. 2000-2004 жылдар аралығында болған Испанияның Мадрид қаласында орын алған бірнеше лаңкестік әрекеттерді «Христиан терроризмі» деп тірі жан айыптаған жоқ. Ендеше, мұсылманның атын жамылған кейбір лаңшыл адамдардың жасаған террорлык әрекеттерін бейбітшілікті уағыздайтын Ислам дініне жабудың ешқандай негізі жоқ. Бұл тек күн санап көркейіп, өсіп келе жатқан дінімізге жаны қас дұшпандардың жапқан жаласы мен жақкан күйесі ғана.

Кұрандағы «Оларды (мүшріктерді) ңайда көрсеңдер сол жерде елтіріңдер»п аятын лаңкестер өз істеріне актау ретінде қолдана алмайды. Себебі, бүл аят соғыстың кызып тұрған кезінде колына қару алып мүсылмандарды өлтіру ниетімен соғыс майданына шыққан дұшпан әскерін «сендер де өлтіріңдер» деген мағынаны білдіреді. Әйтпесе, бейбіт жатқан кез-келген өзге діндегілерді «кайда көрсеңдер, сол жерде өлтіріңдер!» деген мағынаны білдірмейді. Исламда мүсылман өлкесінде түратын өзге дін өкілдерін өлтіру былай түрсын, оларға мүсылман болмағанын желеу   етіп, титтей де болса әділетсіздік жасау дүрыс емес. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) бір хадисінде:

«Kім де кім бір зиммига (мүсылман елінде түратын өзге дін өкілдері) қиыншылың көрсететін болса, мен ол адамның дүшпапымын. Ал мен кімнің дүшпаны болсам, онымен ақырет күні жеке есептесемін», ~ делінген.

Баска бір хадисте: «Кімде кім біздің қарамагымыздагы зиммиді өлтірсе, жәннаттың исінде татпайды»,деп, келісім бойынша мұсылман өлкесінде түрып жатқан баска дін өкілін өлтірген адамның жәннаттан мақүрым қалатындығын білдірген. Міне, дініміздің осы кеңшілігінің арқасында ғасырлар бойы мүсылман елдерінде христиандар бейбіт ғүмыр кешуде. Олардың діни рәсімдері мен жеке істеріне мұсылмандар араласпаған. Оларға пікір, және сенім бостандығы шектеусіз түрде берілген. Қазірге дейін Мысыр, Түркия, Сирия сияқты мұсылман мемлекеттерінде мыңдаған шіркеулер мешіттермен қатар терезелері тең түр. Бұл исламның дінімізді кабылдамаған өзге дін өкілдеріне жасаған толеранттық көзқарасының айқын көрінісі. Исламда мүсылманшылықты кабылдамағаны ушін адам өлтіру деген уғым жоқ. Исламға әркім өз еркімен саналы түрде кіруі тиіс. Аллаһ Тағала Қуранда бул туралы «Дінде зорлық жоқ»’4 деп кесіп айтады. Ғасырлар бойы мұсылмандардың Құранның осы бір өміршең кағидасынан айнымағанына тарих куә. Бұл ақикатты батыстың өзі мойындайтындығына айғақ ретінде С.Арнолдтың мына сөздерін келтірейік: «Мусылмандардың христиандарды жеңгеннен кейінгі жасаған толеранттык карым-қатынастары ауыз толтырып айтуға тұрарлық жайт. Олардың бұл карым-катынастары кейінгі ұрпақтарда да жалғасын тапты. Щындығын айтар болсақ, христиан кір келтіруге болмайды.

Қазіргі таңда болып жатқан барлық жарылыс, лаңкестік әрекеттерді ислам дініне жабу кең етек алды. Алайда, солардың барлығын істеп жатқан мұсылмандар ма? Бұған «иэ» деп жауап беру әрине қиын. Мұсылмандықты бет-перде етіп, лаңкестік әрекеттерге барып жатқандар кімдер? Кей жағдайда олардың катарында соғыстарда әке-шешесінен, туған-туыстарынан айырылған, немесе баска да рухани күйзелістерге түскен адамдар да болады. Ондай адамдар жараланған ішкі ыза-кек пен күйіктің салдарынан барлық іске баруы мүмкін. Мұндай адамдар психологиялық тұрғыдан алғанда діннің рұқсат етпеген нэрселерін де жасауға бейім тұрады. Өздерінің істеріне шариғаттан элсіз болса да негіз іздей бастайды. Немесе кейбір саяси топтардың, жасырын ұйымдардың ойыншығына айналып, шантаж тұзағына іліккен кейбір мұсылмансымақ адамдар. Бүған қоса, әлдебір мұсылманның атын жамылған үйымдар саяси мақсаттары үшін шала сауатты кейбір дүмбілездерді арнайы дайындап, Қүрандағы кейбір аяттардың бас-аяғын қырқып монтаждап, істейтін істерін ақ көрсетіп, лаңкестік әрекеттерге айтақтауы да мүмкін. Яғни, зомбиге айналған адамдар.

Бүгінде кейбір арнайы дәрілерді ішкен адамдардың өлімнен де қорықпай, өз жандарын киып та жіберетіндігі белгілі болды. Мысалы, Шриланка аралында өсетін бір шөптің жойылуы үшін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) 110 миллион қаржы бөлді. Бұл шөпті жеген жастарда өлімнен қорку сезімі жоғалып, өздеріне

оп-оңай кол жұмсайды екен. Тіпті «Lsd» атты дэріні белгілі бір адамға арнайы лагерлерде күнде тамағына косып беру арқылы миындағы өзіндік ойларын өшіріп, орнына қалаған пікіріңді күйғаннан кейін «ecstasy» секілді химикаттар арқылы 8-10 сағаттық лаңкестік эрекеттерді орындатуға болады. Мұндай дэрілер аркылы өлімнен қорқу деген сезімі өшірілген, тіпті өлімді аңсайтын мәңгүрт адамдар арқылы кез-келген лаңкестік әрекеттерді жүзеге асыруға болады75.

Осындай жолдардың түрлі-түрлісімен жасалып жатқан лаңкестік әрекеттерді Ислам дініне жауып, оны «террористік дін» етіп көрсету оған жасалған тарихта бұрың-соңды болмаған ауыр киянат. Терроризмнің діні, үлты болмайды. Жапонияның Токио қаласындағы метрода біркатар адамның өліміне себеп болған «Аум Сенрике» сектасының жасаған лаңкестік эрекетін ешкім «Будда терроризмі» деген жоқ қой. 2000-2004 жылдар аралығында болған Испанияның Мадрид каласында орын алған бірнеше лаңкестік әрекеттерді «Христиан терроризмі» деп тірі жан айыптаған жоқ. Ендеше, мүсылманның атын жамылған кейбір лаңшыл адамдардың жасаған террорлық әрекеттерін бейбітшілікті уағыздайтын Ислам дініне жабудың ешкандай негізі жоқ. Бүл тек күн санап көркейіп, өсіп келе жатқан дінімізге жаны қас дүшпандардың жапқан жаласы мен жаққан күйесі ғана. Қүрандағы «Оларды (мүшріктерді) қайда көрсеңдер сол жерде өлтіріңдер» аятын лаңкестер өз істеріне актау ретінде колдана алмайды. Себебі, бүл аят соғыстың кызып түрған кезінде колына қару алып мүсылмандарды өлтіру ниетімен соғыс майданына шыккан дұшпан әскерін «сендер де өлтіріңдер» деген мағынаны білдіреді. Әйтпесе, бейбіт жаткан кез-келген өзге діндегілерді «кайда көрсеңдер, сол жерде өлтіріңдер!» деген мағынаны білдірмейді. Исламда мұсылман өлкесінде түратын өзге дін өкілдерін өлтіру былай тұрсын, оларға мұсылман болмағанын желеу етіп, титтей де болса әділетсіздік жасау дұрыс емес. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) бір хадисінде:

«Кім де кім бір зиммига (мүсылман елінде түратын озге дін окілдері) қиыншылық көрсететін болса, мен ол адамның дүшпанымын. Ал мен кімнің дүшпаны болсам, онымен ақырет күні жеке есептесемін», делінген.

Басқа бір хадисте: «Кімде кім біздің царамагымыз-дагызиммидіолтірсе, жәннаттың исіндетатпайды», деп, келісім бойынша мұсылман өлкесінде тұрып жатқан басқа дін өкілін өлтірген адамның жәннаттан мақүрым калатындығын білдірген. Міне, дініміздің осы кеңшілігінің аркасында ғасырлар бойы мүсылман елдерінде христиандар бейбіт ғүмыр кешуде. Олардың діни рәсімдері мен жеке істеріне мұсылмандар араласпаған. Оларға пікір, және сенім бостандығы шектеусіз түрде берілген. Қазірге дейін Мысыр, Түркия, Сирия сияқты мүсылман мемлекеттерінде мыңдаған шіркеулер мешіттермен қатар терезелері тең тұр. Бұл исламның дінімізді қабылдамаған өзге дін өкілдеріне жасаған толеранттық көзқарасының айкын көрінісі. Исламда мүсылманшылыкты қабылдамағаны үшін адам өлтіру деген ұғым жоқ. Исламға әркім өз еркімен саналы түрде кіруі тиіс. Аллаһ тағала Құранда бұл туралы «Дінде зорлың жоқ»17 деп кесіп айтады. Ғасырлар бойы мұсылмандардың Құранның осы бір өміршең қағидасынан айнымағанына тарих куэ. Бұл акиқатты батыстың өзі мойындайтындығына айғақ ретінде С.Арнолдтың мына сөздерін келтірейік: «Мұсылмандардың христиандарды жеңгеннен кейінгі жасаған толеранттық қарым-қатынастары ауыз толтырып айтуға түрарлык жайт. Олардың бүл қарым-қатынастары кейінгі ұрпактарда да жалғасын тапты. Шындығын айтар болсақ, христиан тай пал ары кейіннен исламға кірген уакытта өздерінің дербес ерік-калауларымен кіргенеді. Бүгінгедейін мүсылмандардың арасында христиандардың ғұмыр кешуі олардың осы толеранттык әрекеттерінің айқын көрінісі». Мысырдағы мұсылмандардың жеңісіне куә болтан Никоу епископы Джон (694 жылда өмір сүрген) мұсылмандардың сол кездегі қолбасшысы Амр ибн Астың өзге дін өкілдеріне көрсеткен қүрметін былай деп тілге тиек етеді: «Ол шіркеулерден еш нәрсе алмады. Талан-таражга салмады. Тіпті, шіркеулердің мүлкіне қол тигізбеді де»18.

Міне, осы сияқты тарихи дэлелдер кейбіреулердің айтқанындай исламның жер жүзіне қылыштың жүзімен емес, айдай анық ақикаттары мен оны үстанушы мүсылмандардың адамгершілігі мен толеранттык ұстанымдарының аркасында жайылғандығын білдірсе керек.

Мүсылмандар ғасырлар бойы кол астындағы өзге дін өкілдерін алаламастан оларға жаксылық жасап, қошемет көрсеткені соншалык, Рим императорлығы

Сирияны қайтадан қайтарып алуға қалың эскер жинап келе жатқанда, сол жердегі христиандар шіркеулерге жиналып, мұсылмандар үшін қол жайып тілек тілеп, мінәжат еткен. Егер мұсылмандар кол астындағы өзге дін өкілдеріне қысастық жасап, исламға кірулері үшін күштегенде, олар жалына-жалбарына осылай мұсылмандардың тілеуін тілер ме еді?19

Терроризм — шарасыздықтың әрі проблемаларды сауатты шеше алмаудың нәтижесі. Проблемаларды шеше алмау білімсіздіктен, ал шарасыздық мүмкіндіктің жоқтығынан яки бар мүмкіндікті сауатты колдана алмаудан туындайды. Яғни, жеткілікті біліммен сусындамаған жеке тұлғалар, сол жеке тұлғалардан құралған қоғам пробемаларын шешуде білек күшін колдануға бейім түрады. Ал, бас-көзсіз мұндай озбырлык іс-әрекеттер проблемаларды шешкеннен гөрі оны қиындатқан сайын киындатып, шиеленістіре түседі.

Қазіргі уақыттағы ең үлкен жиһад сауатсыздыкпен күрес. Мұсылмандардың соңғы ғасырларда артта калуларының, көптеген саяси ойындардың құрбанына
айналуларының, экономикалык күйзеліске ұшырауының бірден-бір себебісауатсыздық, парасаттың таяздылығы. Білім мен дін бір-бірін толыктыратын егіз ұғым. Дінсіз ғылым ақсақтык болса, ғылымсыз дін сокырлыкка тең. Сондықтан мүсылмандар үшін ең қатерлі дұшпан сауатсыздық, білім деңгейінің төмендігі, біліктіліктің аздығы, жаңа технологияны ойлап табуды былай койғанның өзінде өзгелердің технологиясын да сауатты колдана алмаулары. Осының бәрі ~ мүсылмандардың дамы май артта қалуларының негізгі себептері. Ендеше, бугінгі таңдағы жиһад қылыштан гөрі қаламға, сойылдан гөрі ғылымға сүйенбек.

Пайғамбарымыздың (с.а.с.) бір хадисінде: «Мақшар күні соғыста ағызылған шейіт қаны мен ғылымға жүмсалған ғалымдардың сиясы таразыға тартылған сәтте ғалымдардың сиясы басым туседі», делінеді.

Қазіргі өмір талабына сай озық күралдармен жабдықталған білім ордаларын ашып, ол жерде сауатты білім беру, үлкен зертханалар күрып, ғылыми жаңалықтар ашу, кысқасы, жүректері діни тағлыммен тәрбиеленіп, рухани біліммен нә нәрленген, ал ақыл-ойлары казіргі озық ғылыммен сусындаған еңсесі биік үрпақ жетілдіру міне, қазіргі мұсылмандардың кезек куттірмей іске асыратын ең үлкен жиһады болмак. Бұл жолда қолымыздағы бар мүмкіншілігімізді сарп етуіміз ләзім. Бай байлығын, мұғалім білімін, тәрбиеші тәлім-тэрбиесін берсе, лауазымды орындықта отырған кісілер де колдарынан келген барлық колдауларын көрсетсе, қысқасы, ел болып әркім өз үлесіне тиген міндетін, мүмкіншілігін Аллаһ ризашылығы үшін атқарса, міне, сонда ғана мұсылмандар өз проблемаларын сауатты шеше алады. Әлдебіреулердің саяси ойыншығы болудан, пікір бодандығынан, экономикалық тәуелділіктен қүтылады. Сондағана мүсылман әлемі күшейіп, әлемдегі барлық озбырлық әрекеттер мен әділетсіздіктерге батыл қарсы түра алады. Сонда ғана мүсылман әлемі мемлекеттер арасындағы тепе-тенділіктің сақталуына, әлемде бейбітшіліктің орнығуына тарихтағы орны толмас өз үлестерін тағы да көрсете алмақ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мухаммад Имара,

известный исламовед,

доктор, профессор (Египет)

 

Истина о «джихаде», военных

действиях и терроре

 

Сегодня многие сильно путают понятия, содержа­щиеся в следующих трех терминах: «джихад», «военные действия или война» и «террор».

Эта путаница особенно заметна в этой огромной политической, интеллектуальной, религиозной и информационной войне против Ислама, мусульман, исламской культуры и исламского мира, которую развязали некоторые силы на Западе даже не после американской трагедии 11 сентября 2001 г., но десяти­летия, или, возможно, века до этого. Но именно после сентябрьского теракта как никогда ранее в истории отношений между Западом и Востоком, западной и восточной цивилизациями стала очевидной эскалация насилия и ненависти, равно как еще очевиднее стала путаница между понятиями, содержащимися в вышеу­казанных терминах.

Это происходит по той причине, что специалисты, работающие в сферах религиозной, культурной и циви-лизационной компаративистики, часто допускают ошибку, когда вместо проведения вдумчивого сопостав­ления между схожими и отличными чертами различных культур, служащих объектом исследования, смотрят на культурно «Другого» через глаза своего собственного «Я», воспринимая его как одно из проявлений этого «Я» и потому игнорируя все те различия, что существуют между представителями различных религий, культур и цивилизаций. Чаще всего, именно этот односторонний подход и становится причиной путаницы, возникающей с целым рядом терминов.

Бесспорно, нельзя требовать, чтобы разные куль­туры, религии и цивилизации использовали одни и те же термины совершенно одинаково; однако мы наде­лены полным правом вопрошать о тех смыслах, поня­тиях и содержаниях, которые привносит каждая группа людей в те или иные термины, ибо если термины есть некие сосуды, которые используются всеми людьми, то вещи, содержащиеся в этих сосудах (т.е. терминах), постоянно меняются и даже порой противоречат друг другу в тех случаях, когда их используют в различных контекстах — и это несмотря на внешнее единство сосудов-терминов. Именно так обстоит дело с терми­нами «джихад», «война» и «террор».

 

«Священная война» за религию

 

За исключением небольшой категории западных ученых, которые, изучая культуру и историю Ислама в рамках научной объективности и в соответствии с прин­ципами компаративистики, смогли душевно «высво­бодиться из оков» западных «имперских замыслов», большая часть тех, кто изучает культуру и историю Ислама, стали жертвами — преднамеренно или нет -пагубной привычки рассматривать цивилизационно инаковое, «исламское «Я» исключительно через призму тех шаблонов и стандартов, что сформировали историю западной культуры, институт ее церковной власти и стали причиной многочисленных конфликтов.

Исходя из подобного понимания исламского инако-вого «Я» сквозь собственное западное «Я», эти иссле-дователи — в ряды которых можно зачислить и наших «прозападных» интеллигентов — посчитали исламский «джихад» некой «священной войной» представителей одной религии против представителей других религий, в которой мерилами враждебности и виновности / неви­новности той или иной стороны выступают различия в ее религиозных представлениях.

Именно эта культурная и историческая модель миропонимания, именно этот, «западнический» взгляд стал ключевым для множества западных востоковедов при рассмотрении термина «джихад», о котором гово­рится в Священном Коране и который пророческая «сунна» возвела в ранг «вершины» Ислама.

Суть исламского «джихада»

 

Исламский «джихад» не является «священной войной» за религию, ибо Ислам отвергает и осуждает любую религиозную войну. Вера с точки зрения Ислама есть сердечное признание, достигающее степени абсо­лютной, несомненной веры. Она есть некий секрет между верующим и его Создателем, и может иметь место только при наличии у человека знания, убеж­дения и убежденности, и никак не может быть плодом какого-либо вида принуждения — не говоря уж о том, чтобы это принуждение достигало степени войны. Именно поэтому Священный Коран провозгласил следующее генеральное и совершенно ясное правило: «Нет принуждения в религии» (сура «аль-Бакара», аят 256). Это правило не только обозначает запрет приме­нять принуждение в делах религии, но также означает отрицание самой возможности того, чтобы какая-либо религия или религиозность могла быть связана с мето­диками принуждения, ибо принуждение приводит лишь к лицемерию, которое считается хуже откровен­ного многобожия или явного причисления к Аллаху сотоварищей и никогда не приводит к настоящей вере. Поэтому в Священном Коране часто встречаются аяты, в которых Аллах призывает следующим образом обра­щаться к людям, отказывающимся принять Ислам: «У вас своя религия, а у меня — своя» (сура «аль-Кафирун», аят 6), «Тот, кто захочет, пусть уверует, и тот, кто захочет, пусть будет неверным» (сура «аль-Кяхф», аят 29), и следующим образом определяет миссию Пророка (с.а.с.) в том, что касается вопросов религи­озной убежденности: «На Пророка возложено лишь донести и объяснить (послание), не больше того» (сура «аль-Маида», аят 99), «Так напоминай же им (об Истине), поистине, ты — только увещеватель, и не господствуешь над ними» (сура «аль-Гащия», аят 22). Если путать «джихад» со «священной войной» за религию является ошибкой, проистекающей из неспо­собности понять Ислам или из дурных намерений пред­ставить эту религию в искаженном виде, то редуциро­вать смысл «джихада» к боевым действиям (о которых говорится в Коране и которые мусульмане вели как во время жизни Пророка (с.а.с), так и по ходу всей истории Ислама) есть другая ошибка.

«Джихад», который в понимании Ислама представ­ляет собой религиозную обязанность каждого мусуль­манина, шире тех боевых действий, которые разре­шены Шариатом. Можно сказать, что любые боевые действия есть^ «джихад», но не всякий «джихад» есть боевые действия, ибо боевые действия тТрёдставляют собой лишь ту сторону «джихада», что связана с приме­нением физической силы, но не представляют собой весь «джихад».

   «Джихад» в определении, данном Ибн Манзуром в его словаре «Лисан аль-араб», представляет собой «приложение максимальных усилий — будь то слово или действие». Таким образом, «джихад» не связан только с «действием», не говоря уж о том, чтобы это «действие» представляло собой исключительно приме­нение жесткой силы в виде военных действий.

Священный Коран определяет слово «джихад» следующим образом: «Приложение усилий при само­защите и борьбе» во всех сферах, где только возможны действия «самозащиты» и «борьбы», т.е. во всех сферах жизни, а не только в сфере военных действий. Чаще всего слово «джихад» в Священном Коране употре­бляется в значении приложения усилий в деле распро­странения информации об Исламе и защиты его инте­ресов. Распространение же информации об Исламе следует только одному методическому пути — пути диалога с использованием мудрости, доброго увеще­вания и спокойной дискуссии с использованием ясных и доходчивых доводов, а не пути насилия, принуждения и «священной войны» за религию. Что же касается самых больших, универсальных и эффективных сфер человеческой деятельности, где может осуществляться «джихад», то это сфера идей и коммуникации.

Поэтому прикладывать усилия в максимальном виде в областях науки, образования и преподавания есть «джихад»; прикладывать усилия в максимальном виде для повышения уровня человеческой цивилизации (и исходить при этом из чувства ответственности перед Аллахом за управление нашей планетой, что вверена нам Им словно на «временное пользование») — тоже «джихад». Более того, проявить мягкость к человеку, животному, растению или неживой вещи, к природе —это тоже «джихад». Также и благочестие и доброе отно­шение к родителям, близким и родственникам — это тоже вид «джихада». Также чувствовать страх перед Аллахом, заниматься самоконтролем, осознавая Его всеприсутствие, набожность, умение посвящать себя служению Ему есть «джихад», более того, есть вершина того «джихада», который был предписан Аллахом всем мусульманам. Слово, в котором нет и капли лжи — также «джихад».

Вообще, пророческая «сунна» как тот путь, который Пророк (с.а.с.) использовал при объяснении людям замыслов и установок Священного Корана, рассма­тривает действия сердец — а не только рук и языков — сферой, где также можно вести «джихад»: «Тот, кто будет противостоять им рукой, тот- верующий; тот, кто будет противостоять им языком, тот — верующий, тот, кто будет противостоять им своим сердцем, тот — веру­ющий» (приводится в сборнике хадисов Муслима).

Точно так же охрана родины и исламского мира от любых, материальных и нематериальных угроз -это тоже «джихад», и те, кто ведут его, войдут в Рай первыми среди всех созданий Аллаха.

Точно также пророческая «сунна» установила обязательность хаджа в Мекку (хадж несет в себе смысл отдаления от мирской жизни и ее притягательности) и приукрасила хадж тем, что вменила в обязанность мусульман мирно сосуществовать во время паломни­чества со всеми видами животных и растений — путь и ценой некоторого неудобства для человека… Да, пророческая «сунна» сделала такой «хадж» одной из сфер «джихада».

Это и есть суть «джихада», который представляет собой приложение максимальных усилий в одной из

своих сфер, несмотря на обширность, универсаль­ность и многообразие этих сфер. То есть «джихад» не есть исключительно военные действия, не говоря уж о том, чтобы называться «священной войной» во имя

религии.

Именно в этом понимании «джихад» является обязанностью каждого мусульманина и мусульманки, ибо он доступен всем дееспособным людям в рамках их возможностей и способностей, в любой сфере, в которой они могут приложить усилия, а также в сферах религиозных обрядов и социальных отношений. Что же касается военных действий, то они есть лишь одно из разветвлений «джихада», подчиняются ряду правил и осуществляются лишь в тех сферах, которые предусмо­трел Священный Коран в соответствующих аятах.

Это и есть суть «джихада», который был вменен Аллахом мусульманам в обязанность, который был показан как вершина Ислама и который мусульмане вели — и до сих пор ведут — на протяжении всей истории Ислама. Этот «джихад» может стать великим — но при наличии у мусульман правильного понимания своей религии, сознательности и способность вести диалог в рамках мудрости и доброго увещевания. Коран так говорит об этом: «И этим веди против них великий «джихад»» (сура «аль-Фуркан», аят 52).

Методикой, предписанной исламским Шариатом в деле распространения религии, не являются военные действия, но мудрость, доброе увещевание и дискуссия с использованием ясных и четких доказательств.

Более того, в этой сфере Ислам отличился от всех других философий жизни, ибо отверг принцип «борьбы», приводящий к тому, что сильный полностью уничтожает слабого, и провозглашающий собой конец культурного разнообразия и многообразия, сводя на нет различия между народами и нациями — различия, что являются божьим законом, проявляющим себя во всех сотворенных Богом мирах. Ислам отверг философию «борьбы» и ввел вместо нее философию «взаимодей­ствия», которая стала двигателем справедливой, сбалан­сированной межкультурной и межцивилизационной коммуникации, сохраняющей многообразие и позво­ляющей мусульманам сосуществовать с отличными от них людьми в мире, диалоге и взаимодействии.

Ислам не желает «борьбы», которая уничтожает «Другого», он желает «взаимодействия», которое выступает фактором баланса и гармонии в противопо­ложность тому урону, что может быть нанесен взаимо­отношениям отличных друг от друга групп в условиях «борьбы».

Точно также Ислам отвергает те философии, которые посчитали убийство, ведение боевых действий и другие виды умерщвления человеческого духа естественным состоянием человека, данным ему от рождения и присущим самой его сути. Ислам противопоставляет себя некоторым нелепым теориям, расценивающим войну как некий способ достичь прогресса и развития, подчеркивая, что война всегда есть нежелательное исключение, а не правило. Война — необходимость, к которой прибегают лишь в вынужденных ситуациях: «Предписано вам сражаться, и это — ненавистно вам» (сура «аль-Бакара», аят 216). В Священном Коране среди всех религиозных обязанностей мусульман только «киталь» (что означает «сражаться или вести военные действия») описывается словом «курх» — «нечто нена­вистное, неприятное человеческому естеству».

Пророческая традиция разъяснила детали этого коранического понимания войны и еще раз подчеркнула его важность в следующем высказывании Пророка (с.а.с): «Не ищите встречи с врагами, и просите Аллаха, чтобы Он обезопасил вас по Своей милости. Но если вы все же встретились с врагами (и между вами началось сражение), то будьте стойки и как можно больше поми­найте Аллаха» (передано ад-Дарами).

Но даже для подобного использования силы, пред­писанного мусульманам несмотря на их отвращение к насилию, и примененного исламским гбсударством исключительно в рамках защиты свободы исламского вероисповедания, защиты свободы распространения последнего, защиты мусульман от попыток совратить их от собственной религии (что Исламом расценива­ется как хуже убийства) и защиты свободы мусуль­манской земли, без которой немыслимо практическое применение исламской философии жизни… Да, даже для такого использования силы — являвшегося исклю­чением из правил и некой необходимостью — Ислам и исламский Шариат установил (а мусульмане прак­тически применили) такие этические нормы и нрав­ственные принципы, что превосходят по своей высоте все международные и принятые — увы, только теорети­чески — мировым сообществом соглашения о ведении войн, и это несмотря на то, что Ислам появился 14 веков назад!

Абу Бакр ас-Сыддык (р.а.а.), будучи главой ислам­ского государства, еще раз сформулировал этические нормы ведения войн и боевых действий в документе, переданном им командиру мусульманской армии Язиду бен Аби Суфьяну в тот момент, когда тот отправлялся в Сирию для войны против вторгшейся в страну византийской армии: «Тебе встретятся люди, утверждающие, что посвятили себя Аллаху (т.е. монахи — прим. авт.). Оставь их и их эти утверждения… Я советую тебе придерживаться десяти (принципов): не убивай ни женщин, ни детей, ни дряхлых стариков, не уничтожай плодородные деревья, не разрушай добротные постройки, закалывай овцу и верблюда только для еды, не поджигай пальмы, не пили их, не кради трофеи, принадлежащие другим, и не будь трусливым» (пере­дано Маликом в «аль-Муатта’»).

Поэтому мерилом Ислама и его государства в вопросах войны и мира выступает не религиозная принадлежность, не безбожие, не противоречие нормам Ислама или соответствие им, но возможность мирного сосуществования между мусульманами и не мусуль­манами, а также существование агрессии против мусульман, преследующей целью отвратить последних от собственной религии или изгнать их из жилищ. В Священном Коране так говорится об этих критериях отношений между мусульманами и теми, кто не принял Ислам и отверг его: «Аллах запрета не дает вам доброту и справедливость проявлять к тем людям, кто за вашу веру с вами не сражались, не изгоняли вас из дома, -поистине, Он любит справедливых! Аллах дает запрет в друзья брать тех, которые сражались против веры, и гнали вас из ваших очагов, и помогали вашему изгнанью. И те, кто примет их в друзья, перед Аллахом нечестивы будут» (сура «аль-Мумтахана», аяты 7-9).

Мусульмане, устанавливая отношения с не мусуль­манами, жили в согласии с этими критериями, и именно поэтому евреи в городе-государстве Медины были приняты ими как подданные общего государства и часть исламской мировой общности («умма»). Конституция этого первого исламского государства провозгласила, что «евреи имеют право исповедовать свою религию, а мусульмане — свою. Те евреи, что последуют за нами, получат всяческую поддержку. Их права не будут нару­шены, и мусульмане не будут помогать против них их врагам. Отношение к окружению евреев будет таким же, как и к самим евреям. В условиях войны евреи несут свои расходы, а мусульмане — свои. случае объяв­ления войны против них или одного из них, владельцы этого документа будут помогать друг другу. Основными отношениями между ними должны быть искренность и отзывчивость. Тот же, кто совершит грех, совершает его против самого себя. Евреи — общность, что живет вместе с мусульманами». Что же касается христиан, то документы, разработанные Пророком (с.а.с.) в этом первом исламском государстве, гласили следующее: «Они обладают теми же правами, что и мусульмане, и теми же обязанностями, что и мусульмане. Мусульмане обладают теми же обязательствами, что и христиане. Христиане разделяют с мусульманами все свои права и обязанности».

Это и есть суть той точки зрения, которой придер­живается Ислам в вопросе о ведении военных действий. Они — исключение, а не правило, исключение, обра­щаться к которому нежелательно. К нему разрешается прибегать только в случае защиты свободы вероиспо­ведания, совести и родины, ибо без земли, свободной от внешнего негативного влияния врагов, применение исламских принципов жизни в том виде, в котором они изложены в Шариате, становится невозможным. Это и есть суть военных действий с точки зрения Ислама и заложенная в них мудрость.

Военные действия выступают лишь одним из ответвлений «джихада», и являются исключением, а не правилом, некой необходимостью в тех ситуациях, когда не существует иной альтернативы. Они — рели­гиозная обязанность, исполнение которой отнюдь не привлекает сердца мусульман, и не является есте­ственным состоянием человека, ведущим к прогрессу — как в это верят некоторые философии и культуры, находящиеся за пределами Ислама.

 

Суть «террора»

 

На Западе термин «террор» означает незаконное применение насилия в целях запугивания мирных людей и их принуждения к принятию чего-либо против их воли. Особенно пагубным явлением высту­пает практика террора со стороны правящих властей, направленная против собственных подданных, другими словами, государственный террор, вызывающий ужас в душах граждан…

Более того, Ислам подтверждает, что ни одна моно­теистическая религия до него не прибегала к террору, насилию, принуждению и запугиванию мирных людей в качестве метода распространения собственных законов и принципов. Так, методом, предусмотренным законами Моисея (а.с.) для распространения иудаизма, служила «мягкая речь», а не насилие, война, убийства и террор: «Но речь с ним мягкую ведите: быть может, увещание он примет и убоится гнева Бога» (сура «Таха», аяты 42-47).

Так как Моисей (а.с.) не основал какого-либо государства, не командовал армией, не участвовал в сражении или войне, а родился, вырос и стал пророком в Египте, в своде законов, принесенным им, не было

упоминания о каком-либо принуждении, насилии или

терроре.

Также дело обстоит и с христианством, прине­сенным Иисусом, сыном Марьям (а.с). Законы его религии были глубоко духовны, полны мягкости и призывали к установлению, прежде всего, мира души. Мягкость и стремление к миру настолько переполнили эти законы и подняли их на такую высокую степень духовности, что их практическое применение, веро­ятно, стало крайне сложным в этом материальном мире. Поэтому и сказал Иисус (а.с), что его царство не есть в этом мире. Посему отстраненность христианства — и методов, используемых при его распространении — от насилия, принуждения, террора, преследующего своей целью запугивание мирных людей, крайне естественна и не нуждается в особых объяснениях.

Также дело обстоит и с методами распростра­нения Ислама, в частности, призыва людей к вере в Единого Бога. Ислам подтверждает божественный метод призыва к религиозной вере… Метод мудрости, доброго увещевания и спокойной дискуссии с исполь­зованием наиболее ясных и понятных доводов, ибо этот метод — единственный, который может дать своим результатом веру и сердечное признание правоты этой веры, доходящее до степени несомненного знания. В то же время террор как устрашение других и принуждение их к тому, чего они не хотят, есть метод, результиру­ющий в двуличии, отвергаемом еще более, чем нескры­ваемое причисление сотоварищей к Богу и откровенное неверие; поэтому он ни в коем случае не может быть методом развития в человеке подлинного религиозного чувства.

Что же касается тех людей, которые считают, что ряд аятов Священного Корана в суре «аль-Анфаль» содержат в себе указание на террор, то эта их грубейшая ошибка (если представить, что их намерения были чисты, и что они просто ошиблись в своем понимании) произошла из-за невнимательности и привычки понимать слово «террор» не в смысле, распространенном в Священном Коране и арабском языке, а с точки зрения его термино­логического значения, расхожего сегодня в западных и прозападных интеллектуальных, культурных, политиче­ских кругах и СМИ. Если бы они поняли контекст кора-нических аятов суры «аль-Анфаль», в рамках которого там упоминалось слово, похожее на «террор», и если бы они исследовали — наряду с сурой «аль-Анфаль» — все коранические аяты, в которых содержится это слово и его производные, а затем провели толкование всех этих аятов и рассмотрели слово в соответствии с его смысловой нагрузкой в арабском языке и кораническом контексте, то никому бы и в голову не пришло, что существует какая-то связь между Исламом и террором как методом запугивания мирных людей насилием, агрессией и принуждением.

Аяты суры «аль-Анфаль» говорят о тех языч­никах, которые сражаются с мусульманами, мучая их в надежде отвратить их от религии и изгоняя их из собственных жилищ. Кроме того, в них ведется речь о тех агрессивных язычниках, которые регулярно и самым подлым образом нарушали заключенные с мусульманами договора. Несмотря на договоренность блюсти мир и спокойствие, они много раз нападали на мусульман, заставая их врасплох. Именно поэтому эти аяты приказывают мусульманам приготовить некую «силу», т.е. вооружение, людей, решимость, тактику и стратегию, которая позволит им привести в страх и смятение — и тем самым сдержать — этих вероломных людей, привыкших к предательству, нарушению дого­воров, коварству и агрессии.

Всевышний следующим образом обращается в этих аятах к Посланнику (с.а.с): «И наготове против них держите всю вашу мощь и конные войска, чтоб устрашать врагов Аллаха и ваших недругов» (сура «аль-Анфаль», аяты 58-63).

Слово «и’рхаб» (соответствующее в русском пере­воде слову «устрашать» — прим. перев.) здесь имеет смысл «устрашения, припугивания» с цельюпредотвра-тить нападение на мусульман предателей и обманщиков, не проявляющих никакого уважения к мирным дого­ворам. Для подобного «припугивания», естественно, необходимо подготовить определенную «силу сдержи­вания», а не пытаться внушить врагу страх посредством агрессии, насилия и принуждения; иначе говоря, речь идет о внушении страха, которое отвергает использо­вание насилия, принуждения или непосредственных военных действий. Этот метод похож на сдерживающий эффект наказания, публичное наложение которого предотвращает совершение преступления, удерживая даже от преступных намерений. Такое «устрашение» не имеет никакой связи с терминологическим значе­нием слова «террор» (которое в арабской прессе весьма неудачно также передается словом «и’рхаб» — прим. перев.) в западном мышлении, связанным с устраше­нием мирных жителей и насильственным принужде­нием их к чему-либо.

Например, то, что на протяжении т.н. «холодной войны» середины прошедшего века Советский Союз обладал ядерным и водородным оружием, стало тем фактором, который устрашил и сдержал США, другими словами, «припугнул» их совершить ядерную агрессию на Советский Союз. Это обезопасило мир от ядерной катастрофы.

Другим свидетельством этой истины, которую мы смогли понять благодаря анализу контекста аятов суры «аль-Анфаль», является смысл слова «и’рхаб», получивший распространение в арабском языке, языке Священного Корана.

Так, когда мы обращаемся к книге ар-Рагиба аль-И’сфахани «аль-Муфрадат фи гариб аль-Коран», то можем видеть, что смысл этого слова в Священном Коране и арабском языке, на котором он был ниспослан, вообще противоположен понятию «насилия, устрашаю­щего мирных людей и вселяющего в них ужас». В араб­ском языке это слово происходит от существительного «ар-рахбат», которое означает «страх перед чем-либо, вызывающий у человека беспокойство и осторож­ность». Может ли хоть один разумный человек растол­ковать смысл этого слова, фактически синонимичного с понятиями «опасения» и «уважительного страха», как «насилие, устрашающее мирных людей и вселяющее в них ужас». Все аяты Корана, в которых использовалось это слово, его языковые производные или аналогичные слова и смыслы, также подтверждают наши слова.

Монахи, которых в арабском языке называют словом «рухбан», однокоренным со словом «и’рхаб», пере­ступают грань умеренности в страхе и почтительном трепете перед Богом. Монашеский образ жизни («рухба-ният») в целом есть некое переступание грани в страхе перед Аллахом. Ни в одном из смыслов этих корани-ческих терминов — «йархабун» («боятся»), «фархабун» («так бойтесь же»), «турхибун» («припугнете»), «истар-

хабухум» («вызвали в них страх»), «ар-рахб» («страх»), «ар-рахбат» («уважительный страх»), «ар-рухбан» («монахи»), «ар-рухбаният» («монашество») — нет ни малейшего намека или указания на западное пони­мание термина «террор» как насилия, устрашающего ни в чем не повинных, мирных людей и вселяющего в них ужас.

Изгнание людей из их жилищ и родины, превра­щение их в беженцев есть насилие, террор и устрашение невинных и мирных людей. Даже поверхностный взгляд на историю отношений между Западом и Востоком обращает наши глаза, сердца и души на долгие века военных завоеваний, насилия, культурного, полити­ческого, религиозного и цивилизациоиного колониа­лизма, осуществляемых Западом против Востока.

Это и есть суть «джихада», «военных действий» и «террора» с точки зрения арабского языка, Священного Корана и Ислама.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Шамшәдип Керім,

Нүр-Мүбәрак Мысыр Ислам университетінің

проректоры, Филология гылымдарының

докторы, профессор

Ислам және бейбітшілік

Ислам діні адамзатқа түрлі халыктар арасында тыныштық, бірлік, ынтымақ қалыптастыру максатында түсірілген. Аллаһтың 99 көркем атының бірі «ассалам» «тыныштык», «бейбітшілік» болуы, «Ислам» сөзінің араб тілінде «тыныштық, бейбітшілік» мағынасын білдіретін түбірден шығатыны біраз сырды аңғартса керек. Әрбір мұсылман бір-біріне амандасқанда амандық, тыныштык тілеп сәлемдеседі.

Ислам діні өзімшілдікке жол бермейді, Аллаһ алдында барша адам тең. Тэңірі басқаларға ісімен де, тілімен де зарар, зиян келтіруді тыйып, адамдарда мәмлемен, жарастыкта, тату ғүмыр кешуге, бір-бірін қуаттап, қолдауға үндейді.

Ислам соғысқа, қан төгіске шектеу қойған. Бейбітшілік адамзаттың басты қүндылығы. Қүран қағидалары қақтығыстардың алдын алып, ұрыс-жанжалдарды харам еткен. Қару жүмсауға, күш колдануға басқалар шабуыл жасаған жағдайда, амалсыздан қорғану мақсатында ғана рүксат етілген:

«Өздеріңе біреу шабуыл жасаса, Қүдай жолында сендерде соғысасыңдар. Тек өздерің килікпеңдер. Анығында, Аллаһ шектен шықкандарды үнатпайды» /1.36-6/.

Қасиетті Қүран жау, карсылыскан тура, әділ болуды талап еткен. Әдебіреумен араларыңда өштестік болса, ол куәліктен таюға себеп болмаска керек. Әділ болыңдар. Дұшпанға әділеттілік такуалықтың ең жақсы белгісі.» /1,116-6./. Тарихқа жүгінсек, Мұхаммед /с.а.с/ пайғамбар катысқан соғыстың бәрі корғаныс, жаудың бетін кайтару максатында болғанын білеміз.

Дінімізде жазықсыз адамның өмірін кию үлкен күнә, ең ауыр кылмыс болып саналады. Шариғат тұрғысынан адам өмірі қасиетті, оны ардактай білу парызымыз. Пайғамбарымыздың /с.ғ.с/ сөзімен айтсақ, адам жаны мен оның иелігі айлардың ішіндегі мүххарам, мекендер ішіндегі /Меккедегі Қағба/, күндердің ішіндегі Қүрбан, хадж уакытындағы Арафатта тұру сынды қастерлі оған, тиісуге болмайды. Жан алу жаратушының ыктияр-еркімен, бүйрығы мен іске асады, бөгдені жер жастан-дыру Аллаһтың қалауына карсы келумен пара-пар.

Аллаһ аузымен айтылған аятта: «Бейкүнә адамдарды өлтіруші болмаңдар, ол Тәңірі тыйым салған іс. Егер біреу накак өлтірсе кек алу хүкығы өлген адамның жақын туысына беріледі. Ол бірақ кек алуда шектен аспауы керек. Шындығында, оған жәрдем болады»/ «Исра» сүресі, 33 аяты., 1.297-6/.

Шариғат белгілері кісі өлтіруді бірнеше түрге бөледі. Ханафи мэзһабы бойынша олар бесеу: 1. Әдейі /амд/ өлтіру, 2. / эдейі өлтіруге үксас / шибхи амд/, 3. / кателесіп өлтіру, 4. / кателесіп өлтіруге жататын өлім, 5. / өлімге себеп болған эрекет. Әдейі, касакана кан төгуге жаратушы тарапынан ахирет күнінде катаң да катқыл жаза бар. «Ниса» сүресінде айтылғандай: «Кімде кім мүмінді касақана өлтірсе, оның жазасы жаһаннам жэне ол он да мэнгі күйеді. Аллаһтың қаһары мен қарғысына үшырайды. Тәңірі оған ауыр азап дайындайды.» /1.,100-6./. Қүранда себепсіз басқаны ажал күштырушы Аллаһтың қаһарына ілігіп, о дүниеде тозақ отына күйетіні көрсетілсе, хадисте бү дүниеде осы кылмысы үшін «қанға-кан» дегендей кысас жолымен ауыр жазаға тартылатыны сөз болады.

Ислам террорға, зорлык-зомбылыққа, бейбіт жандарға күш қолдануға қарсы. Бүгінгі таңда әлемнің түпкір-түпкірінде ислам атымен сандаған жазықсыз адамдардың каны төгіліп жатады. Жаратушы сөзімен қарасақ, бір адамға киянат жасап, күрбан ету күллі адамзатқа бағытталған амал ретінде түсіндіреледі. «Осы себептен Біз Исрайыл әулеттеріне: «бүрын өзі адам өлтірмеген, жер бетінде бұзақылық жасамаған нақақ адамды өлтірген адам барлық адам баласын өлтіргенмен тең /күнәкар/ болады. Ал егер біреу адамды тірілтсе /өлімнен кұтқарса/, ол барлық адамды тірілтсе/ өлімнен құтқарса/, ол барлық адамды тірілткенмен бірдей болады, деп үкім шығардық» /1., 121-6/.

Мемлекет ел ішіндегі ауызбірлік, ынтымақты куаттаған «Бақара» сүресіндегі «Фитнатул ашшаду мин катл» жолдар казақ тілінде «Ал бұзақылық кісі өлтіруден де жаман» деп тәржімалаған / Қүраи кэрім. Қазақша мағына және түсінігі., Алматы, 2002, Аудармашы Уақап қажы Қыдырханүлы. 1.37-6/. Араб тіліндегі «фитна» сөзін Халифа Алтай да, Уақап Қыдырханов та «бұзакылык» деп алған, ал бүл сөздің лексикалық мағынасы әлдекайда кең, «бүлік, жік салу» деген үғымды да білдіреді. Қауым арасындағы қалыптасқан тәртіп-жүйеге, низамды бұзуға көпшілік арасына іріткі салуды айыптаған. Сонымен Исламның қақтығыс, лаңгестік, зорлық-зомбылықты, өктемдікті айыптаған, керісінше қоғамдық түрақтылык, ізгілікті, ұстамдылықты уағыздаған дін екендігіне көзімізді жеткіземіз.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әділбаев Алау,

Нүр-Мүбарак Мысыр Ислам мәдениеті

университетінің доценті, PhD докторы,

исламтанушы

Ислам мен терроризм — кереғар үғымдар

Ислам — рақымдылық діні

Ислам — бейбітшілік пен қауіпсіздік діні. Исламды терроризммен тең санау тарихи қателік әрі исламға жасалған ең үлкен қиянат болып табылады.

Жер бетіндегі барлық діндер бейбітшілік, рақымдылық, әділдік сияқты жоғарғы құндылықтарға негізделген. Солардың ішінде ең соңғы, кемеліне келген әрі мейірім мен рақымдылықты ту еткен дін — Ислам діні. Сөздеріміз жалаң ойдың шетінде жар тіреп қалмас үшін Ислам бұл мәселеге қаншалықты мән бергенін оның ең басты кайнар көздері саналатын Құран мен сүннетке назар салып қарайық.

Мейірім мен рақым жалпы жаратылыстың түп негізі. Абай атамыз айтқандай «махаббатпен жаратқан адамзатты» Аллаһ тағала аса мейірімді және тым ракымды. Құрандағы барша сүре «Бисмиллаһир-Рахмани-р-Рахим» деп басталуы ең алдымен Ислам дініндегі Аллаһ түсінігінен хабар беріп тұр. Жаратушының Рахман және Рахим есімі рақымдылыққа тән бүкіл сипаттарды қамтиды. Жер бетіндегі тіршілік атаулының бәрі де Аллаһтың Рахман есімін дәріптейді. Аллаһ тағала осы Рахман есімі арқылы пенделерін мүсылман, кәпір деп бөліп жармай, қаншама күнә жасап, астамшылық танытса да жарылқап, ризық-несібесін беруде. Аллаһ тағаланың мейірімі күллі болмыс атаулыны камтиды («Ағраф», 156-аят). Сондыктан Құранда Аллаһ тағаланың мейірімділігі мен рақымдылығына байланысты аяттар өте көп («Бакара», 163-аят, «Али Имран», 129-аят, «Зумәр», 53-аят, т.б.)

Құранда: «Біз сені күллі ғалам үшін рақым етіп қана жібердік» деу аркылы Пайғамбарымыздың жіберілуінің максатын айкындап берген. Пайғамбарымыз да өз кезегінде ракымдылықтың керемет үлгісін түбітті жібекке айналдырған шебер секілді көрсетіп кетті жэне мұсылмандарды мейірімділік пен рақымдылықка шақырды. Ол бір хадисінде: «Жердегілерге рақымдылық жасаңдар. Сонда көктегілер де сендерге рақымдылық жасайды» дейді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бүл хадисінде «адамдар», «мұсылмандар», «салиқалылар» деп бөлмеген. Олай болса, мейірімділік пен ракымшылық бүкіл жаратылысты толық қамтиды. Жер бетіндегілерге мейірімділік жасау шексіз ракым иесінің разылығына бөлейді. Пайғамбарымыз: «Аллан адамдарга мейірімділік танытпагандарга мейірімділік көрсетпейді»1* ~ деген. Мейірімділік адам болумен катар иманның да қажеттілігі екенін Ибн Аббас арқылы жеткен мына бір хадистен байқауға болады: «Мейірімді, жұмсақ жүректі болмайынша иман еткен боп саналмайсыңдар». Тағы бір хадисте: «Мейірім тек қана бақытсыздың (иманнан нәсіпсіз) гана жүрегінен алынып тасталган»39 деу аркылы бірінші хадистің мағынасын аша түседі. Пайғамбарымыз тағы бір хадисінде мұсылманды «оның қолынан және тілінен өзгелер зиян шекпеген жан»40 деп сипаттаған.

Сол үшін нағыз мұсылман осы айтылған қағидаларды бэрінен жоғары койып, Ислам пайғамбарының мейірімге толы ғұмырын терең біліп, одан үлгі алуы керек.

Исламда сенім және ар-ождан бостандығы

Ислам дінінің негізгі дәстүрі бойынша дінді зорлыкпен қабылдату жоқ. Себебі әр кім иманға өз қалауымен, ықыласпен келуі керек («Бақара», 256-аят). Құранда адамдар арасындағы түрлі сенімдердің болуы арнайы Аллаһ тағаланың калауы ретіндс қарастырылған. Мысалы, «Худ» сүресінде: «Егер Жаратқан Иең қалаған болса, адамдардыц барлығы бір үмбет (бірдей сенімде) болар еді. Бірақ олар үнемі әртүрлі жолды ұстануда» («Худ», 118-аят) десе тағы бір аятта бүл шындық «Егер Жаратқан Иең қаласа, жер бетіндегі адамдардың барлығы тегіс иман келтірер еді» («Юнус», 99-аят) деп баяндалған. Сондыктан ислам тарихында дінге зорлықпен кіргізу болмаған.

Құранда басқа дін өкілдеріне эділдік танытуға ешқандай қарсылық жоқ екені анық айтылған: «Аллаһ тағала дін жайында сендермен соғыспаған және отандарыңнан қуып шығармағандарға жақсылық жасауға, әділ болуға тыйым салмайды. Өйткені Алаһ тағала әділеттілік жасағандарды жақсы көреді» («Мумтахина» сүресі, 8-аят)

Пайғамбарымыз да басқа дін өкілдеріне тізесін батырмай, әділетті болу керектігін үмбетіне ерекше ескертіп, бір хадисінде «Кімде кім бір зиммжа (мүсылман елінде тұратын озге дін өкілдері) қиыншыльщ көрсететін болса, мен ол адамның дүшпанымын. Ал мен кімнің дүшпаны болсам, онымен ақырет күні жеке есептесемін» дейді. Баска бір хадисте: «Кімде кім біздің қарамагымыздагы зиммиді өлтірсе, жәннаттың исін де татпайды»41 деп мұсылмандарға зүлымдык жасауға қатаң тиым салған.

Ислам құкығында мұсылмандарға кейбір артықшылықтар берілсе де, жалпы кұқык пен бостандық түрғысынан алғанда ала қойды бөле қырқатындай алалаушылық болмаған. Осы тұрғыда Пайғамбарымыз бен әділ халифалар кезеңінде және кейінгі мұсылман басшыларының өмірінен де олардың кара қылды қак жаратын эділдіктің туын биікте желбіретіп өткендігіне куә бола аламыз. Мысалы халифа Омардың (2-халифа) тұсында әділдігімен танылған Әбу Үбәйда ибн Жәррах Сирияға әкім болып тұрған кезінде оның мейірімділігін тек мүсылмандар ғана емес, христиандар да көрді. Сондықтан да христиандар оған адал қызмет етіп, дұшпандық пиғылдарды оған алдын ала білдіріп отырған. Тіпті Рим императоры Ираклий Сирияны өзіне қаратпак болғанда христиандар: «О, Жараткан! Мұсылмандармен бірге бізді қанқұйлы Гераклийдің жауыздығынан кұткара гөр!»42 деп мұсылмандар үшін дұға жасаған болатын.

Әбу Бәкір Сарахсидің 30 томдык «әл-Мабсут» атты шығармасында, Әбу Ханифадан кейін Ханафи мазхабының үлкен ғалымдарының бірі саналған Имам Әбу Юсуфтың аббаситтердің билігі кезінде бас қазы міндетін аткарғандығы жайлы дерек бар. Өмір бойы эділдіктен таймаған осы Әбу Юсуф өлім аузында жатып, казылығы кезіндегі бір оқиға үшін

Аллаһтан кешірім тілеумен болады. Бұл окиғаны ол былайша баяндайды: «Бір христиан халифаның үстінен шағымданды. Екеуін де сотқа шакырдым. Бірак, хали-фаны өзіме жақындау отырғыздым. Шағымданушы христиан халифаның артында үзақтау бір жерде тізе бүкті. Екеуінің ортасында толық эділдік көрсете алмағандықтан қатты пұшайманмын. Аллаһтың мені жарылқауын тілеймін»43.

Көптеген елдер өз патшаларының, тіпті, өз діндестерінің зұлымдығынан құтылу үшін мүсылмандардан пана тілеп, мемлекетті басқару билігін өз еріктерімсн мұсылмандардың колына берген болатын. Испанияның мүсылман болуы мен Балкан түбегіндегі мемлекеттердің исламды қабылдауы секілді тарихи жағдайлар бұған куә44.

Ислам діні адамдарға осындай сенім бостандығын танығандықтан ислам тарихында басқа дін өкілдерін қырып жою, кемсіту, геноцид секілді канқүйлы оқиғалар болған емес. Қанша ғасыр бойы мұсылман мемлекетінің құрамында болса да көптеген араб елдерінде христиандар әлі күнге дейін cay-саламат ғүмыр кешуде. Мүсылмандар олардың діндеріне, тарихи жәдігерлеріне мүлдем тиіспей, мешіттерді қалай сақтаса солай сақтап қалған. Мысыр, Түркия, Сирия сияқты елдерде шіркеулер әлі күнге дейін сақталған.

Олай болса, ғасырлар бойы ғылым мен әлемдік өркениеттің қалыптасуына ауқымды үлес қосқан Ислам діні қалайша кенеттен терроризммен қатар атала бастады? Соның негізгі себептеріне тоқтала кетейік.

 

«Жиһад» ұғымының бұрмаланып

Көрсетілуі

 

Қазіргі таңда Исламды терроризммен байланыс-тыруға жол ашқан себептердің бірі Исламдағы «жиһад» ұғымының бүрмаланып көрсетілуі болып табылады. Ол әрі кейбір мұсылмандар, эрі баска дін өкілдері тарапынан бүрмаланып, бұрыс түсініліп жүрген басты үғымдардың бірі. Араб тіліндегі жиһад сөзі «алға қойған мақсатқа жету үшін күш-жігер жүмсау», «талпыну», «тырысу» деген сияқты мағыналарды қамтиды. Жиһад сөзі батыстық акпарат қүралдарында негізгі мағьшасынан бүрмаланып «қасиетті соғыс» деп ауда-рылып жүр. Ал бұндай ұғым Исламда жоқ. Жиһадты мұсылман ғалымдары негізінде үлкен жиһад жэне кіші жиһад деп екіге бөледі. Үлкен жиһад деп адамның кемелдікке көтерілуіне кедергі келтіретін ең үлкен дұшпаны нэпсімен күресіне байланысты айтылған. Ал кіші жиһад көбіне материалдык түстарды қамтиды. Қысқаша қайтарсак, мұсылманның адамдармен қатынасында барлык амалдарын Аллаһ тағаланың ризашылығы үшін жасауы осы үғымның аясына кіреді, ал Оның ризашылығына бастайтын жолдар аса коп. Сол тұрғыдан қарастырсак колға қару алып соғысу мұның азғантай бір бөлігі ғана. Ол діннің ең негізгі элементі емес. Оның өзінде де белгілі кағидалармен шектеліп, жүйеленген жэне оның басты максаты зүлымдыкка қарсы тұру.

Исламда тек белгілі қағидалар шеңберінде корғануға рұксат етіледі. Ислам соғысты мейлінше шектеп, әділдік пен бейбітшіліктің болғанын калайды45.

Сонымен катар, жеке адамдар мен кейбір топтардың өз бетінше жиһад жариялауға ешқандай құкы жок- Соғысты тек қана мемлекет жариялай алады. Міне, қазіргі таңда ат төбеліндей кейбір лаңкес керітартпалардың жасап жүргендері Исламға мүлдем үйлеспейтініне бүкіл ислам ғұламалары бір ауыздан келіседі.

Кейбір мұсылмандар мен «исламдық үйымдардың» Исламды лаңкестік діні ретінде түсінулерін Исламнан емес адамдардың қате пайымдарынан және баска да себептерден іздеу керек.

Ислам діні және террорлық актілер

Жалпы террордың ұлты да, діні де жок. Сол түрғыдан мұсылман адамның террорист болуы әсте мүмкін емес. Ислам дінінің терроризм, экстремизммен үш кайнаса сорпасы косылмайды. Соған карамастан батыстық бұқаралық акпарат құралдары Исламды терроризммен байланыстыруға кұмартып түрады. Мүндай лаң әкелетін лас әрекеттерді жасап жатқан тек мұсылмандар ғана ма? Мысалы, Токиода метрода улы газ шашып, қаншама адамның өліміне апарып соқтырған «Аум Сенрике» сектасынының жасағандарын ешкім «Будда терроризмі» деп атаған жок. 2000-2004 жылдар арасында Испанияда бірнеше жарылыстар болды. Бірақ оны ешкім сол елдің дінімен байланыстырған жоқ. Бүзақы топтардың аты аталып, түсі түстеліп анықталды46.

Аборт жасату клиникаларын жарып жіберген христиан фанатиктерін немесе Изак Рабинді және «әл-Хиләл» мешітінде жұма намазын окып жаткан мүсылмандарды өлтірген Др. Браус Голдстейн уаһудей фундаменталистерінің жасағандарын да ешкім сол діндерімен байланыстырған жок47.

Ислам діні бойынша «Бейкүнә бір адамды өлтіру күллі адамзатты өлтірумен тең»48 Бүл ереже қасиетті Қүранда айтылған. Бейкүнэ адамды өлтіру үлкен күнә. Тіпті барлық ережелер мен тепе-теңдіктердің астаң-кестеңі шығатьш соғыс кезеңінің өзінде жазықсыз адамдарды өлтіруге тыйым салынған. Пайғамбарымыз соғысқа кетіп бара жатқан колбасшыларына мынандай ескертулер жасаған: «Аллантың атымеп жолга шыгыңдар. Аллан жолында күресіңдер. Согысатын адамдарыңмен араларыңда келісімдер бар болса, оны қадагалаңдар. Шектен шыцпаңдар, согыс кезінде өлтірген адамдарга «мүсле» (өлі денелерін тілгілеп, көздерін ойып, мүрындарын кеспеңдер) жасамаңдар. Балаларды, әйелдерді, қарт кісілерді, гибадатхсшалардагы адамдарды әлтірмецдер». Тіпті жараланған жау әскерлерінің өзіне көмек көрсетуді бүйырып, ағаштарды, егіқалкдптарын өртеуге тыйым салған49. Ислам дінінің бүл дэстүрін Пайғамбарымыздан кейін келген халифалар мен басшылар қатаң ұстанып отырды. Бүл ерекше мэн берерлік жэйт.

Жоғарыда да атап өткеніміздей, бейбіт бейкүнә адамдарды өлтіру Ислам діні түрғысынан үлкен күнә болып саналады. Мейлі ол отаршылдарға карсы күрес болса да оны актау мүмкін емес. Бұл мәселеде бүкіл мұсылман ғалымдары Ю. Қардауи, әл-Азһар шейхы Мухаммад Саид Тантауи, Аятуллах Насыр Макарим Ширази, Сауд Арабия мүфтиі Абдулазиз Абдуллах ибн Мухаммад Али Шейх, жазушы Мухаммад ас-Сафир, Абдулмути Байюми лаңкестік жанкештілік оқиғаларын бір ауыздан кінәлап, оны жасаушылардың істерінің Исламға қайшы екенін айтқан болатын50.

Қала берді, Қасиетті Құранда: «Өздеріңе өздерің қол жұмсамаңдар!»51, деу арқылы адамның өз-өзін өлтіруіне де қатаң тыйым салынған.

Адам өлтірген пенде жұмакка кіре алмайды. Бейкүнә адамдарды өлтіру арқылы Аллаһ тағаланың разылығына бөленемін деу барып түрған азғындык пен үлкен кателік. Ал әрбір мүсылманның басты максаты Аллаһ тағаланың разылығына белену.

Олай болса, лаңкестік әркекеттерге барушылар кімдер? Олардың басым көпшілігі өз саласының тар аясынан шыға алмаған, діни білімі таяз кісілер екенін көруге болады. Ол топтың жетекшілері діни сауаты бар ғалымдар емес. Олар тіпті әл-Азһар университеті немесе басқа да терең білім беретін діни медреселерде білім алушыларға да оң көзбен карамайды. Бұл барлық керітартпа топтарға тән психология.

Терроризмді тудыратын негізгі факторлар

Терроризмнің исламдык санамен ешқандай байланысы жок. Діни сана терроризм тудыра алмайды. Өйткені Ислам дінінің қоғамда беделі күшті болған кезде лаңкестік деген орын алмаған. Терроризді тұдырған модернистік сана деп айтсак қателеспейміз (фашизм, атеизм мен эсіре коммунизмді де тудырғаны сияқты).

Қазіргі таңда Ислам атына жабылып жаткан жала кай жағынан алып карағанда да оның рухына жат. Әсіресе, «11-кыркүйек» оқиғасынан кейін батыс бүкаралық ақпарат күралдарында жарияланған макалалар Ислам мен терроризмді бір етіп корсетіп, адам санасына сініруге тырысуда.

Негізінен мүсылмандардын Батыс элеміне күмәнмен қарауының тарихи тамырлары тереңде. Мысалы:

Батыс элемінің отарлау саясаты;

Тәңір атынан жасалған кресшілер жорығы;

Ислам дінінің азаттық жолындағы күресте басты қозғаушы күш болуы және христиандык батыс әлеміндегі Исламның бүрмаланған образы мүсылмандардың батыстықтарға сын көзбен қарауына басты түрткі болып табылады.

Батыстың екі ұшты саясаты; Ирактағы каншама зардап шегіп жатқан балалардың қайғылы тағдырына көз жүмуы, Израиль мен Үндістанның қарулануына коз қысып, Пакистан, Иранға жасалып жаткан кысымдар, Босниядағы этникалық тазалау кезінде үнсіздік танытуы, деспоттық режимдерге колдау көрсету, 1999 жылы АҚШ мемлекеттік департаменті элемдегі террористік үйымдарды жариялаған кезде ескі совет одағында іс-шараларын жүргізіп жаткан экстремистік үйымдардың жэне Ирландия республикалык армиясының осы тізімге кірмей қалуы т.б. толып жатқан жағдайларды тізбектей беруге болады52.

Жаулап алушылық маңызды себептердің бірі болумен катар бұған итермелейтін басты факторлар:

білімсіздік пен жұмыссыздық;

сол ел басшыларының залым биліктері, негізгі басшылық буынның шетелдіктерге бағыныш-тылығы;табыстың эділетсіз бөлінісі;

ел мүддесіне құрылған саясаттың болмауы;

демократиялық даму жолдарының жабық болуы деген сияқты көптеген себептерді келтіруге болады. Мысалы, Батыстың одақтасы болған Сауд Аравия патшсы Фахд демократияны қаламау себебін «халықтың алдында жауап беретін бір жүйе Исламға жат» деп білдірген. Негізінде бүл сөз тек оның емес мүсылман елдерін басқарып отрған басшылардың көбінің бақылаусыз билік жүргізгісі келген ниеттерін көрсетеді53.

Лондонның қала әкімі Кен Ливингстон: «Батыс элемінің мүнайға қажеттілігін қамтамасыз ету үшін 80 жылдан бері Араб елдерінің істеріне араласудамыз. Егер 1. Дүние жүзілік соғыстан кейін Орта Шығыстағы мүнай қойнауларын басқарып-кадағалаудың орнына уэде еткеніміздей бүл жердің басшылықтарына бостандык беріп, тек қана мұнайды сатып алып отырсақ, казіргі қайғылы оқиғалар болмас еді» деп казіргі болып жатқан оқиғалардың себептеріне ишарат жасайды. Соныман катар Ливингстон ағылшын жастарының көпшілігінің АҚШ-тың Израилді қолдауы жэне Гуантанамодағы ешқандай қылмыстары анықталмаған жүздеген кісінің тұтқында үсталуы ретінде пайда болған Батыстық екі ұшты саясатты жақтамайтындығын айтуда. Бүған Әбу Гирейб жэне баска да түрмелердегі зорлық-зомбылыктармен катар АҚШ қорғаныс министирлігінің ресми түрде мойындаған Құран-Кэрімге карсы жасалған маскаралык эрекетті де косады54. Әрине, бұл себептердің ешқайсысы бейбіт адамдардыц оліміне жол ашқан оқиғаларды ақтап ала алмайды. Бірақ бұл лаңкестікке бастайтын факторлар екендігі

шындық.

Мұсылман елдеріндегі карапайым халык арасында мүсылман ғалымдарының беделінен гөрі исламнан терең ілімі жоқ, өзін «Исламның корғаушысы» санаған кейбір адамдар мен топтардың сөзінің өтімдірек болуы да террорлык актілердің күшеюіне өзіндік ыкпалын тигізуде. Олар Ислам ілімдерінің негізін білмегендіктен әлемдегі оқиғаларға саяси призмадан карап, баға береді. Сондықтан олардың пікірлері Батыс пен Шығыс арасына іріткі тастап, арандатып, араздык отына май күйып, маздата түседі.

Сонымен катар кандыбалак террорлык әрекеттерге итермелеген негізі факторларға мұсылман элемінің соңғы бір ғасырдағы басынан өткерген бөлінушілік, Батыс әлемінің өзгелерден оларды төмен санауы, алалау, отарлау саясаты, мемлекеттік террор, геноцид, жаппай қырып-жою сиякты себептерді де косу керек.

1980-2004 жылдар арасында болған өзін-өзі өлтіру акцияларын зерттеген Роберт А. Пейп (Раре) бұл окиғаларды алғаш бастаушылардың марксистік үйым болған Тамил жолбарыстары қолданғандығын, үлтшыл марксист палестиналық ұйымдар бұл дәстүрді Шри-Ланкадағы терроршыл Тамил үйымдарынан үйренгендігін және әлемде болып жатқан бүкіл осындай жанкештілік окиғаларының негізгі себебінің діни сенімдер емес, өз отандарының азат болуы үшін жасалып жаткандығын соңғы 20 жылдың тэжірибесіне сүйене отырып, басқыншы әскерлер кеткен кезде бұл лаңкестік акциялардың пышаккесті сап тыйылғанын айтады55.

Кейбір аздаған топтардың әрекеттері жаңылыстықпен жалпы мұсылмандарға телініп, Ислам діні терроризм ретінде көрсетілуде. Исламды кұбыжық етіп, тероризммен катар койып, қаралау Батыстағы бұқаралық акпарат құралдарында карқынды жүріп жатыр. Тіпті жағдай мүшкіл дәрежеге жеткені соншалықты исламдық қозғалыстарды жамандамау да дұшпан жағында болумен бірдей саналатын болды56.

 

«Жаһандық терроризмге қарсы күрес» және әлемдік саясат

 

Жаһандану дәуірінде жаһандық билік үшін арнайы тәсілдер аркылы бүкіл әлемде адамдар санасына айла-шарғы жасау, улау мүмкіндігі пайда болды. Жалпы алғанда Батыс әлеміндегі алпауыт саяси, экокномикалык және каржылык ұйымдар өздерінің үстемдігін сақтап калу үшін коғамдық сананы манипуляциялау тәсілін шебер колдануда. Сол аркылы «ойланбайтын, терең үңілмейтін, оңай алданып калатын» адамдар тобын қалыптастыруда. Осы технологиялар «діни экстремизм, терроризм», «Славян Одақтастығы» сияқты жасанды үрейлер аркылы АҚШ, ЕО, Халыкаралык қаржы коры және трансұлттык корпорацияларға «әлемнің жаңа құрылымын» кұру жоспарларына мүмкіндік беруде.

Ланкестікке карсы күресті желеу етіп Ауғаныстан мен Иракка басып кірген жылдары жарияланған бір кітаптағы мәліметтер жаһандык алпауыт күштердің түпкі максатын көрсетіп бергендей болды. Онда «Соғыс бізге өмірден қалағанымызды береді. Ол біздін өмірімізге мән сыйлайды. Батыстағы бейбітшіл және тұтынуға негізделген коғамда мінсіз, мағынасыз күнделікті өмірдің орнына соғыс бізге өмірімізге шешімділік пен мән береді және біздің ақсұйектігімізді камтамасыз етеді» делінген.

Осы аркылы батыс коғамы өздерінен тыс елдердің мәселелерін шешудің орнына өз мәселелерін жаһандық деңгейге жаюда. Қазіргі таңдағы «үрей» аныктамасы батыстың мәселені бір жакты талқылауының нәтижесінде пайда болды. Мысалы, ең үлкен террорлык акті ретінде көрсетілген 11-қыркүйек оқиғасында өлген адамдардың саны шамамен 3 мың болса, шын мәнінде 3-елдер (артта калған елдерде) аштықтан өліп жаткан адамдардың саны күніне 24 мыңға жетіп жығылады.

Жалпы әлемде болып жаткан соғыстардың себебінің жаһандык капитализм екенін айтуға негіз бар. Негізінен соғыстардың астарында экономикалық себептер жатыр. Мысалы әлемде 2006 жылы әскери максатта жүмсалған каражаттың 1 трилион 204 милиард доларға жеткені белгілі.

Бұрынғы Түрік барлауының бастықтарының бірі Махир Кайнак кувейттік журналист Таха Аудка берген сұхбатында террористік «Әл-Кайда» ұйымы аркылы қолдан жасалған үрей әлемдік арнайы қызметтердің мақсаттарын орындау үшін шығарылғандығын айтады. Сонымен қатар олардың жасаған лаңкестік әрекеттерінің ешқайсысында мұсылмандардың мүддесі болмағанын, кайта керісінше Батыс пен Шығыс арасындағы дұшпандыкты өршітіп, Исламға кара күйе жағу екенін, сонымен қатар 11-кыркүйек оқиғасынан кейін АҚШ бастаған халықаралық коалицияның Ауғанстан мен Иракка басып кіруге жеңілдік жасағанын және Таяу Шығыс пен әлемдегі баска да елдерге кіруге жол ашканын айтады.

Максим Шевченконың (Ресейдің белгілі журналисі, казіргі әлемдік саясат пен діндерді зерттеу стратегияльщ орталығының басшысы) ойынша да соңғы 200 жылда болған дүниежүзілік соғыстар өзара қактығыскан әлемдік элиталардың мүддесі үшін жасалуда, Ол «өркениеттер кактығысы» сценариінің да колдан жасалып, АҚШ-тың христиан өркениетінің корғаушысы ретінде рөл ойнағанын айтуда.

11-кыркүйек окиғасынан соң бірден Дж. Буш, Б. Клинтон және Италияның президенті Берлускони кресшілер жорығның кайта басталғанын айтып байбалам салып шыға келді. Бұған әлемде Даниядағы және Европа елдерінде орын алған оқиғалардың астарынан осы себептерді байкауға болады.

Йа, бүл бастамалардың астарында Совет Одағы кұлағанынан кейін әлемдегі бірден-бір үстем күштіңкелесі дұшпан ретінде кімді таңдағаны көрініп тұр. Өздерінен тыс дұшпанның болуы империалисте Америка үшін оларды біріктіретін негізгі фактор. Сондыктан да олар ұрынарға кара таппай, жау іздеп тұрады. Оның негізгі идеологтары 3. Бжезинский және С. Хантингтон. Олар сырткы дұшпан ретінде колдан жасалған «исламдык терроризмді» таңдады. «11 -кыркүйек» окиғасының әлі де анықталмаған тұстары тым көп. Оның арнайы мақсатта, басқа күштердің ыкпалымен жүзеге аскандығын Америкадағы көптеген демократтар ашык айтуда, алайда олардан гөрі басқа топтың даусы өктем шығып, қоғамдық санада үстемдік етуде.

Соныменкатарбелгілімұсылманғалымдары (М. Қутуб, Саударавиясының бұрынғы мүфтиі Шейх Ибн Баз, Ю. Қардауй, МухаммадСадикЮсую) да «Хизбут-Тахрир» ұйымының ислам образын жағымсыз етіп көрсету үшін исламға қарсы арнайы топтардың құрылып, олардынағызисламшылетіпкөрсетугетырысыпжатқанынайтады.Көбінесебұлтоптармұсылманәлемініңұлт-азаттыккүрескезеңіндепайдаболып, елдегіьқпалдылыктарынарттырып, халыктанкеңқолдаутабуүшінИсламдыөздерініңидеологиясынаайналдырған. Сонымен катар мұсылман елдеріндебүлік шығарып, іріткі салып жүрген «исламдық» топтардың орталыктарының батыс елдерінде орналасуы да ойсаларлык мәселе.

Осыған орай Василий Аксенов былай дейді: «Негізінде Таяу Шығыс елдері Совет Одағының қадағалауында болды. Израилдің Таяу Шығыста КСРО-ның қорғанышы болады деген үміті ақталмады. Жаңа мемлекет өзіне одақтас ретінде АҚШ-ты таңдады. Партия басшылығы ол жерден құр қол кете алмайтын еді. Сондыктан олар одақтас ретінде арабтарды таңдады. Мемлекттің барлық күші (идеологиялық және әскери) бағынбайтын Израилге қарсы күрес шебін құруға бағытталды. Орталық Комитет, КГБ (¥ҚК), университетерде араб тілі немесе шығыстану факультеттері мен әскери училище мен академияларда арнай бөлімдер кұрылды. Әскери оперциялардың жоспарлары жасалып, араб елдерінің атқаратын рөлі белгіленді. Израильді жеңу мүмкін еместігі белгілі болған кезде партизандық соғыс бастауға шешім кабылданды. Бүл антифаданы шешудің алғашқы қадамы болды. ООП-ның содырлары совет әріптестерінен соғыс ілімін игере бастады. Онда басты оқытылған пәндердің бірі терроризм болды. Сол жерде терроризмнің идеологиялық базасы дайындалды. Исламнан бұған оңтайлы тұстар табуға болады деп шешті. Осылайша террор жасыл (исламдық) рең ала бастады.»

Сонымен катар, Батыста демографиялык жағдайдың мүшкіл болуына байланысты осы елдерге қоныс аударып жаткан мұсылмандардың көбеюі де Батыстың қорқынышына себеп болып, мұсылмандарды жалпы адамзат кұндылыктарына карсы күш ретінде көрсетуге тырысып бағуда.

Даниэль Гансер (Вале университетінің қазіргі заман тарихы профессоры, Швейцариядағы (мұнай пигін зерттеу) ассоциациясының президенті) Батыстағы кейбір күштердің АҚШ-тың (дұрысы — GLADIOсиякты кейбір астыртын үйымдар) 50 жыл бойы Батыс Европада терактілер ұйымдастырып, бұл лас әрекетін сайлаушылар алдында қаралау үшін солшылдар мен әсіре солшылдарға жабасалғандығын, бұл стратегияның бүгінгі таңда да Ислам үрейін туғызып мұнай үшін жасалып жаткан соғыстарьш ақтау үшін колданып отырғанын нақты айтады. «Сондыктан да олар батыс коғамының санасына мұсылмандар террорист, біз террорға карсы соғысып жатырмыз деген өтірік желеуді сіңіруде. Бұны қаншалықты көп айта берсе калың жұртшылық бұған иланып, мұсылмандарды террорист депкөреді» дейді.

Сонымен катар Америка мұсылман елдеріндегі диктаторлык режимдерді неге жақтайтынын бұрынғы Америка президенті Р. Никсонның саяси кеңесшісі болған Р. Крейн 2000 жылы интернет аркылы сүрақтарға берген жауабында оның мына үш себебін көрсетеді:

1. «Мұсылман диктаторлык» режимдерінің арасында Израиль мемлекетін демократия орнаған қоғам ретінде жағымды етіп көрсету.

2. Демократиялык емес мемлекеттерді манипу-ляциялау (өз дегеніне көндіру) АҚШ-кд жеңіл.

3. АҚШ-тағы сионистердің «ислам идеологиясын желеу етіп алған деспоттык режимдердің»қоршауында қалған Израиль мемлекеті үшін көмек және колдау алу.

Жоғарыда келтірілген дәйектердің бәрі бүкіл террористік үйымдардың басты мақсаттарының діни емес саяси екенін, алайда оған барынша діни рең беруге күш жүмсалып, христиан Батые пен мүсылман Шығыстың арасындағы «өркениеттер қақтығысы» сценарийініц ойналып жатқандығын көрсетеді.

Жоғарыда айтылғандардың бәрін қорытындылай келе, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін былайша айта кетуге болады:

Адамзатқа кауіп төндіріп түрған лаңкестікке қарсы күресу үшін осы жоғарыда аталған себептерді жою лаңкестік шаралардың алдын алуда ең негізгі шаралардың бірі болып табылады.

Террорға қарсы күрес жүргізу бейбітшілік пен мейірімділікке негізделген Ислам діні өкілдерінің міндеті. Алайда батыс әлемі мен солардың ыкпалындағы бұқаралык ақпарат қүралдарының лаңкестердің істерін актарлык диалектика жүргізуі мәселені одан сайын ушықтыруда.

Түптеп келгенде, Ислам дінінің лаңкестікке қарсы күресте жетістікке жетерлік қайнар көздері мен діни жетекшілері бар. Алайда казіргі батыс әлемі бұларды мойындап, оларға өз ойларын айтуға жол ашып, олардың көзқарастарын кеңінен таратпаса, онда өзін мұсылмандыктың жалғыз дұрыс өкіліміз деп жүрген ат төбеліндей қаракшы, қанпезер топтардың Исламды жауыздык діні етіп көрсетуі токтамайды.

Терроризмдіболдырмауүшінзайырлыбілімменкатардінніңнегіздерін, оныңәдептіліккағидаларыменкөркеммінезкұлыккабастайтыннегізгіпринциптерінүйретугетиіспіз. Сондыктанғасырларбойыата-бабамыздыңкабылдап, салт-дәстүрімізгедейінсіңісіпкеткенИсламдінініңнегіздеріосысаладамаманданғанкадрлартарапынанмектептенбастапжоғарғыокуорындарындаоқытылуыкажет. Олайболмағанжағдайдахалықтыңкерітартпакүштердіңыкпалынатүсіпкетуібекмүмкін.

Дінніңешкашандасоғыспенжайылмағанынжәнежайыладаалмайтынын,казіргіболыпжатқаноқиғаларданмұсылмандардыңешнәрседеұтпайтындығын, кайтакерісіншесаясаттыңойыншығынаайналып, Исламныңтазакелбетінекүйежағатынын, әрнәрсенісабырлыкпен, парасаттылықпеншешукажеттігінайтуымызқажет.

Ислам — бейбітшілікпенракымдіні. Мүсылманжербетіндегітыныштыкпенсенімділіктіңшынайыөкілі. ИсламтарихынаүңілгенкездеПайғамбарымыздыңкайжағдайдадакоғамбірлігіментыныштықтыңсакталуынабасамәнберіп, кезкелгендіниелеріменкеліссөзжасап, ымыраластықкаколжеткізіп, исламдінініңбейбіттүрдедамуынажағдайжасағанынкөреміз. ОнсыздаПайғамбарымыздыңкезеңіндеисламғалеклегіменкіруХүдайбиядағыонжылғажасалғанбейбіткелісімненкейінжүзегеасқанды

Қазақстандағы лаңкестік қауіп-қатері

Терроризм мәселесі соңғы уақытқа дейін елімізде ұлттык қауіпсіздікке накты қауіп төндіретіндей дәрежеде емес, ал ықтимал кауіп-қатер ретінде ғана қарастырылып келді. Сондықтан да болар, еліміздің ұлттык кауіпсіздік жүйесі басқа қатерлерге карсы, айталық этносаралык шиеленіс, есірткі тасымалының жолын кесу, заңсыз миграция сиякты кауіп-қатерлерге төтеп беруге бейімделген еді. Қазақстандық және шетелдік сарапшылар да терроризм проблемасы Қазақстанға төніп тұрған нақты қауіп емес, ал Орталық Азиядағы жалпы ахуал аясында қарастырып келді (әсіресе 1999 жылғы ақпандағы Ташкенттегі терактіден және 1999-2000 жылдары Қырғызстанның Оңтүстігіндегі Баткен оқиғасынан кейін). Қоғамдық пікірде де терроризм Қазақстанда негізінен сырткы қауіп-қатер ретінде ретінде қабылданды.

Терроризм қауіп-қатеріне қарсы бағытталған негізгі қадамдар

Дегенмен, аймақтағы басқа елдермен салыстырғанда Қазакстанда террористік және экстремистік іс-әркеттерді анықтау және оның жолын кесу үшін заңнамалық және ұйымдастырушылык негіздерді жасау және жетілдіру жөнінде айтарлыктай жүмыстар атқарылды. 1999 жылғы шілдеде республикада терроризмге қарсы күрестің құкықтық және үйымдастырушылық негіздерін, мемлекеттік органдардың жэне барлық меншіктік формаларындагы үйымдардың кызмет тәртібін,сондай-ақ терроризмге карсы күресті жүзеге асырумен байланысты азаматтардың күкыктарын, міндеттері мен кепілдіктерін айкындайтын «Терроризмге карсы күрес гуралы» заң кабылданды.2003 жылғы желтоксанда Президенттің жарлығымен терроризмнің жэне діни экстремизмнің көріністерімен күресте барлык кауіпсіздік қорғау кұрылымдарының неғұрлым тиімді жұмыс істеуі үшін Ұлттык қауіпсіздік комитетінің Терроризмге қарсы күрес орталығы кұрылды және оған барлық арнайы кұрылымдардың, құқық қорғау органдараның және өзге де ведомстволардың қызметін үйлестіру жүктелді.

2006 жылғы қазанда ҚР Бас Прокурорының мәлімдемесі бойынша ҚР Жоғарғы Сотымен келесі халықаралык үйымдар террористік деп танылып, олардың Қазақстан территориясындағы кызметіне тыйым салынды:

1. «Әл-Каеда»;

2. «Шығыс Түркістан ислам партиясы»;

3. «Күрд халыктық конгресі»;

4. «Өзбекістан ислам козғалысы»;

5. «Әсбат-әл-Ансар»;

6. «Мүсылман бауырлары»;

7. «Талибан» козғалысы»;

8. «Боз Күрт»;

9. «Орталык Азия моджахедтер жамағаты»;

 

10. «Лашкар-и-Тәйба»;

11. «Әлеуметтік реформалар коғамы».

Кейін Астана каласы сотының шешімімен сондай-ақ «Хизб-ут-Тахрир-эл-ислами», «Аум Синрике» және Шығыс Түркістанды азат ету ұйымы ұйымдарының қызметіне тыйым салынды.

Көріп отырғанымыздай, аталмыш «қара тізімге» енгізілген барлык ұйымдар халыкаралык террористікқұрылымдар болып табылады, олардың кызметі көбінесе Қазақстанның айналасына, көрші елдерге қарсы бағытталған болатын. Бұл жағдай олардың бізден гөрі сыртқы елдерге төніп тұрған қауіп-қатер екенін растағандай болды.

Осы тұрғыда Қазақстан ТМД Терроризмге қарсы күрес орталығы, Шанхай Ынтымактастықұйымы Терро­ризмге карсы аймақтық кұрылымы сияқты ұйымдардың мүшесі бола отырып, терроризм мен экстремизмге қарсы күрес желісінде халықаралық ынтымақтастықты белсенді түрде дамытты және дамытып келеді.Бұлыңғыр елес пе әлде сұмдықтың сұлбасы ма?

Соңғы уақытқа дейін терроризм қоғамның күн тәртібінде алыстағы кауіп-катердің бір бұлыңғыр елесі сияқты қабылданып келді.

Алайда өткен жылдың мынадай оқиғалары:

2010 жылғы маусымда болған Маңғыстау облысында қатаң тәртіптегі колониядан діни экстремистік ұйымның мүшелерінің жаппай кашып шығуы. Бұл қашып шығудың жоғары деңгейде ұйымдастырылуы және қатыгездігі, сондай-ақ ресми емес хабарлама бойынша қашқындардың бір бөлігі өзін-өзі жарып жіберуі ерекше назар аудартты;

Солтүстік Кавказда террористік іс-әрекетті жүзеге асыруға қатысты күдікпен Қазақстан азаматтарының Ресей аумағында қолға түсуі.

Сондай-ақ ағымдағы жылдың басындағы мынадай оқиғалар:

биылғы жылғы сәуірде өткізілген ІІМ «Сұңқар» таңдаулыбөлімшесініңәкстремистіктоптыңмүшелеріне карсы арнайы операциясы;

Қазақстан азаматтарының РФ-ның Оңтүстік өңірі аумағындағы террористік іс-әрекеттерге қатысуының жаңа фактілері;

17 мамырдағы Ақтөбе облысы бойынша ҰҚКД ғимаратында кейбір деректер бойынша діни экстремистік ұйымның мүшесі болған азаматтың өзін-өзі жарып жіберуі;

24 мамырда Астана ҮҚКД уақытша ұстау изоля­торы ғимаратының жанында автокөліктің жарылуы. Жарылыс затының іске қосылуына байланысты машинада болған екі адам сол жерде жан тапсырған.

Аталған оқиғалар қоғам ішінде алаңдаушылык туғызды және де бұл жағдай құзыретті органдар тарапынан дер кезіндегі толық және объективті ақпарат болмауынан ушыға түсті. Қоғам назарына бұрын іліге бермейтін «телефондық терроризм» оқиғаларының өзі де бұрынғыдай емес ерекше әсермен қабылданатын болды.Осылайша, Актөбе мен Астанадағы жарылыстардың қалайша бағаланатынына, сондай-ақ бұл окиғалардың артында кімдер, кандай күштер, себептер тұрғанына карамастан, өкінішке карай, біздің елімізде терроризм кауіп-катерінің күн өткен сайын күшейіп бара жатканын еріксіз мойындауға тура келеді:

Қазақстан азаматтарының баска елдердің жерінде террористік іс-әрекетке қатысуын куәландыратын мәліметтер жиілеп кетті;

Біздің еліміздің аумағында да экстремистік және террористік іс-әрекетпен байланысты кылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған казакстандықтардың саны да осе түсуде. Мәселен, атап айтканда 2008-2009 жылдары ресми деректер бойынша елде 7 террористік окиғасының жолы кесілді Сондыктан да терроризм проблемасы бұрын бізге алыстағы катерболып көрінсе, бүгінгі күні ұлттык қауіпсіздікке тікелей қауіп-катер төндіретін сипат алуда.

Қазақстанда террористік қауіп-қатердің үдей түсу кезеңдері

Шын мәнісінде, терроризм көріністері Қазакстанда бұрын да орын алған болатын. Осы ретте кейбір зерттеушілер 1992 жылғы ақпанда Шымкент қаласының әуежайында кепілге адам алумен байланысты оқиғаларды қарастырады. Басқалар 2000 жылы Алматының орталығында қарулы экстремистік топтың мүшелерін жойып жіберу мысалын келтіреді. Бірақ бұлар терроризмнің жекелеген, жергілікті көріністері болатын және де бұл әрекеттер көбінесе криминалды сипатта еді.

Тұтастай алғанда, Қазакстанда террористік қауіп-қатердің үдеу түсуінің шартты түрде үш кезеңін бөліп айтуға болады:

/. «Қашңын террористер»

(90-жылдардың соңы 2000-жылдардың басы)

Он жыл бұрын Қазақстан үшін терроризм пробле-масы көбінесе республика аумағында кашқын террористердің, яғни террористік іс-әрекеті және заңсыз әскери құрылымдарға қатысқаны үшін баска мемлекеттің азаматтарының бізде елде жасырынуымен байланысты болды.

Мәселен, 2000-2004 жылдары Қазакстанның құкык корғау органдары террористік іс-әрекеті үшін біздің еліміздің аумағына келіп жасырынған Өзбекстанның сегіз азаматын ұстап, өзбек жағына берді.2004-2005 жылдары Қазакстанның аумағында 11 адам үсталып, Ресейге, Өзбекстанға және бірқатар баска елдерге жөнелтілді2006 жылы Қазакстанда терроризмге катысы бар деген 13 адам ұсталды. Қылмыскерлердің көпшілігі Ресей, Өзбекістан, Түркия және Қытай азаматтары.

2. «Сырттан келіп арбау кезеңі»

(2000-жылдардың басы мен ортасы)

Бұл кезеңде Қазакстан азаматтарының іргелес елдердің де, алысшетелдердің де аумақтарындағы террористік іс-әрекетке тартылу окиғаларының жиілеуі байқалады. Ең шулы окиға Өзбекстандағы 2004 жылы террористік акцияларды ұйымдастырған «Орталык Азия моджахедтер жамағаты» террористік тобының әшкереленуі. Аталған топка Қазақстан азаматтары да кірген, олар өз пікірлері бойынша көбінесе «мұсылмандардың кұкыктарын аяқка баскан Өзбекстанның билігіне карсы» қылмыстық әрекет еткен.

Сондай-ак Қазакстан азаматтары Ауғанстан және біркатар басқа елдердің аумақтарында заңсыз әскери кұрылымдардың іс-әрекетіне қатыскан сиякты деген ақпарат кеңінен тарады. Мәселен, Гуантанамо түрмесінің тұткындарының бірі Қазақстан азаматы болып шыкты.Сондықтан 2005 жылы белгілі американдық «Ұлттык барлау кеңесі» үкіметтік емес ұйымы «Болашақ жаһандық карта» деп аталатын талдамалы-болжамдык баяндамасын жария етіп, онда Қазақстан Ресеймен, Әзірбайжанмен және Түркменстанмен катар ради-калды топтар орын тепкен және арнаулы дайындыктан өткен әрі лаңкестік әрекеттер жасаудың тәжірибесі бар «джихадтың кәсіби жауынгерлері» тұратын өңірлергежатқызылды. Басқаша айтқанда, терроризмнің қауіп-қатеріне аз ұшыраған ел деп саналатын біздің еліміз осы кезеңде әртүрлі сараптама мәліметтерінде атала бастады.

3. «Жергілікті немесе «өзіміздің террористер»

(2000 жылдардың аяғынан бастап)

Бұл кезең бір жағынан Қазақстан азаматтарының басқа елдердің аумағында террористік іс-әрекеттерге катысу жағдайының жиі кездесуімен сипатталады.

Мысалы, 2009 жылдың шілде айында Дағыстанда жүргізілген арнайы операция кезінде сегіз террорист өлтіріліп, құқық қорғау органдарының мәліметтері бойынша олардың бесеуінде қазақстандық төлкұжаттар табылған

2009 жылдың 19 шілдесінде қырғыз қауіпсіздік корғау кызметтері Бішкекте және елдің онтүстігінде террористік әрекетке қатысы бар деген күдікпен 18 адамды түтқынға алды, олардың арасында Кыргызстан, Өзбекстан және Қазақстан азаматтары болған

2010 жылдың 19 кыркүйегінде тәжік карулы күштері Тәжікстанның Рашт алабында жүргізілген арнайы операция кезінде өлтірілген бір қылмыскерден Қазақстан азаматының төлкұжатын тапқан (Paruskg. info интернет-сайты 22.04.11ж.,

2011 жылдың 19 қаңтарында Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі Бішкекте терактілерді ұйымдастыруға қатысы бар деген күдікпен Қазақстан

азаматының тұтқынға алынғандығын растады (Gazeta. kz Акпарат агенттігі, 19.01.11ж.,

2011 жылдыңақпанындаМахачкаладаҚазақстанның азаматтары болып табылатын — 1989 жылы туылған, Альберт Әбдікәрімов және 1990 жылы туылған Райынбек Ержанов заңсыз карулы топтарға қатысы бар деген күдікпен тұтқындалды (Tengrinews.kz интернет-сайты, 31.03.11 ж.

Және осы кезеңде, екінші жағынан, біздің еліміздің аумағында террористік іс-әрекетті жүзеге асыруға талпыныстар көріне бастады. Бұл жөнінде мына кесте куәландырады.

Еліміздің аумағында террористік іс-әрекетке байла-нысты қылмыс жасағаны үшін тұтқындалған және сотталган адамдар саны

 

Жауапкершілікке тартылған адамдар саны

2003 жыл

116

2004 жыл

220

2005 жыл

66

2006 жыл

333

2007 жыл

114

2008 жыл

222

2009 жыл

224

2010 жыл

331

2011 жыл І-тоқсан

7

* 2009 жылдан бастап — Қазақстан Республикасы ҚК-ның төмендегі баптары бойынша сотталган адамдар бойынша мәліметтер

168 бабы — билікті зорлықпен басып алу

233 бабы — Терроризм

233-1 бабы Терроризмді насихаттау және терро­ризм актісін орындауга ашықтан-ашықшақыру

233-2 бабы — Террористы топты құру, басшылықету және оның әрекетіне қатысу

Сондықтан да Ақтөбе мен Астанадағы соңғы оқиғалардың террористік астары расталатыны немесе расталмайтынына қарамастан, елімізде терроризм қауіп-қатері күшейіп келе жатқанын мойындауға тура келеді. 2010 жылы қыркүйекте «www.info»экстремистік сайттардың бірінде қазакстандық полиция кызметкерлеріне карсы жиһад туралы аталмыш үндеу жарияланып, ол жай ғана «қарсыласуға» емес, топтык карулы шабуылды ұйымдастыруға шақыру мазмұнында болды. Бұл сайтта құқық корғау органдарының қызметкерлеріне қарсы терактілер қалай ұйымдастырылуы керек екендігін экстремизмнің идеологтары толық және егжей-тегжейлі түсіндірген. Мүмкін казақстандық кұқық қорғау орган-дарында бұл материалдарға және сайттардың өздеріне айтарлықтай мән бермеген болар. Бұл сайттардың бірден жабылмағандығы біздің жорамалды растайтын сиякты. Тек Ақтөбе мен Астанадағы жарылыстардан бір ай өткеннен кейін барып Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасымазмұны терроризм мен экстремизмді насихаттау мен оны жақтауға тыйымды бұзған 15 шетелдік сайттардың анықталғанын жариялады. Олардың Қазакстан Республикасы аумағында таралуы сот жүзінде заңсыз деп табылып және қазакстандық тұтынушылардың материалдарға қол жетімділігін шектеу бойынша шаралар қолданды.Кездейсоқ жарылыстар ма әлде қауіпсіздік корғау құрылымдарына қарсы максатты түрде шабуыл ма?

Көптеген сарапшылар Актөбе мен Астанадағы жарылыстардың арнаулы қызмет ғимараттары Ұлттык қауіпсіздік комитетінде болғандығына бірден назар аударды. Бірінші жағдайда жарылыс облыстық департамент ғимаратында, екіншісі уақытша тергеу изоляторы кіре берісінің алдында болған. Әрине, тек екі фактіге негізделіп, кандай да бір байланыс пен заңдылық жөнінде кесіп айту қиын. Әзірге сарапшылар тек қосымша дәлелдерді келтіреді, соның ішінде, екі жарылыс арасындағы мерзімнің қыскалығы мен жарылыс болған объектілердің өзі. Одан өзге елдердегі осындай жағдайларға Караганда Ақтөбе мен Астанада болған жарылыстардан кейін ешқандай да ұйым өзіне жауапкершілікті алмағандығын атап өту керек. Ал анонимді теракт — бұл нонсенс, өйткені кез-келген теракт әдетте әуел бастан-ак кеңінен ақпараттық және коғамдық резонанс тудыруға бағытталатынын атап өту қажет. Сондықтан да Ақтөбе мен Астанадағы оқиғаларды бір тізбекте немесе қандай да бір жоспарға сәйкес арнайы акциялардың сериясы ретінде қарастыру асығыстық болар еді.

Алайда құқық қорғау органдарына қарсы мақсатты түрде шабуыл жасау террористік топтардың тактикаларының бірі екендігін де айту керек. Мысалы, Ресейдің Кавказ аумағында тіркелген террористік іс-әрекет бойынша салыстырмалы мәліметтер осы жөнінде куәландырады.

Айталық, 2009 жылы Ингушетияда 4 теракт болса, оның 3-і кұкық қорғау ведомстволарына карсы бағытталған («Северный Кавказ» газеті, 05.04.2010ж.).

11-1577

Дағыстанда 2009 жылы 9 теракт орын алған, оның 8-і құкық корғау органдарына карсы. Ал 2010 жылдың каңтар-қазанында 8 терактілер орын алды, олардың 5-і қарулы күштерге қатысты болған және барлығын террорист-жанкештілер іске асырған (РИА Новости Ақпарат агенттігі, 24.10. Юж.).

Бірақ осындай іс-әрекеттер тек Кавказға ғана тән емес, ұқсас тактика бірқатар Орталық Азия елдерінде де де байқалады.

Мәселен, 2010 жылдың 3 қазанында Худжанд каласында Тәжікстанның ИМ өңірлік басқарма ғимаратында террорист-жанкешті өз-өзін жарып жіберді

2010 жылдың 30 қарашасында Бішкекте былтырғы жылдың сәуірінде шеруге катысушыларды ату жөнінде іс каралып жатқан Спорт сарайының ғимаратында екі жарылыс орын алды, кұқык қорғау органдарының екі қызметкері зардап шекті

2010 жылдың 25 желтоксанында Бішкекте қалалық ішкі істер басқармасының гимаратында 30 қарашада жарылғанға ұксас бомба залалсыздандырылды (Ошибка! Недопустимый объект гиперссылки.www.newsru.com, интернет-сайт, 25.10.Юж., Ошибка! Недопустимый объект гиперссылки.www.newsru.com/world/25dec2010/guvd2.html).

2011 жылғы 5 каңтарда Бішкекте төлқұжаттарды жоспарлы тексеру барысында үш милиция қызметкері өлтірілді, Сондыктан сарапшылардың «кауіпсіздік қорғау органдарына» қарсы арнайы бағытталуы мүмкін бүгінгі террористік белсенділік тактикасына назар аударуы кездейсоқтық емес. Олардың пікірінше, мұндайіс-әрекеттер бірнеше мақсатка кол жеткізуге мүмкіндікбереді.

Біріншіден, бүл қдуіпсіздік қорғау ведомстволарының беделін түсіруге бағытталған, сөйтіп оларқоғамдык пікірде тіпті өздерінің объектілері мен

қызметкерлерін корғай алмайтындай болып қылыпкөрсету.

Екіншіден, жемқорлыкка карсы белсенді күресжол және қаржы полициясы, кеден органдарының, прокуратура қызметкерлерінің біліксіздігі мен жемқорлығының көптеген оқиғаларының БАҚ-нда кеңінен жариялануын ескерсек, теракт объектілерін қауіпсіздік корғау ведомстволары арасынан таңдау коғам тарапынан жаппай айыптау тудырмай, тіпті кейбір адамдар тарапынан мұндай әрекет аяушылык пен құптау тудыруы да мүмкін.

Үшіншіден, Солтүстік Кавказ және баска террористік іс-әрекет ошактарының тәжірибесінен көретініміз, кұқық қорғау органдарына арнайы карсы әрекеттерді ұйымдастыру, нәтижесінде қауіпсіздік жүйесін ғана емес, жалпы билік жүйесін әлсіретуге ықпалын тигізу мүмкін.

Қарсы іс-әрекеттер Егер бүгінгі террористік белсенділік жоспарлы сипатта болатындығы туралы сарапшылардың тұжырымы дұрыс болса, онда террористік қауіп-катердің артуына жол бермеу максатында арнайы кешенді іс-шаралар колдану қажет.

террористік қауіп-қатерлердің алдын алу түрлері мен әдістерін жетілдіру қажет. Бүған дейін терроризм қаупі болуы ықтимал кұбылыс ретінде қарастырылып келсе, ал бүгінде арнаулы кызметтергешынайыжағдайдатерроризмменкүрестепрактикалықтәжірибесімендағдыларыншыңдауқажет.

стратегиялық инфрақүрылым объектілерін (мұнай-газ құбырлары, су-жылумен қамту кәсіп-орындарын), сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар баска да объектілерді ғана қорғауға ерекше ден қоймай, сонымен қатар терроризмнің салдарынан болған төтенше жағдайларда тұрғындарды да қорғауға бағытталған шараларды да қатар күшейту.Мәселен жер сілкінісі секілді стихиялық апат кезіндегідей, азаматтардың өздері де, тиісті қызметтер де дағдарысты жағдайда қалай әрекет ету керектігін білуі тиіс.

уақытылы және білікті түсіндіру жүмыстарын жүргізу бойынша жүйені ретке келтіруге ерекше назар аудару кажет. Себебі объективті, уақытылы және теңгерімді ақпарат беру түрлі деңгейдегі қауесеттердің орын алуына және басқа да арандатушылыкка жол бермеуге мүмкіндік береді.

Бірақ, ең бастысы терроризм қаупі тек мемлекеттің жазалаушы қызметінің күшеюіне, немесе арнаулы қызметтерді нығайтуға ғана негізделмей, ал бірінші кезекте, терроризмнің таралуына ықпал ететін алғышарттар мен себептерді жоюға бағытталуы қажет. Бүгінде сарапшылар арасында терроризмнің пайда болуына қатысты ортак пікір жоқ. Біреулері әлеуметтік-экономикалық мәселелердің (кедейшілік, жоқшылық, коғамның марги-налдануы) ушығуы себепші деп есептейді. Өзгелері негізін саяси режимнің (қоғамның ашық\жабық дәрежесі, білім деңгейі, кұкық және еркіндік деңгейі) ерекшелігінен көреді. Үшіншілері терроризмнің негізінде әлеуметтік мәдени өзгеріс (белгілі бір кұндылықтар мен адамгершілік нормаларының құнсыздануы) жатыр деп есептейді.

Алайда кандай-да бір баска кұбылыс секілді терроризмнің де пайда болуына себептердің кешені мен күрделі шиеленіскен мотивтер әсер ететінін түсіну кажет. Ал Қазақстан жағдайында терроризм қауіп-катерінің күшеюіне ықпал ететін үш негізгі факторды бөліп көрсетуге болады.

Біріншіден,әлеуметтік депрессия факторы, әлеуметтікмобильділікканалдарыныңжәнелифтілерінің жок болуы. Қоғамның маргиналдануы, сонымен катар байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық шарыктау шегіне жеткенде әлеуметтік қарсылықтар туындайды, олардың бір түрі терактілер болуы мүмкін.

Екіншіден, идеологиялық саладағы мемлекеттік саясат тиімділігінің төмендігі, соның ішінде діни және этносаралық салада, тіл және дін саясатын жүргізудегі формализм. Діни істер бойынша арнайы агенттіктің де құрылуы осы салада жүйелі іс-әрекеттердің қажеттілігін биліктің де мойындап отырғанын корсетке керек.

Үшіншіден, терроризм жағдайына шекаралас мемлекеттердегі «шиеленістік ошақтарының» болуы үлкен ыкпал етеді. Біздің жағдайда Орталық Азияда тұрақсыздыктың сакталуы аймактык қауіпсіздіктің негізгі бір факторы. Мысалы, Қырғызстандағы саяси дағдарыстың ушығуы және Тәжікстанда орын алған карулы қақтығыстар. Осыған байланысты Тәжікстанда, Қырғызстанда және Өзбекстанда түрлі сипаттағы экстремистік және террористік ұйымдардың жандануы.

Ұлттық қауіпсіздік диллемасы

Жыл сайын терроризм индексін жариялап отыратын, «MapleCroft» британ компаниясының мәліметтері бойынша Гренландия мен Антарктиданы есепкеалмағанда, әлемдетерроризмқаупітөніптүрмағанаймақжоқ.

ОсындайжіктеубойыншаҚазақстантерроризмқаупітөменелдерқатарынажатадыжәнекөптегенеуропалықелдерменбірдеңгейдеорналаскан. АлҰлыбритания, Франция, ИспанияжәнеАҚШсекілдіелдердекауіпқатердеңгейіайтарлықтайжоғары. Сондықтан, терроризмортаққауіпқатер.

Соныменбіргетерроризмқаупіндұрысбағаламай, оныелемейжәнежекелейалынғанелдеқауіптіңөзінжоққашығаруғаболмайды. Бірақтерроризмдіасырабағалауғадаболмайды, қоғамдадүрбелеңсалыпжәнеүрейменқорқынышұялатып, қоғамдықрезонансәсерінкүшейтуарқылытеррористергеқолдаукөрсетугеболмайды, себебікезкелгентерактеңалдымен, кеңақпараттықәсергеесептелген. Осындайтеңгерімдіүстаптұруқауіпсіздіктіқамтамасызетудіңтиімдіжүйесінкалыптастыруғамүмкіндікбереді. Бірақ, еңбастысытерроризм, экстремизмсияқтықауіпқатергетөтепберіп, тиімдіқарсытұрудыңеңбастышартыолқоғамменбиліктіңөзаракелісімі, ұлттықбірлік. Осызұлымдықпенондағанжылдарбойыкүресіпкележатқанбасқаелдердіңтәжіриебесінзерттепқарасақ, бірденбайқайтынымызбірлігіншайқалтып, нешемесебептерменіштейбөлініп, жіктеліпотырғанқоғам, ел, мемлекетғанаосықауіптіңқұрбанынаайналуыықтимал.Сондықтан, осыда, басқадақазіргізаманныңсынактарыменқатерлерінеқарсытүруүшіненалдымен, қоғамныцжіктелуіне, бөлінуінежолбермеукерек.Исламдағы шынайы мұсылман бейнесі

Бүгінгі күні біржақты жүргізілген жаһандық саясат мұсылмандықты кұбыжық етіп көрсетіп бағуда. Ғылым мен білімді дамытып, тарихта озық мәдениет пен өркениеттің үлгісін жасаған мұсылмандарды күн өткен сайын адамзатқа қастық ойлаған, жаннан безген лаңкес деп көрсетудің күш алып бара жатқаны өкінішті. Өмірдің ақиқатын ұғынып, өзін тәрбиелеп, кемел адамдық жолына жетуді мұрат тұтқан адал пендені арамза, каскөй етіп көрсету дұрыс па? Осыдан келіп, шынайы мүсылманның бейнесін санамызда қайта жаңғыртуға деген қажеттілік туындауда. Ол үшін әрине Құран аяттары мен ардақты пайғамбарымыз Мүхаммедтің (с.а.с.) қалдырған өсиетіне, даналар өлшеміне жүгінуге тура келеді.Қүран мазмұнына қарасақ, мұсылман бір Жаратушының бар екенін жан-тәнімен мойындаған, Оның әмірлеріне мойынсұнғандығын білдірген жан («Али Имран» сүресі, 64-аят). Бұл мұсылман адамның өмірін о бастан дұрыс сенімге негіздеп, белгілі бір тәртіпке бас иетінін білдіреді.

Бір хадисте Расулаллаһ шынайы мұсылман адамнын бейнесін былай бейнелейді: «Анық мұсылман тілінен де, қолынан да басқаларга зияны тимейтін адам». Хадисті саралап қарайтын болсақ, бүгінгі күні жала жабу, БАҚ арқылы біреудің түлғасын жалпак жүртқа жеккөрінішті

Әбдеш Қалмырзаев,

философия гылымдарының докторы, профессор

Қатер қайдан демеңіз немесеэкстремизм, терроризм жәнерадикализм туралы пайымдау

Мәскеудің метрополитенінде болған екі жарылыс бүкіл әлемді дүр сілкіндірді. Бейбіт тұрғындардың өмірін қиған бұл террорлык актіні АҚШ-тан бастап, бүкіл Еуропа, Азия елдері бір ауыздан катал айып-тады. Екі жас әйелдің мұндай жантүршігерлік әрекеті ақылға сыйымсыз шектен шыққан ауыр қылмыс болды. Метродағы сойқаннан кейін араға бір күн салып Дағыстанның Кизляр қаласында тағы террорлық шабуыл жасалды. Бұл жарылыстан 12 адам мерт болды, негізінен, құқық қорғау органдарының қызметкерлері. Солардың қарсыласуының арқасында халық тығыз орналасқан жерлерге лаңкестер жетіп үлгере алмады. Бұл лаңкестік те алдыңғы апатты ұйымдастырушылардың ісі деп бағаланды. Содан кейін Ингушетияның Қарабұлақ қаласындағы жарылыстан екі полицей кызметкері опат болды. Мұндай террорлық әрекеттердің жиі бой көрсетуі дағдыға айнала бастады. Жер шарының әртүрлі аймағында Иракта, Ауғанстанда, Пэкістанда, Еуропа мен Азияда жиі көрініс беруде.

Бұл террорлық әрекеттердің сыры неде? Жазыксыз жандарға қарсы адамдар неге өлім себеді? Олар неге катыгездікке барады?Бұл сауалдар әркімді-ак ойландырады. Ежелден бері жеке адамдардың өміріне қастандық жасап, тұтқиылданөмірін қиып, дұшпандыкқа баруы тарихтан белгілі. Бұл қастандық негізінен патшаларға, ел билеушілерге, министрлерге, фабрика-заводтың директорларына, ірі помещиктерге қарсы бағытталғанды. Мұны түсінуге болады. Олар өз бақытсыздықтары үшін кінәлілерден, ар-намысын аяққа таптаушылардан, жеке басының кегін алудың бірден-бір жолы лаңкестік деп есептеді. Александр IIпатша осындай қастандыктан қаза болды. Аш-жалаңаш халық өздерінің ауыр тұрмысынан кұтылудың амалы қатыгез патшаның көзін жою деп түсінді. Француздар XVIIIғасырда Людовик XVI король мен оның айдай сұлу зайыбы Мария Антуанеттаның бастарын гильотинамен кағып тастады.Бұл қастандықтардың нысанасы нақты тұлғалар болды. Оларды құрбандыққа шалудын себептері де жеткілікті еді. Ал бейбіт халықты жаппай қырғынға ұшыратуды қалай түсінуге болады?

«Экстремизм» деген терминнің өзі XX ғасырдың екінші жартысынан бастап қолданыска енді. Экстре­мизм латынның extremus — крайний деген сөзінен шыққан. Ол «ең соңғы, төтенше» деген мағынаныбілдіреді.Экстремизм баспасөзде лаңкестік деп аударылып жүр. Бүл өз мағынасын дәл беріп тұрған жок. Лаңкестік ұғымы ылаң салу, бүлік шығару, бұзақылык жасау деген ұғымға жакын келеді. Ал экстремизм — бұдан кеңірек ұғым. Оның өмірдегі көріністері терроризм, геноцид, этноцид, расизм болып табылады.Экстремизм бұл ілім немесе ғылым емес. Ал өмірде радикалды саяси ілімдер, саяси ұгымдар, түсініктер жиі кездеседі. Олар бірте-бірте кең етек алып, күш жинап, нақты практикалык әрекетке ұласады, яғни террорға, ұйымдаскан бандитизмге, қарақшылыккылмыс жасауға барады. Саяси радикализм тікелей экстремистік қылмыстың түріне жатпайды. Ол саяси ұрандар, популистік үндеулер тастайды, өз идеяларын жариялы түрде листовкалар аркылы таратады. Бірақ бұл экстремистік әрекет емес. Бүл саяси популизмнің, халық назарын өзіне аударудың, көпшіліктің көшбасшысы болуға үмтылудың көрінісі болып табылады.

Саяси радикализм өкілдері нені насихаттаса да, нені ұрандатса да олардың идеялары көпшілік мүддесіне қайшы келмейді, керісінше, оған жакын әрі ұнамды да болуы ыктимал. Бірақ оның қазіргі жағдайда халыкқа бере кояр кайыры аз болмады. Тәуелсіздіктің алғашкы жылдарында бірқатар саяси козғалыстың басшылары мұнайдан, шикізатты сатудан түскен табысты әр адамның есепшотына аударып беруді ұсынды. Қарапайым халыққа, оның үстіне әбден күйзелген, жокшылықтың, тапшылықтың зардабын шегіп отырған жұртшылықка бұл ренталық үлес беру идеясының қатты ұнағаны сөзсіз. Өйткені әркімге өзінің бүгінгі қалтасы кымбат. Бірақ саяси билік мұны колдамады. Табиғат байлығын игеруден түскен табысты ұлттық қорға жинактауды дұрыс деп шешті. Биліктің бұл қадамының орынды болғандығын казіргі шындык, әсіресе, әлемдік қаржы дағдарысы жағдайындағы ахуал айқын көрсетіп отыр.

Саяси радикализм мен саяси реализм екеуі екі басқа дүние.Біріншісі оқиғаны тездетуді, мәселені түбегейлі бірден шешіп тастауды ұсынады.Оған кажетті жағдай пісіп жетілді ме, оған коғам дайын ба, биліктің қолындағы ресурстар оны камтамасыз ете ала ма? Онда радикалистердің шаруасы шамалы, олардың мақсатымәселені күн тәртібіне шығарып, оның орындалуын талап ету. Биліктегілер (көбіне олар нактыреалдықжағдайдыесепкеалады) болса, оғанбірденбелшешіпкіріспейді, белгілімерзімкажетекенін, ресурстарменалғышарттаркерекекеніналғатартады. Радикалдық саясаткерлерді бұл канағаттандыра бермейді. Қоғамдык пікірге жүгінеді, өздеріне белгілі дәрежеде жақтастарды да табады, коғамда жарықшақ туғызып, саяси тұрақтылык пен келісімге кері әсерін тигізеді. Сондыктан да билік солшыл радикалистерге колдау көрсете бермейді.

Бұл күнде халыкаралық экстремизм әлем жұртшылығын катты алаңдатып отыр. Әсіресе, Ресейдегі наурыздың соңғы күндеріндегі террорлық әрекеттер халықтың ашу-ызасын туғызды. Ресей Президенті Д.Медведев Махачкалада Солтүстік Кавказ аймағының басшыларымен кеңес өткізіп, терроризмді ауыздықтаудың бес бағытын алға тартты. Біріншіден, күш крлдану кұрылымдарының кызметін одан әрі жандандырып, пәрменділігін арттыруды ұсынды. Екіншіден, терроризм мен лаңкестікке қарсы күресті мейлінше қатал, мейлінше батыл жүргізуді, керек болса, қанжардың соккысымен олардың көзін жоюды талап етті. Үшіншіден, бүлікшілерден, лаңкестерден өз еркімен қол үзген жандарға жылы көзкарас танытып, оларды ішке тартуды қажет деп санады.Төртіншіден, елдегі экономикалық ахуалды күшейтуді, жаңа жұмыс орындарын ашуды, жұмыссыздыкты, әсіресе, жастар арасындағы жұмыссыздыкты барынша азайтуды талап етті. Солтүстік Кавказ халыктарының рухани жаңғыруын камтамасыз етуді, олардың мәдениетін, білім алуын, адамгершілік және моральдык толысуына жағдай жасауды ұсынды. Бесіншіден, елдің рухани көсемдерінің, дін басшыларының, халық алдындағы беделін, әсер-ыкпалын тиімді пайдалануды, діни тәрбиенің оңды жақтарын ұмытпауды ескертті. «Лаңкестерді ауыздықтауға бола ма, — деді де Д.Медведев, — әбден болады. Біз оларды жеңеміз, өйткені біз көппіз, әрі күштіміз, біздің сыртымызда халық тағдыры тұр, әрі ең бастысы шындық біз жағында», деп оптимистік нотада сөзін аяқтады. Бірак Ресей басшысының бұл жігерлі сөзіне илана қоюдың өзі қиын еді. Өйткені ол лаңкестіктің нақты себебі мен кайнар көзі неде екенін айтпады. Керісінше, оның экономикалық астарына шешуші мән бермеді. Террористердің кедейі жоқ, бәрі бай деп лаңкестіктің экономикалық негізін алдыңғы кезекке шығармады.

Президент Д.Медведев лаңкестікпен күресте күш қолдану, жазалау шараларын қатайтуға көп көңіл бөлді. Лаңкестердің көзін жоюға, олардың ұясын күл-талқан етуге шақырды, яғни қорқыту-үркіту жағына екпін түсіре сөйледі. Бірақ бұдан үріккен бүлікшілерді көрмедік. Араға екі-үш күн салып, Ингушетияның Қарабұлак қаласында милиция бекетінде жарылыс жасап, екі полицейді мерт етті. Өздерін өлімге тәуекел етіп, белдеулеріне бомба байлап келген жанкештілер үшін қатал жаза, түрме қорқыныш емес, лаңкестердің бетін қайтара алмады.Сондықтан да терроризмнің түпкі себебін, төркінін айқындап алмай, онымен біржақты күш қолданумен, қанжар жұмсаумен корқытып алу мүмкін емес. Қорқатын жандар мүндай жолға әсте де түспейді, олар қорқыныш-үрейдің не екенін білмейді, олар өлімнен сескенбейді, бұл жолға өз өмірлерін садақа еткен. Сондықтан да қорқыту-үркіту, жазалауды қатайту лаңкестікті болдырмаудың басты амалы емес.Рас, террористің өзінің бай болуы мүмкін. Бірақ оны қолдайтын, паналатып, жасырып сақтайтын адамдар

негізінен тұрмысы төмен, өмірге риза емес, билік саясатына көңілі толмайтын жандар емес пе? Сондыктан да терроризмнің экономикалык астарын жокқа шығармай, оны түбегейлі шешпейінше, лаңкестікті ауыздықтау мүмкін емес. Жұмысы жоқ, тұракты табыс көзі жок адам лаңкестердің катарын толықтырмағанда қайда барады! Көзі қарайған тал кармайдының кебін киіп, олар бүлікшілердің ықпалына еріксіз түседі. Жастарды жұмыспен қамту, жаңа жұмыс орындарын көптеп ашу, олардың әлеуметтік, рухани сұраныстарын қанағаттандыру лаңкестердің әлеуметтік базасын тарылтудың бірден-бір жолы болып табылады.

Рас, лаңкестік қимылдар біздің елімізден тыс жерлерде бой көрсетуде. Бірак бұл бізді, казақстандықтарды алаңдатпай отыра алмайды. Өйткені террористер жазыксыз бейкүнә жандарды құрбандыкка шалуда. Бейбіт отбасылардың басына қайғы-қасірет әкелуде. Біреуді ата-анасынан, біреуді ұл-қызынан айыруда, сәбилердің көз жасына калуда. Мұндай қасіреттің ертең біздің елімізде орын алмауына кім кепілдік береді? Терроризм бір елдің, бір өңірдің, бір аймақтың үлесіндегі кұбылыс емес, оның белгіленген шекарасы жок. Ол жер шарының кез келген түкпірінде бұрқ ете түсуі ықтимал. Сондықтан да әлемнің кез келген елінің басшылары халықаралык терроризмді бүгінгі жаңа ғасырдың айықпас індеті деп қабылдапотыр.

Экстремизм термині XXғасырдың екінші жарты-сында халыкаралық қатынас құжаттарында айналымға енгенімен, оның түрлі формалары әр елде ежелден белгілі болып келді. Теңізге шығатын елдерде теңіз қарақшылығы (пиратство), континенттік елдерде, таулы мекендерде жол бойын торыған үлкен баукеспе

ұрылар, Жібек жолының бойында керуен тонаушылар, Еуропа елдерінде Робин Гудтар, өшпенділікпен ауыл-қыстақтарға өрт қоюшылар, қазақ тұрмысында барым-ташылар, өрістен не корадан мал ұрлаушылар және баска заңсыз күш қолдану, халыкка зиян келтіретін зұлымдыктар орын алды. Оның кейбір саркыншақтары әлі де бар. Олар бұл күнде басқаша сипат алып, жаңаша мазмұнға ие болуда. Солардың осы заманғы көрінісі экстремизм болып табылады. Оның негізіне күш қолдану, мәселені дәстүрлі, заңды жолмен емес, ең оңай каракшылық жолымен,шектен шыккан төтенше амалмен, адамгершілік, мораль, ар-ұят, әдепті ысырып тастап, адам баласына қатыгездікпен кастандық жасау тәсілімен жүзеге асырылатын болды. Оның максаты елдің зәресін алу, коғамда коркыныш пен үрей тұғызу, өмірдің калыпты жағдайын өз ырғағынан айыру болып табылады. Бұл жолда экстремистер өз өмірлерін де кияды, жанкештілік жасап, тікелей өлімге тәуекел етеді. Мұны олар өздерінше идеяларына берілгендік, берген серттеріне адалдық деп түсінеді. Бұлар негізінен өмірден түңілген, алдау мен арбаудың шармауына ілігіп, жалған сенімнің кұлына айналған пенделер. Мәселен, Ермакты алайық. Ол кім өзі? Оған деген көзқарас бірыңғай емес. Баукеспе ұры ма, әлде жол торыған қарақшы ма, әлде халықтың ортасынан шықкан батыр ма? Жолында кездескен кез келген ауылды тонаушы баскесер ме? Әлде орыс жерінің етек-жеңін жинап, оны кеңейтуші, Сібірді бағындырушы халык қаһарманы ма? Қала мен селоны өрт кұшағына берген соғыс жылдарындағы неміс оққупанттары кім? Оларға қарсы астыртын күрес жүргізген қызыл партизандар ше? Ал бүгінгі такыр бас скинхедтер кім? Бұлардың бәрі де күш колдануға барған. Күш крлданды деп сонда

солардың бәрін бір тактаға коямыз ба? Бір өлшеммен бағалаймыз ба? Әрине, экстремизмнің түрлерінің бәрі

   терроризм, расизм, этноцид, геноцид — бэрі де күш

колдануға сүйенген.

Шындығына келсек, күш колданудың (насилие) екі түрі бар. Бірі легитимді (заңды) түрі, екіншісі    заңсыз түрі. Бүл екінші топка экстремизм жатады. Ал бірінші топқа легитимді түрде күш колданатын мемлекет жатады. Оның күш колдану институттары бар: әскер, полиция, қаржы, жол, көлік полициялары, қауіпсіздік органдары бар. Олар Конституцияға сай қоғамдык тәртіпті сақтау үшін занды түрде, легитимді жолмен күш қолдануға, жазалау шараларын жүргізуге, адам кұкыктарын шектеуге, бостандыктан айыруға заңды құзыретін пайдаланады. Экстремизм болса күш қолдануға заңды аттап өз бетінше барады. Олардың әрекеті легитимді емес. Заңды аяқка басу, коғамда қалыптаскан дэстүрлі тәртіп нормалары мен ережелерін бұзу қылмысқа жатады. Экстремистердің ісі ауыркылмыс болып табылады.

Экстремизмнің бүгінгі таңда кең тараған түрі терроризм. Terror — латын сөзі казакшаға аударғанда қоркыныш, үрей деген мағынаны білдіреді. Террорлық әрекеттің басты мақсаты қоғамда үрей, қоркыныш, әбігер туғызу, елдің тыныштығын бұзу, өзіне көпшіліктің назарын аудару аркылы өздерін үлкен саяси күш ретінде таныту болып табылады.

Терроризмнің төркінін бұл күнде Шығыстан, мұсылман елдерінен іздеу кең өріс алып отыр. Оған шығыстық, діни сипат беріп, оны варварлык, орта ғасырлык кұбылыс ретінде бағалау басымырақ күйде.

Шын мәніне келгенде, терроризмді белгілі бір үлтпен немесе дінмен байланыстырудың ешбір негізіжок. Террорлык қимылдарға кез келген ұлттың, діннің өкілі бара алады. Мәселен, жуырда АҚШ заң орындары Мұхаммед Пайғамбардың каррикатуралык суретін салған суретшіні өлтіру үшін киллерге тапсырыс берген бір әйелді тұткынға алды. Ол өзі Ислам дінін кабылдаған, мұсылман әйелдерінше киініп, Швецияға барған. Мұнда ол киллер жалдап, суретшіні өлтіруді максат еткен. АҚШ қауіпсіздік органдары бақылауға алып, әйелді тұтқындаған. Тексере келгенде, ол АҚШ-тың өз азаматшасы екен, келімсек емес, осында туып-өскен англосаксондык болып шыккан. Терро­рист біткенді Шығыстан іздеген АҚШ қауіпсіздік қызметкерлері оны өз тумаларынан тапқан.

Бұл нені көрсетеді? Терроризмнің ұлттық сипаты жок, бұл қылмыспен кез келген ұлттың өкілі айналыса алады. Оған себеп, сылтау, колайлы сәт керек, тиісті бопсалау, ынталандыру, иландыру, психологиялык амалдардың сүзгісінен өтулері керек. Сонда ұлтына, жынысына, жасына, дініне, тіліне карамастан, ланке-стер катарынан келіп бір-ақ шығады. Ешкім террорист болып тумайды, ол тұқым куаламайды. Оны жағдай, әлеуметтік, экономикалық, моральдык, руханияттык орта мәжбүрлейді, өзінің өмірдегі өкінішін, кеткен кегін, төл тағдырына мойынсынбауын террорлық топқа қосылумен ақтағысы келеді. Саяси экстремизмді өзін кұткарудың, Құдайдың құлы ретіндегі міндетін адал өтеудің бір амалы деп кабылдайды. Әдетте бұған ерік-жігері осал, үгіт-уағызға тез берілетін, өмірде белгілі бір макеаты жоқ, рухани дүниесі кедей жандар бейім келеді.

Терроризм бүкіл әлемде бүгін белең алып түр. Дүние жүзіндегі алпауыт ел АҚШ-тың өзі 11 қыркүйекте лаңкестердің шабуылынан корғана алмады, оның көп кабатты екі ғимараты ұ шактың соккысынан опырылып, күл-талқан болды. Әлемдегі қуатты ел катты састы, дүниені алаканында ұстап тұрғандай сезінетін Прези­дент Буш террористерге соқкы беру үшін өзіне жактастар іздеді. Британия премьері бірден қолдау көрсетті. Лаңкестердің көсемі Бен Ладен Ауғанстанда жанкештілерді дайындыктан өткізіп, мұхит асырып отырмыс деген желеумен терроризмнің ошағын жоймак болды. НАТО-ның біріккен әскери күшін жіберді. Тәліптер мен Аль Кайданың бұзакыларын тәубесіне келтірмек болды. Бірак мұндағы әскери операция әзір нәтиже бермей отыр.

Жаппай қырып-жою арсеналы бар деген Иракты жазалау үшін АҚШ мұнда да әскер жіберді. Оны БҰҰ-ның Қауіпсіздік кенесімен кеңескен де жок-Дәстүрлі тәртіпті белінен басты. Елдің астан-кестеңін шығарды, бірақ Ирактан ядролық қару-жарақтың ұштыгын да таба алмады. Елдің билеушісі Саддам Хусейнді дарға асып өлтірді. Бірақ Иракта тыныштық орната алмады. Ежелгі Вавилон елі баскыншыларға бас имеді. Ирак халқы тарапынан АҚШ өзіне мәңгілік дұшпан тауып алды. Демократия тұкымын әкеп сеппек болып еді, онысы жаңа жерге тамыр жая алмады. АҚШ Иракка кіріп алып, енді балшыкқа белшесінен батып, шыға алмай отыр. Американың жаңа Президенті Барак Обама Ирак драмасын елдің бетіне таңба түсірмей аяқтау үшін шаралар карастырып жатыр.

Әлемдегі ірі мемлекеттердің басшылары екеуара кездескенде экономикалық, сауда-саттык мәселелерін сөз етумен катар халықаралык терроризмге бірлесіп күрес жүргізу жайларын да үнемі назарда ұстайды. Өйткені кай ел болса да, мейлі үлкен, мейлі кіші ел болса да лаңкестікке, наркотрафикке қарсы жекелеп

күрес жүргізудің тиімсіз екендігіне әбден көзі жеткен секілді. Сондықтан да бұл саладағы уағдаластықка үлкен мән беріп отыр. Терроризммен күресті сөз еткенде мұның кейбір астарлы кұпия жақтары барын да жоққа шығаруға болмайтын сиякты. Мәселен, кейбір алпауыт елдер лаңкестікті сөз жүзінде айыптай отырып, оған қарсы батыл күреске шакыра отырып, бұл күресті үлкен саясат үшін, ішкі есепке құрып, қос кабатты стандартқа бағытталған саясат жүргізетінін де теріске шығаруға болмайды. АҚШ-тың Иракка, Ауғанстанға қарсы саясаты осыған мысал бола алады. Әскери-өнеркәсіп кешендерінің алпауыттары бюджеттен қаржыны көбірек қымқыру үшін, елдің милитаристе саясатынақтау үшін сыртқы жаулардың кауіптілігін асыра бағалауға әуес екенін де естен шығармауға тиіспіз.

АҚШ-тың милитаристік топтары Америка әлемді билеуі керек деген пиғылдан әлі арыла алмай келеді. Елдің саяси, әскери, қаржылық алпауыт­тары жаңа Президенттің саясатының милитаристік, гегемондық бағыттан ауыткымауына бар күшін салып жанталасуда. Дж.Буштың саясатын жүргізген ескі күштер, Республикалық партияның белсенділері саясат аренасынан әлі де кеткісі келмейді, жаңа Президенттің әлеуметтік бағыт ұстаған саясатына қарсы касарысып бағуда. Олардың карсылыктарына қарамастан Барак Обама елде денсаулык сақтау рефор-масын жүзеге асыруға қол жеткізді. Бұл карапайым американдыктардың көңілінен шықты. Республикашылар болса, елдің қорғаныс қуатын күшейтуді бірінші кезекке шығарып, АҚШ-тың супердержавалық мәртебесін жоғалтпауын жақтап отыр. Халыкаралык терроризм әлемдегі алпауыт елАҚШ-тың қауіпсіздігіне қатер төндіріп тұр ма, Бен-Ладеншілер АҚШ_ка екінші рет он бірінші кыркүйекті әзірлеп жаткан жок па екен деген сауал көңілге оралады. Өйткені АҚШ өзінің бүрынғы президент кезіндегі ракета шабуылына қарсы корғаныс калқанын Еуропада орнату саясатынан әлі қол үзе алмай отыр. Сол бірінші рет болған 11 қыркүйек окиғасының өзіне деген Америка коғамында екі ұшты пікір де бар, сол окиғаның өзі Буштың жеке басына, әскери-өндірістік топтарға кажет болған жоқ па екен деген де болжам-елес мұнда әлі кезіп жүрген сиякты. Бірак оның анык-канығы әзір ешкімге мәлім емес. Үлкен алпауыт ел АҚШ үшін кішкентай Солтүстік Корея, Сирия, Гаити мен мұсылман елі Иран үлкен қатер төндіріп тұр ма екен, сірә! Еуропаның төріне әкеп, Ресейдің қақ желкесіне ядролық ракета зеңбіректерінен қорғайтын бекет ашу не үшін кажет болып отырғаны түсініксіз.

Ресейдің кауіпсіздік органдары Мәскеу метросындағы жарылыстың бірін 18 жасар Жаннет Абдуллаева деген кавказдык жесір әйел жүзеге асырғанын анықтады. Екіншісін де жесір әйел М.Шарипова жасаған. Бесіктен белі енді шықкан екі жас келіншектің пейіштің төріне бару үшін, өткен жылы кайтыс болтан бандит күйеулеріне косылу үшін осындай жанкештілікке барғанына таңғаласың. Олар жас өмірін не үшін кұрбан етті? Оларды мұндай кадамға не итермеледі, кім көндірді? Әке-шешесін, ағайын-туыстарын, бауырларын калай киып, өлімге бастарын тікті? Әрине, мұның себебін бір сөзбен айтып жеткізу қиын. Бәріне кінәлі -терроризмнің халы карал ыктылсым күшке айналуы. Олардың өз максаттары, өз жактастары, өз пірлері бар. Жанкештілерді даярлайтын арнайы орталықтары бар. Олар коғамдағы өз ахуалдарынариза емес, олар езілген, корланған, жаншылған, өмір ағысынан шеттетілген, олардың іштерінде өшпенділік пен кекшілдік ұялап, тұнып қалған. Олар бұл ахуалға өздерін жеткізген жауларды іздейді. Бұлардың ойынша, олар, әрине, бар. Іштегі кекті, ыза мен ашуды солардан алғысы келеді. Ашық күреске шамасы жетпейді. Бір ғана жолды таңдап алады, ол лаңкестік. Бейбіт халықтың үрейін алу аркылы коғамда қоркыныш туғызу.Сол аркылы жауларының зәресін алып, райынан қайтару, бейтаныс жауларының мысын басып, оларды жуасыту болып табылады. Өздерінің тұрмыс деңгейінің төмендігін іштен іздемей, сырттан, өзгелерден іздейді. Сол үшін оларды тәубасына келтіруді ойлайды. Бұл жолда оларға күш қолданудан басқа амал жоқ. Дәлел, аргумент келтіру киын. Сондыктан да диалогка бару тиімсіз. Ең оңайы террорлық әрекет. Сөйтіп, екі жас әйел Мәскеу метросында 40-тан астам бейбіт жанды о дүниеге аттандырды. Сексен адам ауыр жаракаттанып, ауруханаға түсті. Екі жанкештінің әрекеті мұншама адамды касіретке ұшыратты, жанын күйзелтті. Алматы облысындағы Қызылағаш ауылында болған су апаты соншалык адамның өмірін киып кеткен еді. Бұл тосыннан келген апатты бүкіл республика жұртшылығы азатұтты. Қолдарынан келген көмектерін берді. Үкімет казір ауылды калпына келтіруге қызу кірісіп кетті. Ал Мәскеу метросындағы жарылыс бүкіл әлемді дүр сілкіндірді, әлем терроризмді бірауыздан қатты айып-тады.АҚШ Президентінен бастап Франция, Германия, Ұлыбритания басшылары, ТМД елдерінің жетекшілері, Еуроодақ, НАТО, ЕҚБҰ басшылары да азалы жедел-хаттар жолдап, ланкестердің әрекетіне ашу-ызасын білдірді. Барак Обама болса, тікелей телефон аркылыресей Президентімен байланысып, көңіл айтты, терро-ризмге қарсы бірлесіп күресуге сөз берді. Екі апаттан болған өлім саны шамалас. Біріншісі ел ішінде, екіншісі бүкіл әлемде резонанс туғызды. Неге екі түрлі резонанс болды? Өйткені екі апаттың екеуі екі басқа. Бірі тілсіз жау табиғаттың дүлей күшінің салдарынан орын алды. Күтпеген жерден мылкау күш — су таскыны бейкам жаткан ауылды жайпап кетті. Ал екіншісі қаныпезер адамдардың колымен әдейілеп жасалды. Кінәсі жоқ, күнәдан пәк жандар жазыксыздан жазыксыз кайғылы казаға ұшырады. Екінші апаттың ауыртпалығы да, өкініштісі де осында. Әйтпесе адам өмірі әркашан кымбат, оның казасы кандай жағдайда болса да ауыр, кайгылы. Бірақ қанішердің қолынан бір мезгілде көп адамның мерт болуы екі есе аянышты, екі есе азалы. Сондыктан да әлем жұртшылығының мәскеуліктерге көңіл айтуы, кайғысына ортактасуы шынайы адамгершіліктің дэлелі болып табылады.

Терроризмнің көріністері бұрын дажиі кезде-скен. Бірақ олардың бүгінгі лаңкестіктен едәуір айырмашылығы болды. Бұрын қастандық жасаудың нақты нысаны таңдалып алынды. Елдің патшасы, ірі шенеуніктері, министрлер мен өндірістің ірі басшы­лары нысанға алынды. Оларға деген лаңкестердің накты өшпенділігі, кеткен кегі болды. Ел билеушілерін нысанаға алғанда қогамдағы кайшылыктарды солардың кесірінен деп ұқты. Оларды саясат сахнасынан кетіру калыптасқан жағдайды түзетуге көмектеседі деп түсінді, яғни бұл террористердің бүгінгілердің айырмашылығы қарапайым халыкты кырып-жоюга емес, жеке тұлғаларды тарих сахнасынан аластатуды мақсат етті. Ресейдің патшаларына әлденеше рет шабуыл жасалды, П.Столыпин қастандықпен өлтірілді. Қанша хайуандык әрекет болса да, бұлардың өзіндік себеп-сылтауы болды, жүргізілген саясатка халыктың көңілі толмады. Ал кейбіреулері жеке басының кегін кайтаруды мақсат етті. Қанша ауыр болса да, олардың қатыгез әрекеттерін түсінуге болатын еді. Ал бүгінгі бейбіт жандарға карсы бомба колдану, жаппай өлімге қию, оның үстіне өз жеке бастарының тағдырын да кұрбандыкка шалу казіргі лаңкестердің зұлымдық әрскеттеріне, шектен шыққан қатыгездіктеріне мысал бола алады. Бұл бір сөзбен айтқанда, адамшылык бейнеден біржола айырылу деген сөз. Нағыз тағылықтың, қаныпезерліктің белгісі болып есептеледі. Бейбіт елді қырып-жою дін жолына да, адамгершілік ережелеріне де кайшы келеді.

Террористік қимыл-әрекетгердің дүниенің барлық түкпірінде жыл сайын көбейіп келе жатқаны ешкімге жасырын емес. Бірде Иракта, бірде Ауғанстанда, бірде Палестинада, бірде Дағыстанда, Шешенстанда, Ингу-шетияда, бірде Ресейдің орталық қалаларында лаңкестік күштер айылын жимай, оқтын-оқтын бейбіт жандарды қырғынға ұшыратып келеді. Терроризмнің сотқарлары ұсталып, көздері жойылуда. Көптеген шетелдіктер жалданып, арнайы дайындықтан өтіп, Ресей елінде лаңкестік топтың қатарында кылмыс жасауда.

Бүгінгі билікті, қоғамды ойландыратын жайлар көп. Бүған оларды не итермелейді? Бэрін материалдық, қаржылық жайлармен түсіндіруге бола ма? Бұлардың жырткыштық, хайуандық, кдтыгездік әрекеттерінің артында не күш түр? Жазықсыз жандарды шімірікпестен қалай өлімге кияды? Идеялык сенім, діни нанымның арқасында осыған бара ма? Әлде алдану, арбаудың нәтижесінде күнәсіз пенделердің қанын төгіп, көз жасын көлдетуді немен түсіндіруге болады?

Біздің бакытымызға орай, Қазакстанда лаңкестіктің үлкен ошағы болған жоқ. Террористердін зұлымдык әрекетінің іздері кезіккен жоқ. Дегенмен де сырттан келген діни миссионерлер, әртүрлі сектаның өкілдері көбейіп барады. Олар дәстүрлі діндерден алшақ сенім-нанымдарды уағыздап, жастардың санасын улап жүр. Бұлардың елге емін-еркін кіріп, еркін сайран салуын тоқтату қажет. Бұған еліміздегі дәстүрлі дін ұйымдарының басшылары көмектесулері керек. Дін адамдардың бас араздығын қоздырмай, олардың бірлігін, татулығын, имандылығын камтамасыз етуге күш салулары абзал.

Террористік эрекеттердің оқтын-оқтын кайталанып келіп, халық арасындағы дүрбелең туғызғанымен, уақыт өте келе азаматтар оны ұмытып, естен шығарып жібереді. Соның салдары болуы керек, жүргізілген сауалдамалардың нәтижесіне қарағанда көпшілік өз өмірлеріне басты қауіп-қатерді олардан күтпейді. Мәселен, 2008жылы қаңтарда Левада Орталығы жүргізген сауалдаманың қорытындысы осыны

анғартады.

Сауал берілген ересек 1600 азаматтың 5 пайызы ғана Ресейге іштен төнетін кауіпті лаңкестіктен күтеді. Ал 20 пайызы биліктің озбырлығынан, 14 пайызы экономикалық дамудың әлсіздігінен, 12 пайызы билік ішіндегі топтардың өзара қырқысуынан деп түсінеді екен. Бір сөзбен айтканда, қарапайым азаматтарды лаңкестіктен гөрі басқа мәселелер көбірек алаңдататын секілді. Өйткені бұл террорлық әрекеттердің қайталану мерзімі белгісіз, біріншісі болып, екіншісі кайталанғанша, ел оны ұмытып кетеді, яғни нажағай оты жарқылдағанша Құдайға құлшылык ете бермейді. Халык санасы ұмытшак, жамандықтың бәрін есте ұзақсақтай бермейді. Сондыктан да сауалдаманың нәтижесі солай, катты қауіпті лаңкестерден күтпейді.

Терроризм — жаңа құбылыс емес. Ол XIX ғасырдың екінші жартысында-ақ Ресей коғамын едәуір елеңдетті. Билікке, қоғамдағы ахуалға карсы топтар әр жерде-ақ бас көтерді. Кісі өлтірумен айналысып, үйлерді өртеді, осылай қылмыстарының ізін жасырғысы келді, олар дүниені қайта кұруды максат етті. Бұл үшін кұпия саяси ұйымдар қүрды, билікке карсы күресті. Күш қолдану, қорқыту-үркіту әрекеттеріне барды. Бұл туралы Ф.Достоевский өзінің «Ібіліс» («Бесн») атты романында жаксы жазды. Мұншалыкты қиянатқа, кісі өлтіруге, дау-жанжалға, зұлымдықтарға неге барасыздар деген сауалға романның бір кейіпкері Лямшин былай деп жауап береді: «для систематического потрясения основ, для систематического разложения общества и всех начал; для того, чтобы всех обескуражить и изо всего сделать кашу и расшаттавшееся таким образом общество…» Бүгінгі терроризмнің де мақсаты, күрес тәсілі осындай, бұдан екі ғасыр бүрынғыдай. Уакыт жаңа, күрес тәсілі бұрынғыша: қоркыту-үркіту, елдің берекесін алу, жазыксыз жандардың қанын төгу, қасіретке ұшырату, аңкау жандарды бопсалап, өз катарларына тарту.

Осыған карамастан соңғы кезге дейін әлемде лаңкестікті бағалауда субъективтік ұғым басым болды. Мәскеу метросындағы соңғы екі жарылысқа дейін Батыста Ресейдегі террорлык әрекеттерді азаттык үшін күрес кұрбандары деп бағалау басым болып келген еді. Осы соңғы жарылыстан кейін олар өз көзкарастарын өзгерткен секілді. Мәскеу метросындағы бұл жары-лысты бүкіл Батыс бірауыздан айыптап, ресейліктердін қайғысына ортақтасып, көңіл айтты. Мұның өзі прогресс. Терроризм қай жерде жасалса да, варварлық кұбылыс. Бүгінгі әлемдік өркениеттің бетіне үлкен танба. Адамдардың рухани деңгейінің көрінісі. «Қара жамылған жесірлерді» күйеулерінің кегін алу үшін тікелей ажалға айдау өркениеттіліктің белгісі емес. Шындап келгенде, нағыз тағылық, орта ғасырлык түнекке кайта оралу деген сөз.

Қазіргі кезеңде әлемде кең етек алып отырған бүл індетті материалдық қана емес, рухани мешеуліктің, адамдар бойындағы гуманистік сезімдердің тұрпайылануының салдары депұғынған жөн. Сондыктан да бұл гасыр қасіретімен күресте осыны басты назарда ұстауымыз керек. Адамзат өркениеті, тарих тегершігі кері шегініс жасауға тиіс емес, өйткені планетадағы тіршілік прогреске кұрылған, әлем ертеңге деген үлкен үмітпен өмір сүреді.

Исламның конфессиялар мен мәдениеттер диалогындағы орны

Қазақстанның тарихы мен мәдениеті жүздеген жылдар бойы исламмен байланысты. Орталық Азия аймағына мұсылмандық идеяларының келуі VIIVIIIғасырлардан басталады. Бірінші араб дін таратушылары сонау VIIғасырдан бастап аймағымызға келе бастаған. Ислам жеңісінің соңы VIIIғасырда болды. 751 жылы Тараздың жанындағы Атлах қаласында араб армиясы қытай әскерлерін жеңіп, қытай әскерлері Жетісуді тастап кашкан. Осы жеңістен кейін бүкіл Орталық Азияда исламның бекуі мен мұсылман мәдениетінің күшеюі басталды.

Аймақтың исламдануы баска да діндердің болуына қарамастан бейбіт макеатта жүрді. Ұлы Жібек жолы көптеген дін үйретушілердің даңқты жолы болды, оларға христиандыкты, буддизмді, зороастризмді жатқызуға болады. Алқаптағы түркі жүртшылығына кең тараған тәңірлікті де айтуға болады. Жұртшылық арасында исламның таралуы ешқандай қанаушылықсыз-ақ тара-тыл ып жатты.

Қазакстанның тәуелсіздік алуымен катар елімізде конфессияаралык катынастар аясында сарапталған мемлекеттік саясат жүргізіліп келеді. Қазакстанның Конститутциясы ұлтына немесе діни сеніміне карамастан азаматтардың тең кұкыкты екендігін дәлелдейді. Барлык этникалык топтардың мәдениеттері мен рухани мұрасы елімізде жалпы ұлттық игілік деп қаралады. Барлык азаматтарға өзінің діни кызығушылығына тең құқықтықка кепілділік беріледі. Еліміздегі әртүрлі конфессиялар арасындағы диалогты жолға кою тәжірибесінен баска елдер үлгі ала бастады. Елбасының өзі елімізде 40-тан астам конфессия татулыкта өмір сүріп жатыр дегеніміз, бос сөз емес, соңғы 15 жылдың ішінде баспасөз бен теле-арналар бірде-бір рет кандай дінді ұстанған болса да адамның діни сезіміне тимегендігін 2 съезде атап көрсеткен еді.

«Тәуелсіздік жылдары Қазақстанды мекендейтін 130-ға жуық ұлт пен 40-тан астам діни конфессиялар арасында татулык, өзара келісім берік орныкты. Соның аркасында біз дамудың казакстандык моделін ойдағыдай жүзеге асырып, экономиканы реформалауда зор табыстарға қол жеткіздік. Ядролык карудан бас тартып, Қазакстанды бейбітшілік аймағына айналдырдық. Барлык көршілерімізбен тату карым-қатынас орнатып, жаһандык кауіпсіздікті сақтауда өңірдің көшбасшысы атандык-Осының бәрі бізге бар ғұмырын әлемдегі алуан дінді ұстанған халыктарды тыныштык, бітімгершілік, татулык пен келісімге арнаған Сіздер сиякты дін басшы-ларын шакырып, келелі кездесу өткізуге мүмкіндік туғызып отыр» деген еді Елбасымыз Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің 1 съезінде сөйлеген сөзінде. Әбсаттар кажы Дербісәлінің «Діні күшті елдің іргесі берік», «Дін достыкка, бірлікке, болашакка

бағыттайды», «Ислам ізгілік ұрығын себеді», «Елмен дін мұраты ынтымак пен бірлік» деп аталатын макалаларынын атының өзі айтып тұрғандай, елдіңбірлігі, діндер мен конфессияаралық татулық, халықтар достығы жайлы болып келеді. Діндераралык түсіністік, сыйластық уақыт талабы деп атап көрсетеді Әбсаттар кажы. Оған мысал ретінде біз әңгіме етіп отырған съездерді мысалға келтіре отырып, тағы да мұсылман халқының өзге тіл, өзге дінді адамдарға қүрметпен қарайтындығын,өйткені Қасиетті Құранда: «(Өзге дін өкілдерінің ішіндегі) сендермен соғыспағандарға, сендерді мекендеріңнен куып шықпағандарға келсек, оларға жаксылық жасаудан,олар туралы эділ болудан Алла сендердің жолдарыңды тоспайды. Алланың әділ жандарды жаксы көретіні даусыз», делінгендігімен дәлелдейді. Хазіреті Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарымыз: «Дін-насихат», деп айтып кеткен. Мұның мән-маңызы бүгінгі таңда тіпті айрықша. Дінді насихаттап, оны біліммен танып, санамен қабылдауда осындай ойлы мақалалардың көмегі мол. «Мумтахина» сүресі,8-аят

«Ислами террор» қайдан шықты?

Соңғы жылдары батыстық алпауыт бұкаралық акпарат кұралдарында «ислами террор» сөзі жиі қолданылатын болды. Ислам әлеміндегі белгілі дін ғалымдары мен қайраткерлер «ислами террор» сөзінің қисынсыздығын канша жерден дәлелдегенімен кейбір топтар террорлық әрекеттерге «ислами» деген таңба басу дан жалығар емес. Неліктен батыста «ислам» мен «террор» арасында себепті байланыс құруға деген әуестік бар? Дін ретінде «ислам» мен «террор» арасында себепті байланыс кұру шарт болса онда баска дін өкілдері тарапынан жасалған қатыгездіктер неліктен террормен байланыстырылмайды? Мәселен, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқыктары жөніндегі арнайы өкілі Ричард Фолк 2000 жылдан бері Израйл армиясының 1300-ден астам палестиналык баланы өлтіргенін алға тартты. Осыған қарап Израйлдің Палестиналыктарға қарсы жасаған әрекеттерін «Еврей терроры» деп атау каншалықты орынды? Ирландияда католиктер мен протестанттыктар қаншама бейбіт адамның өмірін қию арқылы бір-бірімен аяусыз кақтығысты. Алайда, мұны ешкім христиандыкпен байланыстырмады. АҚШ-та неокондар билік құрған кезде кіші Буш Ауғанстан мен Иракқа карсы баскыншылықты «крест жорығы» ретінде сипаттады. Нәтижеде жүздеген мың жазықсызадам өлді. Осы баскыншылық әрекетті ешкім «христиан терроризмі» деп атамады. Тіпті алыска бармай-ак 2010 жылы Қырғызстанда жаппай тәртіпсіздіктер белең алғанда этникалык өзбектермен қырғыздар арасында қантөгіс болды. Мұны ешкім «қырғыз терроризмі» деп атаған емес. Аталмауы әбден орынды. Террорлық әрекетті жасаған адамның діні, ұлты мен террорлық әрекет арасында себепті байланыс құру мүлдем қате, сыңаржақ пайым. Өйткені, террордың діні яки ұлты жоқ.

Батыстық колониализм пәлсапасы барлық терминдерді белгілі бір саяси мақсатта өз мүддесіне қарай икемдеп қолдануға өте шебер. Ешбір саяси астары жоқ карапайым сөздердің өзі колониализмнің мүддесіне қарай өзіндік саяси мән иеленіп жатады. Сондықтан күнделікті қ олданып жүрген сөздердің кандай мағына білдіретіні емес, оның нендей саяси-идеологиялык максатта қолданылатыны маңызды. Ендеше, бүгінде көбіне ислам дініне ғана телініп жүрген террор ұғымының тарихына зер салып көруді жөн көрдік.

Жалпы «террор» сөзінің баршаға ортак белгілі бір анықтамасы жоқ, дегенмен көпшілік колданыстағы мағынасы «бейбіт тұрғындарды өлтіру», «күш қолдану», «үрей салу» «қатыгездік» дегенге саяды. АҚШ-тың Чикаго Лайола университетінен Л. Лангман және Д. Моррис «IslamicTerrorism: FromRetrenchmenttoRessentimentandBeyond» атты зеррттеуде террорға нақты аныктама берудің киын екендігіне назар ауда-рады.

«Террор» ұымының пайда болу тарихы

Саяси терминдер динамикалық сипатка ие. Қоғамдык жүйенің даму барысына карай ұғымдар да белгілі бір даму сатысынан өтеді. Латыншада «қоркыныш», «үрей», «қатыгездік» деген мағына білдіретін «террор» сөзі 1789 жылғы француз рево-люциясы кезеңінде саяси-идеологиялық мәнге ие болды. Революциядан кейін Робеспьер жетекшілігінде якобиндер «террор режимі» (1793-1794) деп аталатын саяси жүйе кұрғаны тарихтан мәлім. Якобиндер ради-калды, төңкерісшіл ұсак буржуазия өкілдері болатын. Олар Конвенция мәжілісіне үстемдік құрып, баска партиялар мен ұйымдарды жаппай кырып-жойып, үрей мен қоркыныш режимін орнатады. Якобиндер кішігірім топ болғанына карамастан барлық саяси билікті өз колдарына шоғырландырып, республикалык баскару жүйесін орныктыру үшін монархистерді қатыгездікпен езіп-жаныштады. Осылайша тарихта алғаш рет террор сөзі белгілі бір саяси мән иеленіп, колданыска түсті.

Якобиндер күрған «террор режимі» бұқарахалыктың аксүйектерден кек қайтаруының дөрекі, катыгез формасы еді. Батыс елдерінде 18-19 ғасырларда террорлық әрекетті тәсіл ретінде қолданған көптеген төңкерісшіл саяси ағымдар пайда болды. Кейіннен Франция мен баска да Еуропа елдерінде кішігірім төңкерісшіл террорлық ұйымдар билікке қарсы белсенді қимылдар жүзеге асырды. Террорға негізделген саяси күрес тәсілі негізінен 19 ғасырдың соңына карай Патшалық Ресейде карқындап дамыды. Патшалык билікпен күресу үшін террорлык әрекеттерді төңкерісшіл күрес тәсілі ретінде негіздеген радикалды орыс интеллекту- «Народная воля» атты террорлықұйым кұрады. Аталған ұйым 1879 жылы таратқан үндеуінде террорға қатысты ұстанымдарын былайша тұжырымдайды 1883 жылы «Народная воля» ұйымы патша өкіметі тарапынан түгелдей жойылды. Алайда, Ресейдегі ұсак буржуазиялық интеллектуалдарды терроризмге бағыттағаналғышарттаржойылмады.20ғасырғатаяғанда Ресейде «Народная воля» ұйымының саяси мұрасын социалист революционерлер ары карай жалғастырды. Социалистер терроризмді «жаппай халыктық күресті жоққа шығармастан оны күшейтіп отыру мақсатында» әрдайым жактап отырды. Осылайша, якобиндер аркылы саяси мән иеленіп, қоғамдык тәжірибеден өткен террор ұғымы батыста күні бүгінге дейін түрлі формада, түрлі саяси мақсаттарда қолданылып келді.Батыстағы саяси әдебиеттерде террор көбіне индивидуалдық террор жэне ұйымдық террор депекіге бөлінеді. Индивидуалдық террор жеке адам немесе адамдардың террорлық әрекеттері болса, ұйымдасқантеррор белгілі бір саяси, идеологиялык бағыттағы ұйымдардың немесе ұйымдаскан топтардың террорлык әрекеттері ретінде сипатталады. Сонымен катар кейбір саяси сөздіктерде «мемлекеттік террор» ұғымы да бар екенін айта кеткен жөн. Осы ұғымның аныктамасына катысты екі түрлі көзкарас бар. Бірінші көзкарастағылар мемлекеттік террорды билік өкілдерінің өз халқына немесе баска халықтарға карсы жүйелі түрде жүзеге асыратын репрессиялык әрекеттері ретінде сипаттаса, екінші көзкарастағылар мемлекеттің құқықтан тыс астыртын жасаған қатыгездік әрекеттері ғана террорға жатады деп есептейді. Екінші көзкарас бойынша мемлекеттің құқық аясында жаппай қырып-жою, қатыгездік әрекеттері мемлекеттік террор аясына кірмейді. Лев Троцкийдің «Егер біз террорлық әрекеттерге карсы болсак бүл тек индивидуалды кек алу бізді канағаттандырмайтындығы үшін ғана» деген сөзі кейіннен XX ғасырдағы фашистік және коммунистік режимдердегі мемлекеттік террордың астарындағы сана-сезімді паш етеді.

Көріп отырғанымыздай тек террор термині ғана емес, саяси күрестің террористік формасы да баты-стан, дәлірек айтканда модернизм кезеңінің бастауы саналатын француз революциясы кезеңінен баста-лады. Индивидуалдык немесе ұйымдык сипатта террор аркылы саяси күрес жүргізу тәсілінің астарындағы сана-сезімді діндарлықпен түсіндіру мүмкін емес. Бұл материалистік сананың айқын көрінісі. Сондықтан болса керек ислам ғұламалары батыстан шыккан террорлыккүрес тәсілін Исламдағы жиһадпен шатастырған Усама Бен Ладеннің әрекеттерін лағынеттеді. Ислам дінінде соғыс ережелерінің өзідіник қағидалар мен бекітілген. Дін ғалымдары қасиетті соғысты (жиһад) жеке адамдар мен ұйымдар жариялайалмайтынын, бұны тек сырткы агрессияғакарсы мемлекет немесе мемлекеттің құзырлы органдарығана жариялайалатынын айтады.

Ислам әлеміндегі көпшілік ғалымдар Әл-Каиданың «Батыстың агрессия сының өзі террор, ендеше террорға террормен жауапбереміз» деген пәтуасынлағынеттейді. Бұл Ислам дінінің теологиялык негіздеріне, ғасырлар бойы калыптаскан дәстүрлі түсінігі не мүлдем сайкелмейтін пәтуаеді. Әл-Каида Құрандағы «Сендерге күш қолданса сендер де оларға карсы күш қолданыңдар, алайда шектен шыкпаңдар» деген үкімін негіз алады. Олардың түсінігінде батыстык агрессияға тап болған мұсылман елдерінде бейкүнә адамдар мен балалар өлуде, ендеше «кысас» (кек алу) немесе «мукабалә-и бил-мисл» (келтірілген зиянға дәл сол көлемде зиян келтіру арқылы жауап беру) кағидасын басшылыққа алып, жазықсыз адамдарды, балаларды өлтіре беруге болады деп есептейді. Алайда, мұсылман ғалымдар нақ осы түсініктің өзі шектен шығудың көрінісі деп санайды. Жоғарыда аталған қағидаларды негізге алып, жазықсыз адамдарды өлтіруге болады депесептеу нағыз адасушылыктың көрінісі. Өйткені, Исламдағы соғыс құқығында балалар мен жазықсыз адамдар тұрмақ, өсімдіктер мен жан-жануарлардың өзіне зақым келтіруге тиым салған. Бұл жалпыға белгілі жағдай бола тұра Әл-Каида сынды маргиналды топтардың

Террорлық әрекеттерге беттеуі жалпы ислам үмбетін террормен каралауған егіз бола алмайды. Алайда, кейбір сыңаржаккөз карастағылар 90-шы жылдарданкейін «жанапікір» ортағатастады. Ориен­талист ғалым Бернард Льюис «бәлкім «исламитеррор» сөзі дұрыс болмас, алайда, барлық террористтер мұсылмандарданшығу да» деген пікірі ислам дініне жабылған үлкен жалаеді. Ал енді террорлық әрекеттер жасаған, шықкан тегі мұсылман кісілердің әрекетін қалай түсіндіруге болады? Осы тұста кызықты бір мәлімет келтірекету кажет. 2008 жылы тамыз айында Англияның ішкі кауіпсіздік қызметі арнайы зерттеу материалдарын жариялады. Осы рапорта террорлық әрекеттер жасағандар, террорға жақын тұрған радикалдармен оған қызығушылык танытатындардың көпшілігі дінді жаксы білмейтін, тіпті кейбірі діни міндеттерін аткармайтындар екендігі аныкталды. «Біріккен корольдікте әсіре күш қолдану және радикалдану үдерісі» аттырапортта «исламитеррор» сөзінің астарын ашатын біркатар нақтыд әйектеркелтірілген.Рапорттамына мән-жайлар баяндалады:

1. Радикализмге бойалдырғандар түрлік қоғамдык, топтан шығуы әбден мүмкін. Радикалдарды белгілі бір әлеуметтікт опнемеседін мен байланыстыруға болмайды;

2.Террорлық әрекетке барғандар көбіне өздінін жетік білмейтін шала сауатты адамдар арасынан шығады;

3. Қоғамда діни ағартушылықпен діни кұрылымдар жұмысы жаксы жолға қойылса террорлық әрекеттерді тоқтатуға болады;

Бұл рапорттағы тұжырымдар террорлык әрекетке беттеген жүздеген адамдарды зерттеу нәтижесінде жасалған. Осы рапортта жасалған тұжырымдар арасында террорлық әрекетке беттегендердің діни сауатының төмен адамда арасынан шығатындығы тіпті кейбірінің діни міндеттерін атқармайтындығы көп жайды аңғартса керек. Бұл жағдай мақаланың басынан бері айтпақ болған ойымызды растайтын фактор. Осы ойымызды тағыда бір рет түйіндесек, террорлық әрекеттердіндарлықтыңемес, керісінше діни сана-сезімнен жұрдай болудың, яғни, материалистік сананың көрінісі. Осы орайда кейбір мұсылман ғалымдардың «Бен Ладеннің жүрегі мұсылман болғанмен, ақылыкәпір» дегенді алға тартуы өте орынды айтылған пікір.

Қорытаайтканда, зұлымдық пен жауыздық адам баласының рухани дүниесінің азғындауынан, діни сананың әлсіреуінен туындайтын құбылыс. Жербетінде зұлымдық пен жауыздык тоқтамайынша террормен басбұзарлық татоктамақемес. Зұлымдық тек қаназұлымдықты тудырады. Ал зұлымдықтың діні болма кемес, басқалай айтқанда террордың діні болмайды.