Чечен ИРБИЖЕЙ

 

 

 

 

 

НОЯН ТАҢМАЗЫ

ТООЖУЛАЛ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ТЫВАНЫҢ Ю.Ш. КЮНЗЕГЕШ

АТТЫГ НОМ ҮНДҮРЕР ЧЕРИ

КЫЗЫЛ – 2008

 

ББК С (Тув.)

И 78

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ISBN 5-7655-0595-3                      Ирбижей Ч.Б., 2008

Донгак В.У., каасталгазы, 2008

Тываның ном үндүрер чери, 2008

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

АВТОРДАН ЭГЕ СӨС

МЭЭҢ даайым Наникпан чугаакыр кижи. Ада-ием ооң аалы-биле кожа-хелбээ чурттап, аразында акпас суг чораан. Ооң чылдагаанында ийикпе азы мээң авамның кады төрээн чаңгыс акызы болганында бе, ону төрээн иезиниң ада-иези черге төк кылдыр дүжүп, төрүттүнери билек-ле, пөске ораап алгаш, аалынче азыраары-биле аппарган дижир. Чүге дизе ооң төрээн ада-иезиниң ажы-төлү ызыртынмас, төрүттүнгеш-ле, чок апаар турган дээр. Ынчангаш кырган-ачазы, кырган-авазы ону эрге-чассыг кылдыр өстүрүп кааннар. Кара чажындан хой кудуруу соруп, бе хымызы ижип, ужа-төш чип өскенинден ийикпе, ол кара кайгамчык – ак чагга кончуг ынак чораан.

Бистиң Баян-Кол суурнуң улуг-биче чону ону ойзу-кыйзы Чаг-Чиир деп шола ат-биле адаар турган. Хөөрем чок, ол бир кочал хаванның чаан диле кескилээш, пашка хайындыргаш, эскештиң, дөгерезин чипкеш, кырындан соок шай ийикпе азы соок суг ижип алгаш, кегирип каап, тоор чувези чок хөөреп оргулаар дээр чүве.

Азы ооң кадайы Өкеек даай-ававыс ачамның кады төрээн чаңгыс угбазы болганындан ийикпе, ийи кожа бажыңнарның ажы-төлдери, чаңгыс өг-бүлениң оолдар-уруглары дег, аравыста кончуг найыралдыг өскен бис.

Даайым чайгы-кышкы кежээлерде төнмес-батпас кайгамчыктыг солун тоолчургу чечен төөгүлерин чугаалап эгелей бээрге, тынар-тынмас таалай берген дыңнап оргулаар мен….

Ол узун, мөге сынныг, бедик кырлаң думчуктуг, улуг саргыл карактарлыг, хүрең шырайлыг арнында чаак салының элбээ кончуг, оозун артында-ла кылайтыр чүлүп алган чоруур, бажының дүгүн

 

база кылайтыр чүлүдүп кааптар, карактарының кырында кирбиктериниң калбак, тереңи-даа кончуг, чоргаар шырайлыг, чазык, бөдүүн, ажык сеткилдиг кижи чүве.

Даайым 1980 чылдарның ортан үезинде уруунуң бажыңынга удуп чыткаш, ол-ла хевээр мөңге уйгузун удуй берген… Ол өлзе-даа, мээң сагыжымда ооң төөгүп чорааны солун маадырлары уттундурар аргажок, сеткил-чүректи ам-даа хөлзедип чоруур ийин….

Эргим номчукчу, узун тайылбыр кылбайн, сеңээ даайымның бир кыска тоожузун “Ноян таңмазы” деп ат-биле бараалгаттым.

Мооң-биле ооң тоожулалдары төне бербээнин сагындырып каайн….

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

БАЙКАРА төрел аймак шаг шаанда кончуг бедик көк-көк даглар аразынга чурттап чораан деп, улуг өгбелер чугаалажыр дижир чүве. Орта улуг чаа-дайын кыптыгып, калбара берген дээр. Кижилерниң ханы далай дег агып, өрт халап, уе-човуур дагларга чаңгыланып эгелээн.

Өске чурттан халдап келген эжелекчи каржы-хажагай аг-шеригден дезип, менди арткан каш санныг байкаралар каш-каш хемнер, арттар ажып, ховулар кежип, чиге чөөн чүкче шиглиг шимчеп үнүпкен. Олар ол-ла чорааш, баарында ак-көк улуг хем аккан, а ынаар, дуу талыгырда көк-көк бараанныг даглардан бажын алган улуг эвес хемчигеш далаш агып кирип чыдар, а ону долгандыр чавыс-даа, бедик-даа даглар бүргээн тайга черге келгеш, турумчуп чурттай бергеннер. Ол чер аң-куш, балык-байлаң-биле элбек-байлаа кончуг боорга ийикпе азы боттарының төрел аймааның адынга чүүлдештир ийикпе, хемни-даа, черни-даа Баян-Кол дижир апарган. Ол черниң бир онзагай арны – үер, чаъс үезинде хемчигештиң уну кыза бээр. Ооң ужунда ол черни Кызыл-Суглуг Баян-Кол дижир апарган. Ынчангаш ол черниң чурттакчылары “Кызыл-Суглуг Баян-Колдуң байкаралары” деп атка четкеннер.Оон бээр байкаралар кагган өскен-төрээн чуртун уттуп, чаа тыпкан черин чуртсунуп, ээлеп чурттай бергеннер. А оларның аразында экер-эрес эрлер чоргулаан.

Чайның айы төнүп, черниң өңү хүрең шырайлыг апарып, күстүң хевин кедипкенде, доруг аъттыг, дүк кагган шыва тонунуң ийи чартыкы эдектерин ол-бо талазынче чада тыртып, белинде куржанган дордум пөс курунда кызыда азынган чазык шырайлыг аныяк эр

эдээнде Моолдуң кызыгаары болур элезинниг хову чаттылып чоруткан тайга кырынга үне халдып келген. Ол аъдындан черже кашпагайы кончуг дүже халааш, тайга эдээнден бажын алганзыг талыгырже төнчү чок шөйлүп чоруй барган ховуже кайгап, боданып тура, бажында кеткени чавага пөс бөргүн ушта соккаш, чанында чыткан улуг бөзүргей кара даш кырынга салып каан. Бажындан ооргазынче өрээш, салып бадырыпкан чоон узун кежегези салгын аайы-биле ходуңайнып эстеңнээн, курунда азынган хынныг бижээ солагай талазында халаңнаан, а ооргазында узун хапта суккан согуннары, ээтпек чазы ооң узун орукче үнген дайынчы байдалын сөглеп турган. Ол тонунуң хойнундан шевергин даарап каан таакпы хавы, демир оттук, күгүр, чолдак ыптыг ыяш сөөскен даңза ушта соп келген. Даңзазын таакпы-биле иштээш, оттукту күгүр-биле кожа тырткаш, көк даш-биле шалый кагарга, от көгереш-көгереш кыннырга, даңза бажында тиккен таакпызы ышталып эгелээн. Ол даңзазын соруп, көк-көк ыштарны аксындан үндүрүп турган.

Хүн бодунуң күскү чидиг херелдерин черже чашканнап, кезек-кезек бөлүк хөй булуттар аразында дээрде астына берген турган. Чорумалдың аъды, “узун орукка дыштанып алыйн адыр” дээнзиг, ооң чанында ийи кулаан, бир-ле чүве дыңнаалаан дег, хачыландыр сүвүрертипкен, тайга кырында сиртте чоргаар чаңнаан салгынга дерин соодуп, сетииттенип, боданганзыг шөлээн турган. Ооң ооргазында хөндүрге, кудурга, колуннар-биле быжыглай дыңзыдыр тырткан төрепчилиг чалгыяк кызыл чуңгу эзерниң дергизинде улуг эвес арттынчак бар. Оң чартыында арттынчак кырында узун чиңге сыдымны шевергин дүргеш, баглап каан. Аъттың аъттаныр чартыында черде кызыл сөөскен сыптыг, чиңге илдиргелиг, чартык кулаштан узун өрүглүг баглыг кымчы чыткан. Чорумал ооргазында чазын черже дүжүрүп, чанынга салып алгаштың, таакпызын тыртып ора, чугааланган:

Эх, Шошкаал, Шошкаал! Ам база моол чуртунче тояап чорууруң ол бе? Ында чүнү каапкан кижи боор сен, четкер? Аал-ораныңда удавас божуур чыгаан чараш-чаагай кадайыңны өөнге олурту каапкаш, кайнаар-ла чүгүрүк Дорууң-биле ужуктурарың ол? Ой-ой, эктиңде ол кара бажың оскундуң халак, күжүр кайгалым!..

 

Ооң сагыжынга хөлбелчиңнээн чодураа дег кара карактарлыг, хүрең чараш шырайлыг кадайы кире хонуп келген. Ону ол узун орукче үдеп тура: “Орук-чирикке менди-чаагай чор, эжим!” – деп чугаалаан. Чечектиң чугаалаан йөрээл сөстери ооң кулаанга ынчангы дег хевээр дыңналган.

Шошкаал моол чуртунче чаңгыс удаа эвес аян-чорук кылып, оон чаңгыс эвес олча-омактыг келгилээн. Улуг-Хемниң кышкы дош бектээ чылыг частың тыныжынга үстүп-частып, эрип бада бергенде, Иштики Моолдан аскыр өөрү хүр чылыг ойладып-сывыртап эккелгеш, хемче чыгап киириптер. А хемниң ындыы чартыындан болчаг кылып уткуп алыр эш-өөрү “олчан” уткуп, эштип кежип келгеннерин чаңгыс черге чыып, Шошкаалдың айыткалы-биле албадаанзыг, чалап турган. Улуг бодалче шымны берип, аңаа алзып, хөрек-чүрээ хөлзеп олурда, салгын-сырынның “сыг-сыг” кынган уундан ырак эвесте-ле хире одаг ыжы ооң думчуунга чытталып келген.

Шошкаал, улуг уйгудан отту чаштап келген чүве дег, хенертен олурган черинден туп-тура халааш, ыңай-бээр шыпыраңайндыр көре каапкаш, таакпы-даңзазын хойлапкаш, аң сөөгүнден эптеп туруп кылган ээтпек чазын ооргазынга чүктепкештиң. кымчызын бир холунга туда сал-ла, чанынга турган аъдын мунупкаш, ыш келген угже чорупкан.

Ол кырлады бар чорааш, дыштанып олурган черинден улуг ырак эвесте кезек улуг-биче, узун-кыска ыяштарлыг ыйгыл черде селбегер улуг шиви чанында одагда күдүжеңнээн кижини көрүп каан. Ол ооң аъдының шимээнин дыңнап кааны ол ыйнаан, орган черинден тура халааш, шивиде чөлеп каан турган ча-согунун холунга тудуп, дайзынны адар дээнзиг, белен кириште шиш баштыг молдуруктуг согунун олче углааш, хыылады тырта берген.

Айыыл олче диргелип келгенин көрүп кааш, Шошкаал ол угже ийи холу-биле “болгаан” деп медээ берип, хейде-ле сарбаңнады чайгылаан. Ынчанмыже ол ча-согунун кезенген одагда эрже удур кылаштапкан. Одагда эр көстүп келген чорумал тайбың сагыштыг кижи-дир деп чүвени билип кааш, холда чепсээн черже бадырыпкан.

 

2

… ИЙИ эр чалбыышталып кыпкан одаг кыдыында, бот-боттарын шагда-ла билчир эрги таныш өңнүктер дег, ижин кара чок хөөрежип олурганнар. Кайы-кайызы-даа бот-бодундан ылгалыр хире чүвези чок: эът-ханы мөге-шыырак, делгем эгиннерлиг, узунзумаар күдер сыннарлыг, ыгдыгларны чон “турза узун, тутса мөге” дижир. Чүгле бирээзиниң хүрең шырайында балыг-бышкынның арткан сорбулары карарып экирип олурар. Ылгалы ында. Ынчалза-даа эр ол бүгүнү тоор-даа уг чок, кадыг-бергеге шыдамыын көргүскензиг, эрестиг.

Ол дазылдан кылган кара хува аякта эъттиг кара-мүннү шөлүредир ижип, эъдин дайнап каап, бодунуң ужуралдарын шөлээн хөөреп олурган. Шошкаал оң холунда база-ла ындыг хува туткан, чаа таныжып алганы эжиниң арнынче кичээнгейлиг кайгавышаан, ооң чугаазын сагыш-сеткили дойлуп, дыңнап орган.

― Мээң соомдан-даа, мурнумдан-даа адап-сурап келир акы-дуңмам чок. Иеден төрээн чаңгыс эр мен. Ада-ием, мен алды-чеди хар чеде бергенимде, хенертен улуг аарыгга таварышкаш, ийилээ чок апарганнар. Аалдар аразынга тояап чоруп, эки-бак төрел уктуг кижилерниң эрбенниг сөстерин дыңнап өстүм…

Чоокта чаа чүве, Иштики Моолда чурттап турар хаас аймактың улуг ноянының аскыр өөр чылгызы читкен деп чугаа аалдар аразынга тараан. А мен ол үезинде хайтап, ол аймактың чону-биле аралажып чоруп турган адаска-дыр мен ийин. Бир кыс-биле-даа таныжып турдум ийин… Хупуразында, оон чүү-даа бутпээн, эй… Ол-даа канчаар….

Читкен чылгы уржуунда мени өскелеп, каразааннары ол ийикпе, ноянның чоок кижилери: “Ону сен оорлаан сен!” – дээш, меңээ улуг херек онаап, буруудатканнар. Улуг хүрээниң чыыш болган черинге тос эрээниң бүгү коргунчуг эрииделиниң хайыра чок өлүмнүг аспаа-биле мени эрттирдилер. Бодум ядыы-түреңги бол, ол ноянның чылгызын оорлаарынга киришпээним-не шын чүве. Ийет, ийи-чаңгыс мал-маган туткууштаптарым шын-на харын. А бо удаада хей черге мээң дайзыннарым арыг ханымны иштилер ийин. Эрии-шаажы үезинде моорап каарымга, өлүр кижи-дир дээш ийикпе азы та чүге, дайзыннар мени көрүлде болуп турган шөл

 

чанынга ырак эвесте кажаа кыдыынче чажыра октапкан болганнар. Дүне када миннип келдим. Аяар шошкуңгурлап чорааш, бир өгге калгып чеде бердим.

Ол өгнүң эр ээзи, улгады берген акый, меңээ ачы-дуза көргүзүп, ашкарып-чемгергештиң, аътка үңгерип алгаш, оон база-ла каш хонук чаштынып, тын менди үнгеш, база-ла эки аалдар-өглер дамчып чорааш, ам бо тайгада, ижээн адыг дег, хоргастанып чыдарым бо.

― Мында кайы хире үр болуп тур сен ышчаш?

― Мүн-не бир айның нүүрүн ажа теве бердим ышкаш. Аа, адым безин сеңээ адап бербээн ышкажыл мен – дээш, олче хөглүг көре, чугаазын уламчылаан.― Мени Дондог оглу Жамбал дээр. Арын-башта, эът-кеште дайзын дээргилерниң шаңнааны балыг-бышкыннарымны Гоби ховузунуң эм-дом оъду болур агыы-биле эмнеп, база шак бо тайганың эм-дом оът-сигенин хайындырып ижип, чаап туруп, сегип үндүм… Бо бүгүнү шагда-ла меңээ кырганнар айтып берген чүве. Ынчангаш ону кончуг эки шиңгээдип алган мен. Мени көрүп тур ышкажыл сен, эжим. Эттине бердим. Ам мурнумда мени манап турар ужуралдарлыг узун орукче бөгүн-даарта аъттанып үнүп болур мен. Ада оглу – адааным дээр, алдын-доос – кудуруум дээр. Ам мен шүве…

― Чаңгыс чорук каяа калбас, ужуралче кады хап олурувусса? “Эштигде хөглүг, эптигде күштүг” азы “эштигде дүнден кортпас, эптигде дүжүметтен кортпас” дижир, Жамбал. Дагыр эргек тала тыртар, бурунгаар эки аъттарывыс-биле чүстүг сиген сый бастырбайн, ужуктура берзивиссе кандыгыл?

― “Муң лаң орнунга чүс эштиг чор” деп, чонум чугаалажыр чүве. Мен бодаарымга, кады халдып орзувусса, бүгү чүве тулган эки болур хире.

― Сээңии чөп! Салым-чолдуң оруу ындыг ужурлуг болган-дыр-ла. Кады хаптаалы че… Чүгле сен меңээ эжим болгаш чөленгиижим бол. Мээң ханныг шаажы-эриинге эрттирген бүгү хинчээмни хаас нояндан негежип берип көр, Шошкаал! Шынап, сенден чаңгыс улуг дилээм бо ийин. Хыым ханзын, кара бажын халаш кылыылы, эжим!..

 

― Чугаа чаңгыс, чудурук ийи. Өлгүжеге дээр, чаңгыс иениң төрээн оолдары дег, ижин кара чокка эдержип чурттаар болган-дыр бис, Жамбал. Мен иеден кады төрээн үш акылыг кижи мен. А сээң-биле беш алышкы болганывыс ол-дур. Доруун-дур эвеспе! Мээң өскен-төрээн чуртум Баян-Колга оюн оя, чигин чире чурттаар бис… Амдыызында мурнувуста өжээн-кылыктың узун оруу шөйүлген. Бөгүн борта дыштанып хонгаш, даарта эртежик чоруптар бис бе, эжим?..

Тайга-сынга душ болуп таваржып душчуп келгеш, чоок таныжып билчип, алышкылар-эжишкилер болуп эдержип чоруур кылдыр аксы-сөзүн беришкен ийи аныяк эр одагга хөөрежип хонганнар.

Куш даң бажында чер чырып чоруп олурда, ийи доруг аъттыг чорумалдар барыын чүкче шөйлүп чоруткан улуг тайганың мурнунда ховуже сундулуп баткан думчук кырлаңын куду боттарының ужуралдыг салым-чолунче далаштыг бар чорааннар…

 

3

ХОВУ. Карак четпес талыгырже шөйлү берген кум элезинниг хову. Шак ол ээнзиргей черже азып-тенип кирген чүве турза, азы аштап-суксап өлүр ийикпе, азы шыдаттынар аргажок изигден өлүр. Ол ховулап чүгле жң-не шыдамык болгаш эрес-дидим кижилер эртер. “Бир эвес сен, чорумал, оон коргуп, аймай берзиңзе азы ооң ыдыктыг чажыт хоойлу-дүрүмүн билбейн, ону дора бодазыңза, бодуңнуң өөдежок бак аажы-чаңыңдан өлүр сен. Ынчангаш улуг ховуже бар чорааш, эки бодан” деп, бистиң улуг өгбелеривис салгалдарынга чагып чораан дижир. Бо бүгүнү Шошкаал-даа, Жамбал-даа эки билирлер. Шак бо “аза ораны” дижир чоннуң ыдыктыг ховузунга ийи эр кире халдып келгеш, кааң дээрде хүннүң изии дендевээнде, ыдыктыг ховуну халдып эрте бээрин кызыдар-дыр дишкеш, аъттарның сыр маңы-биле эстелдирип чорупканнар…

Ийи чурумалдың доруг аъттары кайы-кайызындан артар-дудаар чүвези чок: челижи-даа, маңы-даа, чыраа-саяа-даа дөмей, чүүлдеш болган. Сагышта дег дөмей чоруктуг малдар чер-черде база тургулаарын мунукчуларынга сөглээнзиг, узун орукка баштарын савай каггылап, ийи доруг, күскү ховуда салгын-биле чарышкан

 

дег, бирде сыр маңы-биле, бирде дүрген челижи-биле, а чамдыкта каш янзы чыраа-саяан саяктап, чүзүн-чүзүнней баскылап, ээлериниң экер күзелин эчизинге чедир күүседиили дигензиг, бурунгаар соруктуг халып органнар. Черни та кайы хире маңы-биле чыыра тыртып, маңнажып келгеннери ол чүве, хүн шагда-ла узун оруунче үнүп келгеш, дал дүъш чеде хонуп, ол ховуда дунааргай, ышкам изиин чада берген. А аъттарның дери кедергей…

― Ээта, Жамбал, изиг-даа от дег чалынналып эгелеп тур! Бир черге ону эрттириптээли шүве! – деп, Шошкаал эжинче кожаландыр хап келгеш, алгырган.

― Чаа! – деп, ол Шошкаалче көргеш, халып орган аъдының муңгаш-дынын бир холу-биле бодунче чыыра соккаш, база-ла эжи дег чавага бөрт кеткен бажын согаш кылып, алгырган. Ооң арнын изиг салгын суйбап чораан.

Олар бир черге халдып кээрге, сагышта-даа дег улуг ханы оңгар таваржып келген. Аңаа кажаа-хораалыг бир аал өг-бүлези-биле безин хонуп алыр болза, ажырбас хире делгем оңгар чер болган. Артында кижилерни ынаар чалаанзыг, бүдүү кокпа-орукчугаш-даа ышкаш, чоорту чавызап чирлип кире берген эрик аксы база бар. Шагда ону чорумал кижилер ийикпе азы ховунуң ээлери – аң-меңнер бе хонар-дүжер чаглак кылып турганын сома орукчугаш сөглеп турган. Ийи эр ооң иштинче кире бээрге, кырындан көрүп шинчилээнинден артык онза болган. Ооң ийи кыдыындан ынаар ханызынче чоорту чатпайтыр кокпая оңгарланып, хозалып кире берген, аъттарын-даа, эрлерниң боттарын-даа изиг хүннүң чидиг херелдеринден камгалап турар хөлегелиг сериин чер.

Улуг оңгарның кырындан оларны көөр деп кызыткан херээ-даа чок. Оңгарның чорумал оолдарны өскелерниң карактарынга көзүлбес кылдыр чажырыптар хос быгыннары база бар. Ал-боттары-даа, аьт-холдери-даа дыштанып, серииттенип, оруунга таваржып келген хос быгыннарлыг оңгарны магадап, Жамбал биле Шошкаал ийи каткы-иткилиг хөөрежи органнар.

Ийет, номчукчу, уткан-дыр мен,тоожумнуң маадыры – Шошкаал арыг тыва уктуг болза-даа, ону арын-шырайындан-даа, дуртсынындан-даа моол кижиден ылгай көөрү берге. Чүгле дылдары-биле ылгалыр. Төп Азияның арны дөмей. Шошкаал бир талазында моол дылды арыг билир турган. Кайыын ынчаар өөренип алган эзир

 

ийик, кым билир ону. Чер кезип чорааш, өөренгени чугаажок. А ол үеде Тываны Моол, а Моолду – Маньчжур-Кыдат чагырып турган. Ынчангаш бистиң Тыва моол-кыдат ийи дакпыр базымча-дарлалдың адаанга ондап-остап, ыглап чораан үе эвеспе. Бүгү Тываны ол үеде чаңгыс улуг кожуун кылдыр санап турган дээр.

Өске чоннуң дылынга арыг чугаалажып билири кижиге кажан-даа артык эвес болгаш ол чурук чугаалажып-дылдажып турар кижиниң бодунуң культуразының бедииниң, өске чонну хүндүлеп билириниң демдээ болур. Дыл билир кижиниң оруу каяа-даа ажык, эш-өөрү көвей. Кажан Шошкаал тайгага холумак ыяштарлыг кош аргажыктыг, кара суг бажы үнүп чыдар ыйгылак иштинге моол эрге таваржы бергеш, “нөхөр” деп чугаалажы бергени ону бадыткап турар. Жамбалдың коргунчуг кылдыр олче көрүп турган сыгыр карактары, хенертен чымчаш дээн ышкаш, хүлүмзүрүш кынгаш, арны чырыш дээн дег, каттырымзай хона берген. Дыл билири – улуг чепсек, арын-нүүр. Бир эвес Шошкаал моол дылды билбес турган болза, бо ийи экер-эрес эрлер кайын чаңгыс черге ынчалдыр сеткил хандыр чугаалажып орарлар деп. Күскү айның чалар от дег изиг хүннериниң бирээзи ховуда кыптыгып, дунааргай эрээни чиргилчинней хереп турган. Хире-хире оюнзурак салгын ужу-кыдыы көзүлбес элезинниг ховунуң улуг оңгарының ол-бо эвирик эриктеринге “сыг-сыг” кылдыр үрдүнүп-чайдынып ойнаар-даа, хенертен чиде-даа бээр… Хову ыржым. Куштар безин караңнадыр аай-дедир ушпас, изигден бир-ле ажыт хөлегелиг черде чаштынып чыдыпканнар хире, үннерин салбас…

Чорукчулар, хүннүң изии сериидей бээрге, чаглак оңгарындан үнгеш, аъттарынга олурупкаш, оруун уламчылап бурунгаар халдып чорупканнар. Та кайы хире черни эртен чүве, мүн-не улуг ховуну эртип кежип келгеннери ол боор, бир-ле сомаланган эрги орукка туруп-могапканындан суглуг черге дүрген чедерин бодап, сагыш човап бар чорааннар. Удаваанда ыйгылак черде көвей-ле куш кара шаар кылдыр хонуп алган. Олар бир-ле чүве дойлаарынга белеткенип алганзыг, ол хиреде олчазынга диттип дээп чадап турганзыы дегет, “карак-ка-арак” деп эткилээри-даа бар, аажок дүймеп-хөлзеп турган хайымга ийи кедире халдып келгеннер.

 

― Ында чүге чыглып келген куштар дээр сен, эжим? – деп, бирээзи бирээзинден элдепсинген дег айтырган.

― Билбес эвес сен, бир-ле өлген сек бар-дыр. Оон башка чүнү дойлаарыл болар, Шошкаал! – деп, өскези харыылай каапкаш, чыылган бөлүк куштарже аъдын углааш, хөме дап берген. Оон хойгаш, куштар “тиг” кылдыр тарай-тарай ужа бергеннер. А ында черде бир-ле чүве шөйбейтир карарып чыдып калган. Жамбал ону аъдының кырындан кезек көрүп орган. Шошкаал келгештиң, аъдындан дүже халааш, ында-ла барган.

Оруктан ырак эвес, хайыы черде кеткен идик-хевиниң ындазында арыг-силии кончуг, каас шинчилиг: көк торгу шыва тоннуг, белинде куру база-ла хүрең-каразымаар торгу, бичежек буттарында даштын угулзалап каан шиш баштыг кадыг идиктиг 15-16 хире харлыг элээди уруг черде арнын доңгайтыр кээп дүшкен чыткан. Шимчевес-даа. Шошкаал ону аңдара тыртыпкан. Ак-куу арын-шырайының шевергини дегет, эриннери карарып кестигилей бергилээн, узун сарыг чаштыг, оозун дөзүнден көк торгу-биле боой баглай тыртып алган, эът-ханы четчип келген, хөрээ делгемзимээр, кеткен тонун эмиглери достайтыр теп келген ортумак сынныг кыс карактарын шийип алган, өлген-даа ышкаш, дириг-даа ышкаш, элезинде чыткан. Шошкаал кезек боданып, уругже кайгап тура, аъдының дергизинден аксын ажыда тырткаш, чыткан кысче доңгая берген. Ооң ызыртына берген диштерлиг аксын, эринннерин ол-бо чартыынче суйбай тырткылааш, “хм!” деп чөдүре каапкаш, кысче кезек көрүп турган соонда, белинде халаңнаан бижээн хынындан ушта соп келген. Ол бижээниң арты-биле уругнуң ызыртынган диштерин камныы дегет ажыда соккаштың, чанында көгээржикте сугну аксынче кудупкан. Сугну кыс кылдырт боскунче ажырыпкан.

Шошкаал каттыра каапкаш, аът кырында көрүкчүлеп орган Жамбалче, бээр кел дээнзиг, солагай холун карбаш кылгаштың, кыстың аксынче сугну өйлеп кудупкан соонда, арнынче база сугну аксынче пактааш, бүлгүрүпкен. Кыс кезек болганда, улуг-улуг тынгылааш, шимген карактарын ажыдып келгеш, корткан дег дедир-ле шийипкен. Ак-куу холдарының салааларының баштарын оожум шимчеткилээн. Жамбал база оларның чанынга чыпшыр

 

чортуп келгештиң, чаңым ол дээнзиг, аъдындан дүшпейн, эжиниң чанында чыдар билдинмес кысче үдүгүр карактарын чара көрүп кайгап олурган. Шошкаал кыстың аксынга суглуг көгээржигин дагын челире берген. Ол бо удаада сугну дыка-ла харамдыгып ишкен. Көгээржикте сугну дыштанмышаан дөгерезин ижипкен. Кыдырык улуг карактарын, “бо кижилер кайыын көстүп келгеннерил?” деп айтырганзыг, элдепсинип хере көрүп алган, сеткилинде бир-ле билдинмес ханы бодалче шымны берип, бирде олче доңгайып алгаш, ону кайгаан эрже, бирде аъдының кырында арны хөлүгүр кара апарган, хаваан дүйүпкен орган эрже көрүжүн көжүрүп, чыткан черинден коваш-даа кынныр хире күжү чок кыс көрүп чыткан. Ол уруг тынгаш, карактарын алараңнаткаш, кестигилей берген эриннерин шөпүйткештиң, коргуп девидээнзиг: “А-вай!” – деп шагжок алгырган. Көрүп турган ийи эр бот-боттарынче аай-дедир көрүшкеш, бирде чыткан уругже, бирде ам чоруптар оруунче бурунгаар элдепсинип көрүп, бо кысты ам канчаар улус боор бис деп бодап турганнар. Жамбал аъдының кырындан дүже халаан. Ол уругну кезек көрүп тура, чанында турган эжиниң холунуң шенээнге бир холун оожум дээстире:

― Мону алгаш, чоруптаалы. Черле ынчаш, харын чок кижи ышкажыл – деп аңаа саналдаан.

― Ийе. Ону борта черге каапкаш, чоруй баар эвес бис… Сээң холдарың багай болгай, а мен аъттанып алырымга. меңээ тутсуп бээр сен шүве. Дүрген суглуг черже хаптаалы…

… Олар, күзеп бодааны дег, бир-ле хем кыдыы черге халдып келгеннер. Суксаан аъттарын сеткил хандыр сугну ижип алганнар. Боттары база. Ап чорааны кысты хем кыдыынга эккелгеш, магазын хандыр сугну ижиртип алганнар. Ол орукка аът кырынга Шошкаалдың холдарынга туттуруп алгаш, үргүлчү карактарын шийип алгаш, удаан дег чораан болза, ам шагзыргай карактары, суксаан чечекче суг кудуптарга, өң кирип, аянзып, сергей бергени дег, ажык-чаагай кылдыр көзүлген. Ол карактар ийи эрже ам ынаныштыг болгаш коргуш чок, улуг идегел-биле чылыг көрүп турганнар. Сактырга, карактары бир-ле чүвени чугаалаар дээш чадажып, эгенип турганзыг болган. Кезек болганда, кыс орталанып, улуг сербээделден оңгарлап үнүп келгеш, ам-на чугаазын оожум эгелээн:

 

― Мээң адымны Ану дээр. Мурнуу чүкте бай додук деп кижиниң уруу мен. Билдинмес, танывазым кижилер бистиң аалывыска келгеш, ада-ием билбээнде, мени оорлап аппарганнар… Чоруп-ла, чоруп-ла халдып-ла ордувус. Узун орукка ужуражып келген өске чорумал кижилер оларже халдаашкын кылганнар. Сокчуп турдулар… Ооң соонда өске танывазым кижилер мени алгаш бар чорда, улуг бораң болган. Хат коргунчуг улуур… Чүү-даа көзүлбес… Мен аът кырындан аңдарлып кээп дүштүм… Аъттарлыг кижилер бир-ле угже чивеш кынганнар… Элезинниг улуг хат хадыырга, аңаа албаарааш, олар мени эскербейн барганнар хире. Хат аайы0биле базыптым. Чоруп-ла, чоруп-ла ордум… Ээнзиргей кургаг ховуда чааскаан, дың чаааскаан элеңейнип чоруурумну билдим… А ооң соонда… аштаан… суксаан мен… Чоруп оргаш, бир черге шаам төнгеш, харык чок апаргаштың, черже кээп уштум ышкаш…. Караңгылаш-ла дээн – оон ыңай билбес-тир мен… Бир-ле угаан кирип, миннип келгеш, карактарым ажыдыпкаш көөрүмге, мурнумда силер турдуңар. Корга бердим – деп, арай боорда чугаалангаш, ол кыс карактарын база катап шийипкеш, удумзурап бар чораан. Харык-шинээ ам-даа деткерилбээн.

Жамбал биле Шошкаал, кыс чугаазын доозупкаш, шимээн чок баарга, олурган черинден иелээ тура халышкаш, чанында турган аъттарының артыг-дергизинден кадырып каан курут биле бичежек хапта кургаг ааржы уштуп келгеш, удумзураан уругнуң холунга тутсупканнар. Ырак-узак чер чораанда, чорумал кижиниң ап чоруур чеми: кадырып каан курут, ааржы, хеңмелээн эът, соктаан чиңге-тараа. Ону Ану билир. Дыңнаан. Холунда борбак курут көрүп кааш, кыс девидей хона бергензиг, олче карактарын чара-хере көрүпкештиң, чаштар дег дораан-на аксынга чедире берген. Баштай дылы-биле ийи-үш катап шенеп хынаанзыг, чылгай каггылапкаш, кадыг курутту туң дег ак шевергин диштери-биле карак-кулак чок хемирип чип-ле эгелээн.

Харамдыгып курут чип чыткан уругну Жамбал кезек көрүп тура, бир караан ыыт чок көрүкчүлеп турган эжинче хөглүү кончуг база каапкаш, Анунуң чанынга баргаштың, бир курутту апкаш, сугга чымзазын дээнзиг, хем суунга өттүре булгай туткаш, ону кыстың холунга дедир тутсупкан. Ол Жамбалче карактарын удур көргештиң, “четтирдим” дээнзиг хүлүмзүрүш кынгаш, база-ла ыыт-дааш

 

чок боду хөлүнде-ле хөлзеп, ону хемирип чипкештиң, ол база катап даамчырап, карактарын шийип, удумзурап бар чорааш, хенертен бир-ле чүведен корткан дег, сырбаш кылынгаш, улуг карактарын хере көрүпкеш, чыдынындан тура халып келгеш, аянныы дегет кылдыр сай кырынга дискектенип олуруп алган. Ол чанында чыткан элик кежинден даараан чаргаш хапта кургаг ааржыже халдап кирипкен. Чанында мыя бо шулурткайнып агып чыдар оожум хемниң агым шоорун таалап дыңнаан дег, хоюг ааржыны бир холу-биле аксынче өйлеп киир октап каап, ийи чаагынга дыш бербейн хемче кайгавышаан дайнанып орган. Шаанга дээр чемненип алгаш, ам-на ону сергеп келген. Суксай берген чечекти күзээни сугну кудуптарга, кезек болганда, халая берген баш-сыны хөндүрлүп, база катап чаптанчыг чаражы ону шиник кылып, чырый хона бээр болгай. Ану база ындыг чечекке дөмей, арын-шырайы чырып, чаражы кедереп, аян кирип орган. Ол ллң амы-тынын алган ийи эжи амыраан-даа дег чүрээн долган өөрүшкү, таалалдан аймаарап каанзыг билдинмес хүлүмзүрүг шыпкан арнын бир холу-био суйбай каггылап, көрүп орган.

Жамбал биле Шошкаал Анунуң тоттур чемненип алгаш, шаг-шинээ экижип, арны-бажы сергеп, күш кирип келгенин эскерип кааш, бот-боттарынче хөглүү кончуг көрүшкеш, аразында оожум чугаалашканнар:

― Мен сээң аъдынга ушкажыптайн, эжим. Өске арга чок де. Ануга аъдымны дүжүп берейн. Ол ам орталанып келди ышкаш.

― Ынчанмайн, Шошкаал. Сээңии чөп харын… Ам хемни өрү тутсуптаалы. Хонар-дүжер аянныг чер тып аалы шүве. А мында ыяш чок, аядаң-дыр… Ынчап чорааш, черлик аъттарга таваржы бээривис чадавас, канчап билир. Бирээден шалбадап аптар аас-кежик кирип кээрин бодалга угаап чор мен.

― Ийет, ыяштыг чер тываалы… Ануга тааржыр аътты тып аар бис, ажырбас Жамбал. Черлик аъттар таварышса, бистен ырап кайнаар ийик олар… Чүгле ону мунуп өөредирде, үеде эртер, ол багай-дыр. Бо черлеп эртип-дүжүп чоруп тургаш, черле таваржып көрбедим. Көрген кижилер оларны дерзии аң-на дижирлер чораан. Азырал эвес, черлик амытаннар ындыг-ла ыйнаан. Дөмей-ле аңнар-дыр…

 

― Чоруптар бис бе? Хүн ховунуң эриинде олурупту. Кежээ дүштү.

― Ийе, Жамбал. Чоруптаалы че!

Шошкаал Ануга доруг аъдын дүжүп берген. А боду Жамбалдың аъдынга ушкажыпкан. Олар хемни өрү алзы шаап чорупканнар. Ану эрези хайнып, ийи караа кыптыга берген, хөрек долдур агаар тынмышаан, эптии кончуг үзейтир эзер кырынга олурупкан, шиш ытпак баштыг хөм идиктиг шевергин буттарын ак чайырлыг, баан кызыра баглап каан улуг демир эзеңгилерге хере тепкен. Солагай холунда кымчы туткан, а бир холу муңгаш-дында тонунуң ийи эдээ ол-бо чатыында эстеңнээн, аъдының сыр маңы-биле шаап бар чораан.

4

ОЛАР дөң-дөң сайырам элезинниг ээтпектерни шапкаш, кезек-кезек бөлүк хыыргыыш үнүштер колдаан черге келгеннер. А Ану аңаа таарзынмаан. База-ла чорупканнар. Элээн үр чоруп келген соонда, кезек арга-арыг бүргээн делгем аяң-шөлдүг, мурнунда бедигээш дагларлыг хем кыдыы черге хонары-биле аът-хөлүнден дүжүп алганнар.

Жамбал чавыс талдар, теректер болгаш дыт, шиви холуй үнген кош аргажыгашче ыяштап кире халааш, ша-даа болбаанда, кургаг будуктар, агбаннар чыып кээрге, Ану отту кыпсып үндүрүпкен. Кыпкан одагның ыжы, дэрде чырыы кыпкан сылдыстарже холум сунуп чедипсимзе ыңай дээнзиг, ынаар-ла көк чаңгай херген тии-даа, төнчүзү-даа чок, ужу-кыдыы-даа көзүлбес октаргай делгеминче далашканзыг, шөйлүп үнүп турган. Имир дүшкен. Караңгы имир бодунуң эргезин чер кырында ээлепкен. Аян тудар куш-даа чок, шыпшың. Чүгле ынаар, бир-ле ырак черде “ү-хүүк!” деп ийи-чаңгыс үн салып, үгү эткилээр…

Шошкаал мунуп чораан аъттарының эзер-чонаан сойгаш, олаг чоогунда оъттуг черге оларны өртеп кааштың, Жамбал-биле кожа аргадан хондур одаар ыяш белеткеп аар дээш, орукка ап чорууру ай-балдызын холга туткаш, базыпканнар. Оларны ында чүү манап турарын бүдүүт билген болза аар!.. Ынаар барбайн, оюп эртип кааптар чадавас турганнар. Ынчалза-даа кандыг-даа кижи бодунга

 

 

 

 

 

 

 

2 Ч. Ирбижей

таваржып келген үүле-чолун коргуш чок уткуп хүлээп алыры дег, олар база чүнү-даа билбейн, ыятап аары-биле бар чорааннар…

А Ану одагга чем хайындырып артып калган…

Ийи мөге эр кезек арганың тел тал, шет-дыт, хады ыяштарының кургагларын шилип туруп, хондуур одаарыяшты ууй соп, чыып алганнар. Шошкаал кургаг ыяшты кескеш, чыый салып турда, Жамбал оларны одагже дажып турган. Кажан оларның ажылы дооступ, одагже дажып каан ыяш хондур одаарынга ам чедер дишкенде, Шошкаал тура:

― Сен, Жамбал, одагже базывыт шүве. А мен бо кош арганың чанында база шак ындыг арганы барып сонуургай кааптайн. Дем ыяш кезип тургаш, ында шимээн дыңнадым. Сен одагже ыяш сөөртуп чоруй барганыңда аан. Дыңнаваан боор сен. Чүү бар дээр сен? Көрзе чүл ыншаш! – деп эжинге сонуургалын илереткен.

Чок-чок, ынчаарга мени кады эдертип ал. Көрээли! – дээш, эжи ону эдерер болган.

Че, ындыг болза… Сээң ооң чөп-даа магат – дигеш, кезек боданып тура, ол эжин эдерткеш, холунда чүгле балдылыг, ча-согун чепсээн одагга демин-не арттырып кааштың, ам ынаар хол даяң базыпканы элдептиг. Харын чиктиг. Сонуургак сеткилдиң уржуу ол ыйнаан.

Олар сонуургаан аргажыынга чеде хонгалакта, ында арга иштинде бир-ле черде бир-ле чүвениң кизирт-казырт кылдыр кургаг ыяш будуктарын сый баскылапканы дыңналган соонда, шимээн чиде хона берген. Чаңгыс черге кезек дыңнаалап тургаш, шимээн дыңналбас боорга, олар база-ла турупкан черинден шимчеп чорупканнар. Мурнунда Шошкаал бир холунда тутканы ай-балдызы ай чырыынга кылаңайнып, а ооң соонда ийи-үш базым хире черде эжиниң изин чандыр баспайн ызыртыр сүрүп орар Жамбал холунда чолдак чоон тал будуу туткан, кайызы-даа бурунгаар кедеңгирлей аарак оожум, шимээн үндүрбейн бар чорааннар. Одагже маңнажып баргаш, союп каан эзерлер чанында салгылап кааны ча-согун, улуг бижектерин ап алырындан чалгаарааннары ол ийикпе азы кош аргажыкта кижиже меннип халдапкы дег араатан дайзын, аң-мең бар эвес деп бодапкан кыдыра сеткили бе, ам олар улуг туразы-биле күштүг болгаш кашпагай дайзын – арга-хову хаанының аксынче уткуй барганын билгеннер болза аар! Олар кайызы-даа

 

дидим, мөге-шыырак эрлер болгаш, бот-боттарынга ынанчып, Бүзүрешкеш, кара чок бооп, мында кончуг дүржок дайзын турар магатчок деп кайы-кайызы-даа уйгу-дүжүнге бодавааннар…

Шошкаал караңгы арга иштинче мурнай кирип бар чорааш, соонда эжинче:

― Сен борта тур. Мени мана. А мен… көрүптейн шүве – деп оожум, дыңналыр-дыңналбас кылдыр сымырангаш, бурунгаар кашпагайы кончуг базыпкан…

Ол чоонзумаар тал чаны-биле эртип бар чорааш, ырак эвесте бир-ле черде “хыг-хыг” кылдыр тынган бир амытанның тыныжының шимээнин, чиик баскан даванының даажын дыыжы кулаа-биле дыңнай соп каан. Тура дүшкеш, кезек дыңнаалангаш, шимээн чок боорга, база-ла бурунгаар базыпкан. Ол элээн ырап бар чорааш, сактырга, бир-ле чүве ону соондан кончуг оожум кедеп, хайгаарап, сүрүп чоруп орган ышкаш болган. Хая көрнүп, ол-бо талаже шыпыраңнап черзиленирге, каракка илдигипки дег сезинчиг чүве-даа көзүлбес. Элдеп болгаш чиктиг. А арга, “сеңээ чажыдым сөглеп өлбес мен” дээнзиг, дүндүйүпкен турган. “Сезиг тырткан бодумнуң чөгенчиг сагыжым-дыр” деп боданыпкаш, ол бодун чектенген. Сырый ыяштарлыг черни эрткеш, улуг эвес бол, шору делгемзимээр аяңчыгашка үне базып келген. Каш базып бар чорда, ооң соондан бир-ле улуг шөйбек амытан шурай халый бергенин карааның ужу-биле, бажын эргилдирипкеш, хенертен ол көре тыртып каан. Шошкаал четтиккен шаа-биле бир кыдыынче шалыптыы кончуг чайлай халый берген. Шураан амытан ооң куруг орнунга тура дүшкеш, хорадаанындан куруг хөрзүннү аспагар хол-будунуң улуг чидиг дыргактары-биле карартыр чара тепкиленипкен. Бокта-бокта, Шошкаалдың мурнунда дээрде ыдыктыг бурганның аңаа күзээн күзели бе азы хаас аймактың улуг нояны Омбонуң бүдүү билгеш, чорудуп турар шаптараазынныг магачын будуктуг дииреңи бе – ооң уйгу дүжүнге кирип көрбээн, бүлүргей ай чырыында дилиндек-шокар, хөрээ, тыныжы моортай дег хиилээн-халаан кедергей улуг дайзын амытан бодунуң нүүрү-биле көстүп, бо турган. Ол бодунуң азыг-дижин чииртими аажок кылдыр аазадыпкаш, ырзайты ырланыпкан, дайзынче шаап халдаарынга белеткени бергензиг, дүрзүнчүү дегет олче көре каггылап, дапылаан.

 

 

 

 

 

 

2*

Шошкаал оң холунда ай-балдазын халдакчыже удур арынмышаан, “келзиңзе, кара шоруң” дигензиг, чепсээн бажындан бедидири дүрүпкен, а бир холун, дайзынны карак чиыеш аразында өлүмүнден сегирип четтигипсимзе деп бодап турганзыг, мурнунче сарбайтыр чада сунуп, турум быжыг буттарын дазайтыр хере теп алган, сокчурунга белен турган.

“О чүү мындыг хорам амытан апарды бо?” деп бодал, шокар-адыгуузунче кайгап турда, ону өрүнмээн. Ыя када ооң бажынга шывыраш кыннып, бир кежээ ооң тоолчу даайы болур Тандаа ирезиниң шокар ирбиш дугайында тоолдап органы, мерге-биле сопкан дег, аңаа чык дээн. Ол ам билип каан. Көрүп көрбээн бол, даайының тоолун сактып келгеш, ону танып каан. Ийет, ирбиш-тир! “Кижилер тудуп чиир магачын ирбиш чадавас. Эр ирбиш хире. Ол чааскаан арга-арыг кезип чорбас-ла богай. Эжи кыс ирбиш кайы-бир ажыт черде чаштынып чыдары магатчок. Ол менче чааскаан ындыг дидим халдавас-ла болгу дег. Кандыг аай чоор бо!” деп, янзы-бүрү бодалдар ооң сагыш-сеткилин харыызы чок айтырыглар-биле хөлзеди уруп-ла турган….

Ол ам айтырыгларга харыы бээр чайы-даа чок, боду чадагай камгалалда, а ооң мурнунда – шаап халдаан ирбиш. Ол-даа Шошкаалдың кырынче карак-кулак чок шурап-ла келген. Бо удаада база кашпагайы-биле ону частырып четтигипкен. Ирбиш ооң куруг орнунга барып дүшкен. Чедимче чок болганынга хомудап, хорадаанындан сирти сирбейип, моң бажын өрү алзы көдүргеш, бодунуң частырыын четкеп, каргаан дег, дунуксумаар үн-биле чаза-ла хааладыр алгырыпкаш, мурнунда ол-бо чартыынче былдай дүшкүлеп, аткаарлап бар чораан холунда балдылыг узун эрже, дүшкен черин карартыр аай-дедир тепкиленипкештиң, хөме шурай-ла берген. Чеже боор, ийи дайзын ам атчыр-дачыр сегиржип-ле алганнар. Шошкаал ирбишти балды-биле кагар кайызы чорда, ол удур окталы берип, ооң чепсектиг холундан улуг аксы-биле пактап четтигипкен. Ирбиш-даа, кижи-даа черже кады деңге кээп ушканнар. Салдынышпайн хүрешпишааннар. Кымга кайызы дүжүп бээрил ынчаш?! Бир эвес кижи амы-тын дээш хүртең дайзын-биле демиселге карак-кулак чок күштүг тулушпайн, аңаа сула-кошкаан көргүссе, тиилеттирип, өлгени ол. Ирбиш ону үзе-чаза соккулааш, сөөгүн безин соруп чиптер.

 

А ирбиш кижини тиилевес болзумза, куу бажым бо аяңны иригиже дээр ээлеп артар эвеспе дээрзин кончуг эки билген дег, тиилелге дээш кызыпкан. Олар бот-бодундан адырлыр аргажок апарган туттунчупкаш, черде аңдаштанып чуулганнар, бирде кижи аң кырынга үнүп кээр, бирде ирбиш ооң кырында – изиг-изиг тутчуп турганнар. А Шошкаалдың балдызы шагда-ла холундан уштунуп кээп дүшкен, хайыызында ыракта ай чырыында кылаңайнып чыткан.

Кажан ирбиш ооң холунуң кырызындан азыг-диштери-биле пактай ызырыптарга, коргунчуг аарышкыдан шыдашрайн, черже ышкыныпканы ол. Ам ол ирбиш-биле хол даяң тутчуп, хүрежип турган. Шошкаал ооң боскундан ийи холдап сегирипкен, ооң хол-будунуң аразында уннаштыр чыдыпкан, ында чыпшына берген саргы дег, салдынар уг чок, диштерин так ызыртыныпкан, чүгле хөрээ өгдеңнээр, арны-бажын дер-бус шыпкан, тиилелгеже чүткүл бар чыткан. Боостаалаткан араатан хенертен күштүү-биле чаза киргиредир алгырыпкан соонда, күжүн чыгдынган дыңзыг мага-боду сула салдадып, оожургай берип, демисежир харык-шинээм төнгени бо дээнзиг, тыныжы үстүп, шип-шимээн барган. Амы-тын дээш изиг сегиржип алыышкынга карак-кулак чок тудушкан эрниң ийи холу, ирбиштиң дулгуй мойнунда адырлыр уг чок кадалы бергензиг, ында көжүй чыпшына берген.

Ирбиш өлген-дир деп билип кааш, Шошкаал оң боостаазында холдарын адыра тыртар дээш, чадажы берген. Та кортканындан, та тын девиденчиг сегиржип алыышкынның тевиинден бе, өлүмнү ажар дээш, аңаа удур бар-ла күжүн чыып, үндүргенин боду эскерип билбээни ол ийикпе, ооң күженген холдарының кавыыргаан салаалары араатанның боостаазын, өлүмнүг кыскаштар дег, боой тудупкан черинде эът-кешче кадаглар дег өттүр хандыр кадалып киргилээш, ыргайтыр көжүгүлей бергилээн болганнар.

Жамбал эжиниң чоруй барган уунче кезек када дыңнаалап элээн турда, ооң дыыжы кулаанга бир-ле ырак эвес черде бир амытанның хөректенип киргирээн даажы, а ооң соонда сөөртүнчүп, хербектежип кизирээн шимээн өткүт дыңналган. Шошкаал-биле бир-ле чүве болганы чадавас, чүгле дизе киргирээн элдептиг чидиг алгы дүнеки арганың ыржымын үрепкен. Ол бир-ле чүвени сөглеп турары ол. Жамбал эжинче далажып чорупкан… Кажан аяңче үне

 

халып келирге, дужунда аяңның өске чартыындан олче уткуштур ай чырыынга шокараш кыннып, бирээзинден бирээзи шала дап бүдүштүг, узун, шөйбек, безерек молдурга дег көстүр улуг-ла амытаннар далаш чок, тап-билээ, кедеңгирлей аарак үне маңнажып келгеннер. Бараанын көре тыртыпкаштың-на, ирбиштер деп ол танып каан. Аяң ортузунда узун шөйбек чүвени чыттыр базып алган, үвүреңейнип чыткан эжин ол база көрүп каан.

“Дүрген тур, нөхөр – ирбиштерни!” – деп Жамбал Шошкаалче маңнап бар чыда, алгырган. Ирбиштер-даа Шошкаалдың чанынга бо кизиредир маңнажып келген соонда, доктааш кынгалак, ону уг-биле ажа халыжа берип, дуу чартыында барып дүшкеннер. Кажан Жамбал: “Ирбиштерни!” – деп алгырыптарга, Шошкаал эжиниң үнүн дыңнай сал-ла, өлген аңны бодунуң кырынче үндүр сопкаштың, аңаа чаглактанып, ылым-чылым, көжүй берген дег, чыдыпкан. А ирбиштер маңнажып келгеш, баштыңчызын көрүп кааш, аайн тыппаанзыг ооң бир-ле чүвени базып алгаш чыдарын эскерип кааш, келген уун салбайн, ону арта халчы бергеннери ол.Оларже кижи база уткуй халып орган. Кажан хайгыылче чоруткан баштайгы ирбиш дуза дилеп алгырыптарга, кедегде ону манаан өөрү кыйгы дыңнай сал-ла, дуза кадары-биле бурунгаар карак-кулак чок маңнажыпканнар. А ол үеде аяңга кижи база көстү хонуп келген. Ам оларны улуг тулчуушкун манап турган. Үш ирбиш тура дүшкеш, холунда бирээзи чолдак, а өскези оон узун ыяш будук туткан кижини дээриглей долганып, халдаарынче белеткенип, үш талазындан бүзээлей бергеннер. Узун кара эрже бир талазындан бүзээлей ыйыдып орган эң улуг ирбиш шурай берген. Ол-бо чартыынче эргилдир чай чок көрүп, айыыл кайы таладан келир эвес деп бодап турар коргунчуг үеде, Жамбал ирбиштиң олче халый бергенин көрүп кааш: “Шошкаал!” – деп алгырыпкаш, олче ужугуп орган узун шөйбек амытанның улуг бажыңче оң холунда тутканы ыяжы-биле чык-ла кылган. Ол “харр!” кылдыр багайты алгыра каапкаш, черже меш кылдыр кээп дүшкен. Өске өөрү, бирээзи черже ханы дөктүп, моорап кээп дүжерге, кичээни берген ышкаш болзажок, ол аразында Жамбалче оон дап бичези караш кылдыр шурай берген. Ол бир ийинче частыра халый бергеш, холунда узун ыяжы-биле ооң читкезинче калбай-дыр барып тудускан. Ирбиш тооваан-даа. База-ла олче катап халдаарынче белеткени берген.

 

Бажынче кактырган ирбиш черден ол-ла хевээр турбаан. Ай чырыында ооң арны-бажындан бир-ле кара чүве черже агып чыткан. Билдингир-ле, хан! Күштүг согуг болган хире… Ам Жамбалдың мурнунда ийи ирбиш арткан. Иелээ ону ам чай алындырбайн туруп бергеннер. Жамбал корткаш, бодунуң эрииделден чоокта чаа арай боорда экирип олурганы багай холаң холдарының балыгларын, оларның күтүг күженигден аарый бээрин безин уттупкан, ийи дайзыннары-биле сокчуп турган. Ол-бо частырып, оларның халдаашкыннарын өйүнде ойтур шаап тура, “Эжим чүге турбас чоор? – деп иштинде бодап, – черде база бир ирбиш-биле тутчуп алган чыдыр ыщкажыл” дээн сагыш ону өрүмнээн. Чеже боор, ооң күжү суларап орган. Кажан олче ийи ирбиш ол-бо таладан шаап халдап эгелээрге, “Ам-на мени болар борта тудуп чиирлери ол-дур аа” деп, ам холунда чүгле чаңгыс чолдак будуу арткан оларже чайып турган. Узуну шагда-ла солагай холундан уштунуп калган. Черле өлбес ужурлуг кижиниң мөрүзү, аас-кежии турар дижири дег, бир-ле черден күштүг аткан, сыылаан согун ужугуп келгештиң, дыка таптыг олче шурап келген ирбиштиң тас быгын дужун чапайн, бобак чүрээн өттүр кадалы бээрге, ирбиш черже ок кадалдыр даашкыр өлүг кээп дүшкен. А артып калган ирбиш өөрлери өлүртүп каанын билгеш, дириг артарын бодай тыртып кааны ол ыйнаан, Жамбалдан аткаарлай ырап эгелээн. Эткир үннүг ийиги согун ооң мурнун орта ужугуп келгеш, черже кадалы бээрге, кортканы ол ийикпе, ол аяңдан чанында арыгже шывыраш кылдыр, тулчуушкун шөлүнден коргуп дескен дайынчы дег, ырбап маңнапкан…

Девиденчиг ирбиштер-биле согуушкун ычалдыр менди-чаагай, кежик-чолдуг доосту бээрге, Жамбал өөрүшкүден аймай берип, турган черинге сортая берген турза-ла турган. “Кымның аткан согуннары дээр сен? Кандыг эрес-дидим эрил, мээң амы-тынымны ап кагды! Четтирдим!” деп чылыг сөстер ооң сеткил-чүрээнге ырлап турган. Ол ооң көстүп чедип кээрин манап турда, арыг кыдыындан кижи саңнап келгеш, Жамбалдың чанынга тура дүшсе-ле, көөрге – Ану. Холунда ооң ча-согуну… Жамбал күштүг холдары-биле, бусту бээр чуурга-даа ышкаш, ону камныы кончуг бодунче чыыра куспактааш, бажын доңгайткаш, эргим кыстың бажының дүгүн чыттап каан. Олар ирбиште бастырып алган, шимчеш дивейн чыткан Шошкаалче дуза көргүзери-биле маңнажыпканнар.

 

Четкен шаа-биле ооң кырында ирбишти черже Жамбал дүжүр идипкен. Элдеп чүве, ону аңдара октаарга, Шошкаал база оон адырлыры чок, кады аңдарлыр мындыг болган. Шошкаал чогум дириг. Чүге ында ирбиштен адырылбайн чыпшына бергенкижи дээрзин чугаалашкаш, ужурун соонда билип кааннар… Шошкаалдың ирбиштиң боскунче кадалгаш, көжүй берген ийи холунуң салааларын арай боорда адырып алгаш, олар үжелээ өлүрүп алганы үш ирбижин ап алгаш, одаанче аразында хөглүү кончуг чугаалажып бар чорааннар. Ийи ирбишти Жамбал чүктепкен, эң улуун Шошкаал эткинде салыпкан, дүргени кончуг кылаш-биле базып бар чораан.

А оларның мурнунда бичежек сынныг Ану согун-ча чүктээн кашпагайы дегет бар чораан… Ай дээрде чырып турган…

5

ОДАГГА келгеш, үш кижи ирбиштерниң кештерин сояпы-биле үвүреңейнчип эгелээннер. Мүн-не Анунуң хеңмелээн хой эъдинден хайындырып кааны суук мүннү ажыл кылыр мурнунда, ирбиштер-биле тулчуушкунунга аштай хона бергеннери ол ыйнаан, далаш-биле иже тыртып алгаш, аңнарның кештерин союп кирипкеннер. Үш ирбиштиң ийизин шалыпкыны-биле Жамбал сойгаштың, октапкан. А үшкүзүн Шошкаал боду союп дөгерген. Ооң ам-даа ээлгири хөнүвээн салаалары арай кеш соярынга каңдайы кончуг, эпчок шимчеттинип ажылдап турган. Ынчанмайн, көжүп, шимчеттинмейн турган үезинде, ооң салааларының сиирлери күштүг курлуушкунга алыскан турган болбайн. Ооргазы аарыг кижи кандыг ийик, куду алзы эглип, доңгайгаштың, хөндүрлүп албастай бээри дег, ооң база ындыг үези турганы ол ыйнаан. Шошкаалды кажан өөрү ибиштен адырып аарга, ол салааларын аай-дедир нугугулап шаанга кирген. Пат боорда орталандырып, эглип турар кылдыр ийи холун сербээделден уштуп алгаштың, ам кээп боой тудуп каан ирбижиниң кежин союп турары ол. Ону тулуптай сойгаш, кежинге бажын артырып каар дижип, ийи эр шиитпирлеп алганнар. Чүге дизе бар чыдары ноянга “белек” кылдыр тудар дишкеннер. Дугурушканы езугаар кылганнар. А Ану кештерни одагдан ырак эвесте черге хере тыртыкылааш, алырынга эптиг кылдыр хондур кевире кургазын дээнзиг, чада салгылап каан… Кажан Анудан:

 

― Ча-согун часпас кылдыр адарынга канчап, каяа өөренип алган сен? – деп, одаг кыдыынга орган ийи эр сонуургаарга, элээн боданып олургаш, каттырыпкаштың, хөөреп үнген:

― Мээң ада-иемниң ажы-төлү эвээш, чүгле ийи кыс уруглуг болганындан ийикпе азы эр хиндиктиг чүве чок болганындан бе, бис ийи угбашкы үргүлчү дөргүл-төрелдеривистиң оолдары-биле ойнап, ча-согун холувуска тудуп, адар-тударынга өөренип, олар-биле маргылдаа кылып, чамдыкта оларны тиилеп, чамдыкта оюнга аштырып, аът-хөлге,теве мунуп чарыштырып, эр улустуң аажы-чаңын боттарывыска шиңгээткен дег, улуг дыка хайгаарал чокка өскен бис. Ча адарынга угбам Цецең кончуг. Ол кара атканда, шыгааган черинче согунну киир адыптар. Хөөрем кижи чугаалаар болза, чээрен караан часпас үрен дээр ийикпе. Угбамны энир чылын-на бир бай аныяк кижи кудалап апраган… Угбам биле мени авам-ачам үш-дөрт чыл бурунгаар-ла оолдар-биле кады ойнатпас, хоруур апарганнар… А бистер ийилээ ында-хаая аалывыс коданында улус көрбес черге аравыста ча адарынга маргышкылаар бис. Чайынналчак тиилелге ооңуу-даа болур. Чамдыкта мени кээргээри ол ийикпе, менче каттыра аарак көргүлээш, кара өжегээр болгай аан, сөөлгү согуннарын часкылаптар. Ынчангаш ынаар, дүдүскектиг талыгырже чидип ырап чоруй баргылаан, ужуккан согуннарының соонче: “Хайыраан согуннарымны аа!” деп, бир караан ыргайтыр имирерткеш, база аарак бажын оожуму кончуг чайгылап, бүдүү хүлүмзүрүп, боданып тургулаар кижи. А мен аңаа бодаарга, часкылаптарым кончуг де. Шын турам-биле чазыптарым шын.

…Демин одагга паштанып тургаш, кулаам ужу-биле дыңнап турарымга, силерниң чоруткан ууңардан ырак эвес арга-арыг иштинде бир-ле эткир хөректиг амытаннарның хиилээн боскунуң даажы, ырланган ыыды дыңналы хонар, а ооң соонда айыылдыг согугдан-на ыйнаан, бир-ле кижиниң “шак-шок” кылдыр соккуланган изиг демисели дүнеки ыржым өттүр тодазы дегет дыңналды. Дүнеки ыржым. Дыңнаалап көрүңер даан! Кайы-бир ырак эвес черде огурган аңның-даа үнү, чоок-кавыда ыяштың будуунда орган куштуң бир чүведен корткаш, чалгыннарын хылырт кылдыр шимчедип салдыратканы безин, дошпулуурнуң дыңзыг киирип каан хылдарынга холуң билбейн дээптерге, эткени дег, ыржым өттүр тодазы кончуг дыңналыр. Мен бүгү чүвени билгеш, дыңнааш, одагда

 

арттырып кааныңар чепсээңер алгаш, дуза көргүзүптерим кандыг ирги дээн бодаоым-биле силерже далажыптым. А силер куруг, хол даяң ыяштап чоруттуңар чоп! Ынаар талыйтыр чүге мургулайтыр ханылап кире бергениңер ол чүвел? Мыя моон ыяштан дажып алзыңарза! А эккеп каан ыяжыңарның дуу одаг ындында көвейн көрбес бе! – дээш, холун ынаар айыткаш, уламчылаан.― Улуг оваа. Хондур-даа чедер чүве ышкажыл. Хай болуп, амы-тын ышкынган болза канчаарыл? Харын-даа өршээлдиг болган де… Че, ол-даа канчаар, акыларым, ындыг-ла ыйнаан. Эрткен чүве эрткен. Силерге дуза көргүскен диштиңер. Азыг-диштиг амытаннар туржук, харын силер эвес болза, мен кайын мында паштанып орар ийик мен, шагда-ла Үстүү оранда аза-четкерде бараан болуп орар болгай мен аан. Улуг назын назылап чоруңар, күжүр акыларым! Чорууңар чогузун, үүлеңер бүтсүн көрем!..

Жамбал биле Шошкаал, Ану чугаазын бодунуң дугайында эгелээш, төндүрерде, оларга улуг йөрээл күзээшкиннер-биле доозуп каарга, бот-боттарынче көржүпкеш, каттырымзап кааннар.

Шошкаал тура эжинче шыпыраш кылдыр көрүпкеш, эрнин чөтпейти аарак чугаалаан:

Бисти канчаар, ажырбас, дуңмакым. Сеңээ бис орукка таварышкаш, аът кырынче тыртып алганывыс шын. Арга-арыг иштинге таварышканывыс ирбиштер, та кайнаар тояап бар чораан кончуг сектер чүве, Жамбал биле бис ийиниң үш кудун үндүрдүлер ышкажыл… О, сен орта эр хей болдуң, Ану! Сен эвес болза, түңнели та канчаар доостур чүвези… Часпас адыгжы дээрзин, ийет, көргүстүң. Бо таварылга бисти өөретти. кезек-херекчок черлерже думчук суп, сонуургап болбас дээрим ол, дуңмакым. Ам кичээнгейлиг чоруур бис. Ам ынчаарга сеңээ хамаарылгалыг айтырыг бисти дүвүредип чор ийин, эргим Ану.

― Кандыг? – дээш, ол карактарын хере көрүпкеш, эрден чиктигзинип айтырган.

― Сени аалыңга чедирер бис бе, Ану? Эки боданып көрем шүве…

Шошкаалга огулуг берип четтикпээнде, Ануну Жамбал үзе кирген:

Ындыг айтырыг салып турар дээш бисче хорадава, Ану. Бир эвес чанар мен дээр болзуңза, аал-ораның бо Моолдуң Гоби

 

ховузунуң кайы-даа ужу-чүгүнде чүве болза, чеңээ бараан болурунга белен бис. Азы?..

Жамбал чугаазын төндүргелекте, арнында ханы уткалыг бодал сиңген Ану оттуг кезекти чүшкүре идипкеш, олудундан тура халааш, чугаалаан:

Мындыг-дыр. Бир эвес кончуг чугула херектиг орукче бар чыдар болзуңарза, силерге шаптык болбас мен, а бо одагга-даа артып каап болур мен. А бир эвес далаш чок, мени аартыктавас болзуңарза, силерниң аъш-чемиңер кылып берип, хөдел-чалчаңар болуп, аал-ораным уттуп, силер-биле өлгүжемче кады чоруурунга белен мен, акыларым… Ийе харын!

― О, эки-дир! Мен… чок, бис аан, Шошкаал биле мен дээрим ол, сени аартыктавайн тур бис ийин. Кезээде кады мен дээиңге, мен бодум хуумда амырап тура мен, Ану аас-кежик! – деп, Жамбал амырап, өөрүшкүден хүрең арны артында кыптыгып, бир-ле чырык херелдер чайнаан дег, бар шаа-биле хүлүмзүрүп турган. Шошкаал ийи эжинче иштинде база өөрүп көрүп турза-даа, Анунуң ындыг дорт болгаш ада-иезиниң дугайында кээргел чок шиитпиринге чүүлдүгзүнмээнин элдээрти, шала чектей аарак чугаалаан:

Кижиде хайыралдыг, эргим, чоок кижилер тургулаар чүве ыйнаан. Сөстү сөглээриниң мурнуда, ээ-та, хандыр боданза эки эвеспе, эш-өөр. Ийет, Ануга мен база удур эвес мен. Чорзун! Үш кижи өмек-дөмек. Чараш кыс эштиг бис дээш мен хуумда база-ла чоргаар мен харын. “Ада-иемге чедириңер, ол-ла” дээш, соонда бис ийи акызын аагайлап ыглап-сыктап, чектеп үнмес ирги бе деп бодал-даа мени хөлзедир хире ийин, Жамбал…

― Чок ийин, чок! – деп шын сеткилин бадыткаанзыг, Ану олче улуг карактарының чидиг көрүжү-биле шивегейлендир көрген. – Октаан даш дүшкен черинге чыдар, а чоруткан кыс уу-биле чоруур. Мен чаңгыс сөстүг мен. Ийе, кижи бүрүзүнге ада-иези эргим. Ындыг-даа болза, олврның чанынга кызы кезээде-мөңгеде чорбас-ла болгай. Кажан-бир олардан ырап, өске кижи-биле аас-кежик, чуртталгазын тып, өг-бүле тудуп, бурганның чаяаган кежиин амзап чолугар апаар ыйнаан бо, акым Шошкаал. Экиден тутунар, бактан адырлыр деп чүве бар дижир. Ынчангаш мээң амы-тыным алыкчылары-биле кайнаар-даа кады чоруурумну бодум-на билип көрейн, эш-өөр.

 

Чүгле мени эдертип ап көрүңер, дилээм-дир. Чадаг-даа болза, ажырбас мен.

― Ындыг-дыр. Чоруур бис… Сеңээ мунар чүведен тып бээр бис, Ану, ажырбас. Сеңээ ам чажыдывыс ажыдар болган-дыр бис. Ырак черже адаан-өжээн негеп алыр дээш бар чоруур улус бис – деп, Шошкаал эжинче көре, “хм!” деп хөрээн хозаткылааш, сеткилин ам-на ажыткан…

Олар Ануга боттарының бар чоруур херээниң дугайында болгаш канчап ужуражы бергениниң дугайында бирээден бирээ чокка хөөреп бергеннер. Ол бүгүнү дыңнааш, кыс хей черге са эттеткен Жамбалды иштинде кээргеп, шынап-ла, ол кара сагыштыг ноян-биле ам дораан-даа болза, атчыр-датчыр, амы-тынының сөөлгү шагынга чедир чидиг бижек, ча-согун-биле-даа болза, тулчуп көржүрүнге белен кылдыр сеткил-чүрээниң хей-аъды көдүрлүп, хайныгып келген. Сагыш мыя бо, а нояен – талыгыр ыракта! Ийи аъттыг үш кижиниң аңаа чедери база бир улуг айтырыг. Канчап-чооп-даа тургаштың, база бир хөлге тып мунмас болза, байдалдың шала түренчии кончуг кынныр. Ийи эр чаңгыс аътта. “Оода орукка черлик аъттар, черлик тевелер-даа болза, биске таваржы бээр чүве болза аар” деп, Ану иштинде боданган. Ынчалза-даа кым аажок күзеп бодаан-дыр, дөмей-ле орай-даа бол, эрте-даа бол, чайгаар ооң күзели боттанып, бүттүне бээр деп чүвени чараш чалыы кыс кайын билирил аан! Чырык өртемчейде күзел-бодалдарның чамдыызы бүде бээринге кым бүзүревезил, ол кончуг-ла ядамык сеткилдиг болгаш чаржынчыг кижижигештиң бирээзи. Ындыг кижи ол – мен мен деп бодунга безин бүзүревес.

Үш кижи орайга дээр хөөрешкеш, одагның ол-бо кыдыынга отка дөгеленип, тарай чыдыпканнар. Одагның чалын оду шала баксырай бээрге-ле, кайы-бирээзи хээрек уйгудан отту чаштап кел сал-ла, туп-ура халааш, биеэги хып чытканы дег кылдыр одагже ыяштарны хүүледир салыпкаш, дедир-ле улуг уйгуже шымны бээр. Ырак эвесте бир-ле черде та бөрүлер, та шөө-бөрүлер кударалын сөглээнзиг узун суук кылдыр үн алчып улужарлар-даа. Оларның үнүн дыңнааш ийикпе азы бир шимээн алганнары ол бе, аяңда өртегде аъттарының думчуктары “каарт” кылдыр эткилеп, узун сыдымнарын шөе соккулап, бар шаа-биле хойгулаар-даа. Өртег оларны салыр эвес, ыяк так. А дээрде чүк быдарап тарай берген

 

чылыг-сылдыстарын чаңгыс черге бөле хавырып чадашкан ай, ээрем кудайда муңгараан дег, соңгу чүкче калгып бар чораан. Ол, оду кыпкан одаг кыдыында удуп чыткан үш чорумалга бир-ле чажытты сөглексээн дег, соок херелдерин черже чашканнавышаан, хая көрнү-көрнү бар чытканзыг… Удаан улус удуп чыткан, а одаг хып турган… Хемниң суу төнмес тоолун ытпышаан агып чыткан…

6

…БАШТАЙ Жамбал бир караан ажыдып келген. Көөрге, даң аткан, чер чыраан, эртежи куштарның янзы-бүрү үннери-биле боттарының аян ырларын ырлажып эгелээни бөгүн аяс хүн болурун сөглеп турган дег. Ол бажыг ковайты көдүрүп келгеш, имистелдир хып чытканы одагже көрбүшаан, чыдынындан туп-тура халаан.

А Шошкаал база-ла ооң шимээнинден отту чаштап келгеш, бут кырынга туруп келген. Ану эртенги кылын уйгуже ханы шымныпкан, Шошкаалдың эзериниң улуг чонаан адаанда дөженипкен, бир холун бажының адаанда сыртандыр салып алган, отче көрүндүр дүрлүп чыдыпкан, оларның шимээнин-даа билир уг чок удуп чыткан.

Жамбал өртегде аъттарже кайгап тура, от чүшкүрүп, ынаар кургаг ыяштар салып турган Шошкаалче көрнүп келгеш, оожум сымыранган:

― Чыткан теве аксынче каңмыыл кирген деп чүве бо эвеспе, көр даан!

― Кайда? Чүү болду? – деп, Шошкаал оон удур сымыранып айтырган.

― Аъттарже эвес. Дуу-у арыг кыдыында ыяштар аразынче көрүвүт даан! – дээш, Жамбал бир холу-биле ыяштарже айты-айты чугаалаан. – Көр даан ол!

― Аа, ам-на көрүп кагдым. Ийет-ийет! Ол де даан. Ыяштар аразында. Эки-дир.

Теве-дир бе? Буттары узун, талдар аразында бажы хочуңнаар.

― Чыткан улус аксынче теве кирген деп чүве бо эвеспе моң, эжим?!

― Ийе, ол-дур. Анунуң хөлегези бо-дур. Боду чедип келген. Артында эзер-чонактыг көрбеспе. Ээзи ышкыныпкан хире. Азы…

 

― Чок. Бир-ле бергеге таварышкаш, ээзи оскунган чадавас. Тудуп аалы.

Ол аразында Ану база оларның сымыранчыг чугаазындан отту чаштап, карактарын ийи холу-биле нугугулай каггылапкаш, оларның кыдыында туруп четтигипкен, арыгже чиге кайгавышаан, сеткилинде өөрени дегет, арнында билдинер-билдинмес хүлүмзүрүг ойнап турган. Кезек ынаар кайгап тура, ону тудар деп чугаа дыңнааш, олче маңнапкан. Ийи эр Анунуң тевеже углай сыр маң-биле бар чоруурун көргеш, бирээзи одаг кыдыында салып каан турган чалгыяк кара пашчыгашты көдүрүп алгаш, хемче суглаары-биле базыпкан, а өскези өртегде аъттар эккээр дээш чорупкан… Ану тевени тудуп алгаштың, одагга чедип кээрге, Шошкаал ийи аъдын суггаргаш, эзертээш, иелдирзин одаг чанындан ырак эвесте инек-дашта, узун-дыннарындан-на хире, баглап каан турганнар. Жамбал паштанган, отта үш шиште ирбиш эъди быжырган чай чок ажылдап турган. Ану одагга тевелиг чедип кээрге, Шошкаал ону сонуургап айтырган:

Канчап харын тудуп алдың? Сээң сооңче аъттыг чоруур деп турумда, сен ону узун-дынындан чедип алган арыг иштинден үнүп кээриңге, соксап кагдым. Черле эрес сен ийин, Ану!.. Артында узун-дын сөөртүп алган де.

Ану чараш арнын шириини кончуг кылдыр чазай дүндүйтүпкеш, карактарын ол-бо чартыынче чүгүртүгүлей алараткаш, амырап чугаалаан:

Ийе, узун-дын сөөртүп алган чорду. Ыяштар аразынга турда, кедеп маңнап келгеш, аптым. Аныяк адан-дыр. Ам артында ыңгыржактыг. Узун-на орукка чораан хире. Ынчалза-даа шала дошкунзумаар. А меңээ дөмей-ле! Мунар чүве-ле болза. Канчап чааскаан бээр тояап келген амытан дээр силер?..

― Харын аан! Баажызы тывылбас тывызык дег чүве-ле-дир, Ану. Кым билир ону. Семис-да адан-дыр. Ыңгыржакты борта одаг ээледип кааш, чонаа – сарыг-кидисти дөженир сен. Демги өлүрүргенивис шокарларның кештерин ийи мөген аразынга, кидис кырынга чада салып алырынга, ындыг-даа эки чымчак олбук-ширээ чок эвеспе, ана чыргадың-на, дуңмам. Хо-хо-хо! – деп, ийи холун чартыынче чада сунгулап, Шошкаал бар шаа-биле бажын ойтаткаш, тадыладыр каттырган.

 

Шиштээн эъттер быжырган Жамбал эжиниң өөрүшкү-каткызын үлежип, каткызы төктүп чоруй, оозун тыртып, чугаага улашкан:

― Теве-даа боткур, чаагай, семизи дегет. Шынап-ла, Ану ам-на сегерээн. Бистиң аъттарга араазайы-биле четтирбейн баары чадавас. Шошкаал бистиң багай хөлгелеривис ат болдулар аа!.. Ох, ноян, кичээн, бардывыс-ла!..

Эъттеп-шайлап алгаш, үш кижи-даа узун орукче аъттангаш чорупканнар. Ийи аъттыг эрлер соондан куу-хүрең чүзүннүг адан тевениң ийи мөгениниң аразында олурупкан, чүген-суглуктуг ооң бажын холунда туткан муңгаш-дыны-биле хире-хире ол-бо чартыынче шеле соккулап каап, Ану чоргаар челзип бар чораан. Ол кара чажындан аътты-даа, тевени-даа мунуп өскен. Ол дээрге Ану ышкажыл! Өндүр улуг Гоби ховулуг улуг моол чуртунуң эрес-кайгал кызы! Сээң ам кулааң дашты-биле салгын сыылап хадыыр, сеткил-сагыжың улуг бодалче шымны берген, мурнуңда билдинмес улуг ужуралдарже теве-биле ужуктуруп бар чор сен. Эх, кысчыгажым, улуг херекче баарының мурнунда, баштай ада-иеңни сөөлгү катап көрүп аар чүвеңни але! Сээң амы-тының алган эрлерге чугаалаан болзуңза, олар чажам дивейн, сени хайыралдыг аваңга чедире бээрлер ийик. А сээң бодуңнуң сөзүң-не болгай: “Чоруткн олчаан чоруур”. Че, ам канчаар, айыылдыг болгаш берге ол оруктан менди-чаагай үнүп, танывас-билбезиң өске төрел аймак чон аразынга эдеришкен эш-өөрүң-биле кады чеде бергеш, чуртталганың ажыг дузун карааң чажы-биле холуй ажырып, аас-кежиктиг, ажы-төлдүг амыдырап-чурттаар салым-чолдуг-даа болуруң магат. Өршээзинде, бүгү-ле чүве эки болзунам, коргуш чок Ану!..

7

УЛУГ кырлаң дагны белдедир чоруй, ынаар шөйлүп, ону ажа берген орукту эдерип бар чорааш, оң ындыкы эдээнде оларның хонганы аяң дег черде үш аал кырынга халдып келгеннер. Ам канчаар, оя халыткаш эртип чоруй баар эвес, аяк-шайын ижип, эвин-чөвүн чугаалажып домактажыр, ак өгнүң эжиин ажып кирер – ужур ындыг дижип аразында сүмелешкеш, эң бетики өгнүң баглаажынга аът-хөлгезин баглааш, өгже базыпканнар. Өгде чычыы-торгу тон

 

кеткен, арны-бажы аныяксыг болзажок, ховунуң бүүрелчин саргыяа дег ханы сыгыглар ооң шевергин арнын үреп турар кадай кижи олурган. Кирип келгеннер.

― Сайн байна уу! – деп ооң-биле мендилешкеннер. Кадай база-ла удур мендилеп каан. Ол отта кара-пашта эът хайындырып турган. Өгнүң иштиниң ындазында каас-коязы дегет: аяк-саңга сугар үлгүүрүнүң арны угулзалыг, дөрде чыскаай дизе салдынган шевергин аптараларның арны база-ла моол угулзадан бүткен. Келген чорумал кижилерни кадай бар шаа-биле эът-мүн, шай-суксун-биле хүндүлеп, ындазында аажок болган. Аалдың эр ээзи кезек чылгызын, мал сүрүүн көрүп чорупканын чугаа аразында кадай хөөреп орган. Ашааның ады – Бата, бодунуң – Бадма. Дын чаңгыс Белчээ дэр оолдуг. Оглунуң өө – үш өгнүң бирээзи. Ол база адазын эдерип чоруткан, чаш уруглуг кадайы Долгар өөн ээлеп арткан. Чаңгыс сөс-биле: үш өгде чүгле херээжен кижилер хой-өшкүзүн көрүп, кадарып арткан мындыг. А Бадам кадай үш кижиниң кайнаар углуг сунуп бар чыдарын сонуургап айтырган. Хува аяктан сүттүг шай ижип олурган. Шошкаал ора, база-ла ол дег чай чок аштанып-чемненип орган өөрүн мурнай илеткептейн адыр дээнзиг, далаш чугааланган:

― О, күжүр угбам, четпээн-барбаан черивис чок ийин… Бо дүне бир хем эриинге одагланып хондувус. Ында шокар амытаннар көвүдээн чер-дир. Арыгже кире бээривиске, эжимче, менче халдааш, аажок болдулар ийин…

― Билдингир, Хаңгай сыннарындан бажын алган Дзабхан хем-дир. Ында шокар пар уктуг ирбиш дээр араатан амытаннар бар дижир чүве ийин. Мээң ашаам Бата-ла эрткен-дүшкен-биле ону чугаалажып орарын бо-ла дыңнаар мен, оглум. Оларга таваржып ужуражып турган болган-дыр силер. Чоп кижиже белен халдавас чүвелер диштилер. Кончуг ажынган үезинде дээрден башка, белен ера чок амытаннар дээр ийин. Ындыг-даа болза, араатан дээрге араатан-на болгай. Олар-биле сөс-домак солчур арга бар эвес. Ийи-чаңгыс таварылгаларда кижиже халдааннары база турбайн аан. Ындыг ужурлуг. Өршээзинде, халдаарга, канчалдыңар, оглум?

― Кижи кажан-даа кижи-ле болгай, кадам. Бо орар дуңмавыс – дээш, Шошкаал Ануже оң холунуң айтыр-салаазы-биле айытпышаан,

 

чугаазын уламчылаан. – Ча-биле оларның бажын билипти… Кадам, хаас төрел аймактың ноянының аал-ораны моон кайы хире ырак ирги?

Ам чоруур болзуңарза, бир эвес дүрген чорзуңарза, имиртиң дүшкелекте, чеде бээриңер чадавас. Ындыг-ла кончуг ырак эвес ийин. Ол төрел аймак күзээ болур мурнуу Гоби ховузунуң Чаны хөл кыдыында шагда-ла көжүп келген. Олар көвей хөлдер шынаазынга чайлааннар деп дыңнаан мен. Омбо ноян – оларның чагырыкчы кижизи дээр ийин. Улуг эрге-дужаалдыг хайырааты… Кандыг херектиг бар чорууруңар ол ынчаш?

Жамбал ора, эжиниң чугаазын үзе кирген:

Аңаа чедирер кончуг чугула медээ бар. Ынчангаш далаш бар чор бис.

Аштанып-чемненип алгаш, үш чорумал оруун улап чоруур дээш, өгден үнепкеннер. Кандай база-ла олар-биле кады үнүп келген. Ол Анунуң тевезин көрүп кааш, кезек олче көрүп тура, тевеге аъттанып чыткан уругга чеде бергеш, улуг дээрбек карактарын дүндүйтүр көргүлээш, та чыткан тевени чиик муна каапкан кысты кээргээни ол ийикпе азы бодунуң ие сеткилиниң ханызындан чугаалай бергени ол бе, мунукчузу тевениң кырынга олурупканда, ооң узун-дынындан сегирип алгаш, аңаа оожум сүме каткан:

― Кызым. Сеңээ шала чоруу кадыг эвези-биле аъттан мунуп алзыңза кандыгыл? А бо арзагай адыгуузуннуң чоруун мен билир мен. Ооңну чедип ал, а мен сеңээ чыраа аът берейн. Соонда эккеп бергей-ле сен.

― Ындыг болза, кончуг-ла эки-дир. Мен амырадым аа.

Ийи кижиниң аразынга чугаазын аъттанып чыткан Жамбал-даа, кыдыында Шошкаал-даа дыңнай соп кааннар. Жамбал аъдының муңгаш-дыны биле узун-дынын эде тудуп чыда, Ануже кылчаш кылдыр көргеш, чугаалаан:

― Тевени беривит. Ирбиш кежин база. Эзерден айтыр. Диле, дуңмам.

Кадай хем кыдыынче кылаштап кирген соонда, дас кара чүзүннүг оглаа аът чедип эккелген. Ооң бажында чулар-чүген, сыдымы-биле катай Ануга берипкен. Ол кожазында өгже кире маңнаан соонда, эргилей берген эзер көдүрүп эккелгеш, аътты эзертей шаапкан. Аът орукче үнүптеринге ам белен.

 

 

 

 

3 Ч. Ирбижей

Ану тевезинден шагда-ла дүжүп, бир холунда ооң дынын туткан, а өскезинде аъдының узун-дынын туткан, өөренгени кончуг хүлүзүрүй аарак кадайже көрүп турган. Ану Бадма кадайга: “Улуу-биле четтирдим, угбам!” – деп өөрээн сеткилин илереткеш, берген сыдымны дүрүп, дергилеп алгаш, аът кырынче кашпагайы кончуг олурупкаш, теве чанында турган кадайже солагай холун: “Байырлыг!” – деп чайбышаан, хап чорупкан. А кадай бир холун довураан буруладыр хап бар чораан үш аъттыг кижилер соонче чайып туруп калган…

…Жамбал ам-на, ийи эжиниң-даа кончуг күзеп, бодап чорааны кезек-кезек өглер ол-бо чүктеринден хүрээлеп алган турар улуг ак өргээниң барааны көстүп кээрге, сагыжы ажып келген. Ийет, ол бо черлерге чоруп турган. Чүгле келген черинден өске орук-биле, өске чүгүнден кээп турганын ам тодазы-биле сактып чораан. А аалдарның мурнунда – улуг хөл ону долгандыр чаттыла бергенкүскү мурнуу Гоби ховузундан ылгалып, хүн караанга чайынналып чытканзыг, оожум-маажым көстүр. Мал-маган хөл кыдыында-даа оъттап чорууру бар, ховуда-даа шаа-биле чаттыла берени бар. Ыттарның ээржири дыңналыр. Чугаажок, үш аъттыг чоруп орар оларның дааш-шимээнин ап, ээржип турары-даа чадавас…

Олар ноянның аалынче чоруп ора, аъттарының көжүн камнап, улуг дыка шаппайн-даа, колдуу-ла челиш-биле хөлче чоокшулап келгеннери ол. Кажан олар аалдар чанынга чоокшулап келгеш, аъттарындан дүшкеш, сүмележип дугурушканнар. Ноянны канчаарыл? Тулуптай сойгаш, бажын хевээр арттырып алган ирбиш кежин канчалдыр ажыглаарыл? “Омбо ноянны өлүрбейн, ооң эң-не үнелиг, амы-тыны дег хайыразы улуг таңмазын хунаап алыылы – деп, ийи эжинге Ану улуг боданыныышкын соонда сүме кылган: — Ону өлүрүп каарывыска, бистерни ооң чагырганы хаас төрел аймаа-даа, оларның чагыртып турары – Бээжин хоорайда кыдат хаан-даа өршээвес, туттуруп алзывысса, шорувус эвеспе” – деп, ол өөрүн угааткан. Жамбал биле Шошкаал Анунуң сүме-бодалын аңдара-дүңдере октап, сайгарып, элээн-не болганнар. Чок, Анунуң чугаазы, сүмези шын деп түңнелге келгеннер. Ону өлүрүп каарга, кара дашка харыылыг дээрзи шын дишкеннер. Таңма! Ону хунаап аппаарга, ол ноян эргезинден дүжер, Улуг хүрээниң чыыжынга биеэги дег бажын савап, бодунуң күжүн көргүспес, чонга-даа көстүрүнден

 

ыядыр эвеспе. Ийет, Моолду Кыдат чагырып турарын олар билирлер болгай. А моол – Тываны. Моол биле Кыдат ийи чурттуң кулу, ийи дакпыр дарлалдың адаанга ондап-остап чоруур боорга, алгыг-делгем девискээрлиг даглыг тыва чуртун чаңгыс кожуун кылдыр санап чоруурлар. “Чок, халыыдаан ноянның таңмазын хунаап алгаш, четтирбейн баргаштың, ону бодумнуң төрел аймаам байкараның баштыңынга белек кылдыр тудар болзувусса, меңээ-даа, кады чораан эш-өөрүмге-даа кончуг эки болуру магат” деп, Шошкаалдың хайымнаан сеткил-сагыжынга, ийи эштери-биле сүмележип, чугаалажып олурда, кандыг-даа бодалдар үнүп-кирип турган. Экизин эгин ажыр, багын баш ажыр октап олурары бо. Ийе, үш кижи ам кандыг херекче хол сунуп, эпчок болур болза, боттарының кара баштары эгиннериниң кырындан, бо элезинниг Гоби ховузунда салгын-хатка эстеп маңнаан күскү куу каңмыыл дег, эстей берип болурун эки билип турганнар. А тулуптай сойган ирбиш кежин эде-хере тырткылааш, ооң иштинче оът-сиген, каңмыыл дээш янзы-бүрү чүвелер дыгып суп келирге, езулуг дириг амытан дег, кеш дартайып үнүп келген. Ооң дириг ирбиштен ылгалыр чүвези чок апарган. Чүгле шимчеп кылаштавас дээрден башка, езулуг күчүтен ирбиш!

Нояның баглаажынга үжээлээ аъттарындан дүжерге, өгже баштай Шошкаал кирер, а ол медээ бериптерге, ирбиш туткан Жамбал биле Ану кирер дижип, аразында дугурушканнар. Олар чорурканнар.

Жамбал биле Шошкаал ийи аъдының аразында бир-бир холдары-биле ирбишти так тудупкан, кожаландыр челзип органнар, а соонда Ану чыпшыр челзип орган. Ноянның өө. Аъдының баглаажы. Ында эзер-чонактыг, бажында алдын-мөңгүн допшулуг чүген суккан шилгедек дурт-сынныг ак-бора аът баглап каан турган. Ол келгеннерже бажын савап, хол-будун олуй-солуй баскылап, бурунгаар сыр маң-биле ыдып чорупсумза дээнзиг, карак-кулаан алараңнадып каап турган. Үш аъттыг чорумал кижилер аъттарының кырындан соңнуг-мурнуг дүже халышканнар. Бирээзи өгже базыпкан. Ноянның эжииниң аксында таңныыл кижилери, ол аразында та кайнаар арлы берген турган чүвези, чок турганнар.

“Ийет, мен борта бир чоруп турмда, ооң эжииниң аксын, ийи калдар ыт дег, холдарында шиш баштыг узун чыдалар туткан ийи

 

 

 

 

 

3*

таңныыл дүне-хүндүс чок кадарып турар чораан… Ам бис күзеливис чедип алыр дээн-дир бис. Өршээ, бурганым! Таңныылдар-биле элээн тутчур боор бис деп бодаанывыс харын-даа чаяан болган-дыр. Дүрген бо бүгү эрте бээр болза. А Шошкаал чүге оожум базып бар чорууру ол дээр сен? Дүрген-дүрген базыпса… Ам-на эжикти ажытты-лп эвеспе… Сагыжы кара кузум дег арган куу ноянның үш кудун үндүрбээн шааавыста, амыравас бис. Канчалдыр кезедир эвес бис, адыр! Көөр сен, кезээ-мөңгеде күштүг Будда бурганым. Биске чүгле тиилелгени, чүгле менди-чаагай орукту күзе, бурганым! Өске чуртка чеде бергеш, Ану-биле эки чурттаарымны күзеп каг даан! Адыр, өгде шимээн үне-дир!.. Че, улуг кежик, өжээнче даап берээли” деп, Жамбал иштинде бурган-биле чугаалашпышаан, өг иштинден эжиниң медээзин четтикпейн манап, сеткил-чүрээниң хей-аъды көдүрлү берген турган. Ооң чанында ирбиш, база-ла медээ манаанзыг, черже чидиг, күштүг дыргактарын киир баскылап алган, шилдегер шимчевес карактарын бурунгаар көрүп алган турган. Ану медээ манап, аъдының чанында турган ак-бора аътты чарашсынып, ада-иезиниң аалында база шак-ла бо дег дөмейи кончуг оларның аъды барын сактып, ону аңаа дөмейлеп көрүп турган. “Ону чоруурда аптар болза эки эвеспе – деп бодал ооң сагыжынга кире хонган. – Омбо ноянның ча-согунун база хунаап алза, мырыңай онза болур ийик” деп өске-бир адаанзырак, дайынчы сеткил ону бир талазындан өрүмнээн. Ооң ооргазында чүктээн чазы чок, куруг. Баглаашта ийи кижи өгже кезенипкен, медээ манап турганнар. Оон кажан медээ кээрил?! Дүргедезе!!

Шошкаал өгже кире базып келгеш:

― Дээрги хайыпааты, мендээ! – деп мендилеп, ноянга бараалгаан. Өгнүң ишти улуг, делгем, каас, чырык. Ында чүгле үш кижи олурган. Бирээзи Омбо ноян боду, а ийизи – бижээчилери хире, ак саазыннарда бир-ле чүве шокарлап, холдарында бижиттинер чүглер туткан олурганнар. Кажан бир кижи кирип келгеш, оларны мендилээрге безин, харыы бербейн, чолдак буттуг шевергин ширээ артында, ийи чартыында чай чок юбижиттинип олурганнар. Чүгле ноян кирип келген кижиже, “Че, чүнү чугаалаар сен? Дүрген!” дээнзиг, улуг кар карактарын чидидир көрүп, чоон кара кежегезин оң холу-биле суйбай туткан. Ол аразында дөрде олбук кырында олурган

 

ноянче ооң чоогунга олурган бижээчи кызыл өңнүг будук-биле бижээн саазынын ийи холдап сунарга, ноян солагай холунда тудуп олурган хавындан улуг демир дөрт-булуңнуг таңма уштуп келген. А эжик аксындатурган Шошкаал таңма көрүп кааш, хенертен аяс хүнде диңмирээшкин болган дег, халып келбишаан, ийи бижээчиниң баштарындан туткаш, үскүлештиргеш, ийи тарай октапкан. Күштүг үскүлежиишкинден олар ында-ла моорап калганнар. Узун, түрлүг мөге начын көргештиң, кортканындан арган, чиңге, куу ноянның үнү чиде берип, ховуга шүүргедеп келген хартыгадан корткан күске дег, чүнү-даа канчаар аайын тыппайн, олбук кырында сириңейнип, дала берген орган. Кайгал начын ноянның тудуп орган таңмазын холундан ушта соп алган. Ол хайыралдыг тыны дег таңмада ооң эрге-дужаалы, ат-алдары, арын-нүүрү, бодунуң чоок-кавы аймактарының мурнунга түрлүг күжү, чагыргазы бар-ла болгай, ам ону-даа алыстым-на деп билип кааны ол ыйнаан, кажан ооң холундан таңмазы кайгал ушта соп алырга, ол коргуушкундан оңгарлы хона бергеш, чадаарда:

― Оода-ла сөөлгү катап таңмамга тейлеп ап көрейн – деп эрден дилээн.

― Эртен тургу таңмаңга тейлеп ап орбайн, чүңге тейлеп орган сен, кончуг маңгыс! – дээш, таңманы хавы-биле хойнунче супкаш, ноянга: — Хан ижер диштиг шулбус, сеңээ эжимниң үлүү болзун! – деп сымырангаш, ону чыттыр алагадааш, өгден үнер деп дап бергеш, даштын манап турар өөрүн сактып келгеш, сүме-дугуржуг езугаар чаңгыс удаа “сыйт” кылдыр сыгырыпкан. Өгден медээ дыңнай сал-ла, эштери, үңгүрүнче кире халышкан өргелер дег, шывыраш кылдыр кире халчы бээр дээрге, чоок-кавы өглер даштында ол үеде тургулаан кижилер-даа көрүп турары чадавас деп каразып, серемчилел бодааш, боттарын билдирбези-биле өжегээр таваар базып бар чорааннар. А Жамбал оң холунуң колдук адаанда ирбиш кызып алган бар чораан. Өгже баштай Жамбал, соондан Ану кирип келген. Ийи эжи кирип кээрге, Шошкаал мен-даа шыдаптым дээнзиг, дегийт хойнунда хаптыг таңмазын ушта соп эккелгеш, оларга көргүскеш, дедир-ле тонунуң хойнунче чажырыпкан. Ол моорап калган дайзыннарынче бир холун карбаш кылгаш, эжиниң киирип эккелгени ирбишти ноянче көрүп турар кылдыр ооң кадайы-биле удуп хонары калбак, чыдыгыр ыяш орун кырынга

 

тургузуп кааннар. Өгже кирип келген кижи-даа, дөрде моорлап чыдарлар-даа миннип оңгарлыр келгеш, көрүптерге, орун кырында араатан халдаарынга белен ышкаш сагындырып, дүрзүнчүү кончуг көстүр. Ноянга белээн кылып кааш, Жамбал чыткан дайзынын буду-биле бир тепкеш: “Ыргак куу сойлук!” – деп химирени аарак, ооң арнынче дүкпүрүпкеш, үнүп бар чораан Шошкаалдың соонче базыпкан. Ану орун бажында хос черде чөлеп каан турган ноянның ча-согун чепсээн апкаш, өгден үнүп бар чораан өөрүнүң соонче маңнапкан. Баглаашта аъттарын мунупканнар. Ану турган бора аътты база четкеш, хап чорупкан. Ол ам ийи аъттыг, ча-согун чепсектиг аал кодандан үнүп бар чорааш, “Соомдан сүргүндүлер келзе, ам кайын алдырар мен” деп бодап, хөрээ хозай берген, иий эрниң мурнунда халдып орган.

… А Омбо ноян моораааш, миннип, караан ажыдып келгеш, кончуг дайзын ам бар ирги бе деп сезиг ап, ыңай-бээр шыпыраш кылдыр көре каапкаш, орун кырында олче халыыр деп дапыңайны бергензиг улуг ирбишти көрүпкештиң: “Аа, тудуңар!” – деп алгыра каапкаш, катап угаанын ышкыныпкан. Ийи бижээчилери база угааны орталанып келзе-даа, ирбишти көрүп кааш, бирээзи кортканындан өгнүң чыышкынын бодунчн төге чая соп алгаш, кыймыш дивейн шуглангаш чыдыпкан, а өскези бижиттинип олурганы ширээзин ооргазынга чүктепкеш, адаанга чаглактанып, дөрт-даяктанып чыдыпкаш, шимээн барган. Өг иштинде ыржым дүшкен. Чүгле өгже чоруп орар даштын кижилерниң буттарының даажы дыңналыр. Ыттар ээржир. Ноянның айбызынга чораан ийи таңныылы улуг эвес, арнын угулзалап, чараштап каан аптараны ол-бо ужундан көдүрүп алган чоруп органнар, а оларның соонда ийи аныяк эр таңныылдарның чыдаларын туткан, ноянның семис кадайын эдерткен шөлээн базып кел чорааннар. Ноянның чээни болур кижиниң өөнге чорааш, ам олар долдур-ла бир-ле чүве суп шыгжаан аптараны оон ап алганнары ол. Соондан казыра дег ийи ыт чоруп орган. Олар база-ла ноянның ынаныштыг камгалакчылары. Ноянның чээниниң өө хөл чоогунда шыкта, каш кожа өглер-биле кады. Даайының өөнден ырак эвес-даа бол, аразы шору дегет.

Өгже баштай аптара көдүрген ийи кижи кирген соонда, хенертен алгыржыпкаш, үне халчып келгеннер. Оларның арыннары хуула

 

хона берген. Эжик аксынга чедип келген, оларже кайгап турган оолдарның холдарында тутканы чыдаларны ийи кижи ушта соккулап, бирээзи “ынаар кирбеңер” деп медээ берип, бажын силгий каапкаш, өгже дедир-ле караш дээннер. Кезек када өг иштинге шимээн үнген дег болган соонда, хааглыг эжик халырт диген болганда, даштын эжик аксынга, каш элдепсинген кижилерниң мурнунга улуг шокар амытан ужугуп кээп, пет кылдыр кээп дүшкен. Ноянның кадайы ону көрүп кааш, та меңнээни ол, та кортканы ол чүвези:

― Ой-ой, бурган өршээ. Өлүрүп каан-дыр! Ат болду! – деп алгырып, кускуннап-ла үнген. Кадайның алгы-кышкызындан кожа өглерниң кижилери шупту чыглы хонуп келгеннер. А өлүг ирбишти кадайның ийи ыды үсперлеп-часпарлап, силгип турганнар. Ооң ишти-хырнындан ында тырып каан ховунуң янзы-бүрү сигени, каңмыылы уштунуп чаштап турган.

Өгден баштай ийи бижээчини үндүр чедип келген. Оларның хавактары достайтыр ыжа бергилээн дээрден башка, хол-буду каң кадык, анаа болганнар. Кезек болганда, ийи эр ноянны көдүрүп алган үнүп келгеннер. Ону көрүп кааш, ноянның кадайы чаза-ла үн салып ыглап эгелээн. Өг чанында чыглып келген кезек кижилер ноянны долгандыр хүрээлей бергеннер…

Ноян орталанып, угаан кирип келгеш, чыткан черинден ийи бут кырынга тура халааш, ону хүрээлей турган кижилерже багайтыр көксеттинип алгырган:

― Чүнү көрүп тур силер, садараан языты-мелегейлер! Ол дээрбечи ытты доп-дораан сүрүңер! Өлүг-даа болза, дириг-даа болза, ону меңээ борта тудуп эккеп бериңер! Чыдыг сойлук мээң таңмамны аппарды. Баглаашка турган аъдымны база орукче белеткеңер! Көвей сүрүкчүлер алыр мен. Ам бо дораан чоруур бис!..

― Мен оларны көрдүм – деп, улус аразында турган бичии кара оолак, ноян соксаш хонарга, чугааланган. – Дуу ховудан халдып келдилер. Үш кижи. Ийи доруг, бир кара аъттарлыг улус чорду. Дээргиниң баглаажынга аъттарындан дүштүлер. Бир кижи өгже кире берди, сыгырыпканын дыңнап кааш, демги ийизи база кире бердилер. Кезек болгаш, өгден үне халчып келгеш, бора аътты чедиптилер. Мен бо бүгүнү өөм даштындан көрүп турдум. Оларны сүрек херек…

 

Бичии оолдуң чугаазын дыңнааш, турган кижилер шимээргежи бергеннер. Оларны дүрген сүрбес болзувусса, херек багай дижип, Омбо ноянның кижилери аразында чугаалашканнар. Ноян орукче чүс хире сүрүкчү шеригни белеткендирип турар аразында, бодунуң албатыларынга сан-түң чок тевелерниң аразындан, канчап билир, херек апаары магатчок дээш, ак буурадан тудуп эккээрин, паштанырда ажыглаары улуг кыдат ожукту база алырын сагындырган. Оруктуң эки-багын көрүп, ону ажыдып, арыглап чоруурунга дуза көргүзер кылдыр ноянның эң-не бүзүрелдиг хамын база октаргай-делегейни дескиндир номнап көрүп орар аймактың улуг Камбы-ламазын орукче белеткеңер деп Омбо чарлык кылган. Ооң чарлык-дужаалы күүсеттинген. Ноян чоок кижилерин эдерткеш, узун орукче аъттаныпкан. Алзыпкан бора аъдындан дудак чок эрес, чоруккур ак аът мунупкан, элээн көвей аъттыг, бодунга чоок амы-тынының камгалакчыларын эдертипкен Омбо ноян кум-элезинниг Гоби ховузунуң хүн ажар чүгүнче ийи караа чидий берген халдып бар чораан.

Кежээ дүжүп, күскү хүн ховунуң бир ужунче ажып бар чыткан.

…Үш кижи дүн ортузнда Бадма кадайның аалынга халдып кирип келген. Хүндүс эрткен чорумалдарның ындыг дүрген дедир халдып келгенининге өөрээн дег, пажын одап, аъш-чемин кыла-ла берген. Шак-даа четпээнде, дүлген эъди, чиң сарыг шайы-даа белен болган. Аалчылар далажы кончуг чемненип, бирде дүвүрээн дег карактары шала имиреш дең чырыынга ол-бо чүгүртүлеңейнип турары ындазында илдеңи кончуг болган. “Болар-даа кара дүн ортузунда чоруур деп барган үреннер-дир эвеспе, адырам, чүге ындыг далаштыг чоруп турар улузул бо? – деп бодааш, – эрестерниң чүректерин бичии оожуктуруп көрзүмзе, кандыг чүвези ирги? Аал-чуртун, ады-шолазын-даа билип алзымза, меңээ кем бар эвес, чүлынчаш? Кижи чугаалажып таныжар, аът киштежип таныжар чүве ыйнаан бо. Боларга кыдат кара арагадан кудайн адыр” деп, кадай иштинде шиитпирлээн. Үш кижи чемненип дооскалакта, Бадма кадай үлгүүр иштин үженген соонда, Жамбал, Шошкаал сугларның мурнунга иштиг сарыг хоо-дөмбүң салып каан. Үш кижи дөмбүңнү көргеш, алаң кайгап, бот-боттарының арыннарынче удур-дедир көрүшкүлээш, кадайже чиктии кончуг көргеннер. Кадай чүвениң ужурун билип кааш, үлгүүрден дашкалар

 

алгаш, дөмбүңнү бир холу-биле тудупкаш, араганы куткаш, кижи бүрүзүнче сунган.

― Ырак-узак орукка чоруурга, шыланчыы кончуг чүве болгай, оолдарым, эзеңги дыңзыдып алзыңарза, силерге багай эвес боор деп, аваңар дег кадай мен чугаалап туру мен. Бичииден амзапсыңарза, ында хорамча чок боор. Элээн таныжып, хандыр чугаалажып көрзүвүссе кандыг чүвезил, уругларым? Силерниң далажып бар чыдарыңарны билип туру мен. Үр тутпас мен. Ийи-бирээден ижипсиңерзе, оолдарым! – дээш, кадай чүвең эрлерни дескетпейн барган.

Жамбал биле Шошкаал кадайның чугаазынга бужургангаш, “Шынап-даа болза, ававыс дег кадай чем куткаш, дилеп турда, канчап барганывыс ол, хоран кудуп берген эвес, ийи-бирден ижипсивиссе канчап баарыл, адыр” деп бодаан сеткили-биле сунган дашкаларын алгылааш, ток кылдыр ижипкеш, дашказын кадайже дедир сунганнар. Кадай база катап арага куткаш, оларже сунган. Ану арага ижеринден шуут-ла ойталаан. Кадай бичии уруг дээш аңаа сыгаваан-даа. Көстүп-ле турган бичии уругга ажыг сугну чүге сыгаар ийик, анаа ужур дээш сунуп турганы ол. Анунуң кады чораан ийи кижизи пак арага ижипкеш, чугаазы үнүп, кадай-биле изиг-изиг чугаалажып, ижин кара чокка хөөрежи бергеннер. Кайын үнгенин, каяа четкенин, ады-сывы, аал-чуртун ийи кайгал дөгерезин тө каап берген, сонуургаан экииргек кадайның күзелин билбейн барганнар. Олар чугаалажып турар аразында, Ану өгден үне халый каггылап, бир-ле чүвени дыңнаалап-дыңнаалап, кирип кээп турган.

Шошкаал кыдат арага хамаанчок, тыва араганы безин бо назыда ижип көрбээни-ле шын. Ижер туржук, амзап чорбаан. Тыва эр кижи дөртен хар ашпаан шаанда, арага деп ажыг сугну ижип болбас, үре-төлүнге кончуг багай, бир эвес ону ижиптер болза, бөрттүг бажын бөргү-биле, чеңниг холун чеңи-биле кезер деп бурунгу ада-өгбелерниң саазынга бижиттинмээн хоойлузун салгалдан салгалче кижи бүрүзү шынчы сагып, дамчыдып чораан. Эх, ону бо кежээ байкараларның баштыңы көрген болза, та канчалдыр кезедир деп чарлык кылыр ирги аан! Араганы чүгле кырган кижилер ижип болур деп бурунгу ада-өгбелерниң чагыы ол. Жамбал база-ла араганы көвей ижип чорбаан. Бир катап чер кезип чорааш, Жамбалдың бир кайгал чорумал эрге таваржы бергеш, ооң бир

 

аалдан часкапкан кыдат кара арагазын көгүжүп ижипкеш, ийи хонукта эзирип келген чери база турган. Ол хөглээшкинниң соонда ооң бажы-чүрээ аарааш, пат-ла болган. Ол ам ону бодап ора-ла, кадайның дилеп, сыгаары кончуг боорга, бажын ойташ кылгаш, караан шийипкеш, боскунче ажырыпкан. Ынчангы дег ооң ишти-хырны изип-хып, ырлаксаазы кээп турган. А Шошкаал ишкен арагадан эът мага-боду изип, хол-буду хейде дыңзыгып, хөг эреп, пашта хайындырган сугнуң эриин ажыр хөөреп келгени дег, бодун туттунуп чадап кааш, ийи эрнин шөпүйткеш, ырлап бадырыпкан.

 

Дөрт-ле кечим кыдат шайы

Төне бээри ындыг ыйнаан.

Дөртте кезек төнер эвес,

Дөрде олур, кудуңар-ла, оо-шуу-у…

   

Жамбал-даа, кадай-даа, ырлап олура, ийи холун бурунгаар сунгаш, эгиннерин ол-бо чартыынче чайгылап каап орар Шошкаалче хүлүмзүре аарак көргеш, “оо-шуу!” деп ону өөскүдүп, өттүндүр катаптап кааннар. А Шошкаал бажын мөкүлчеш-мөкүлчеш кылдыр ол-бо талазынче чайгаарга, чоон кежегезин база-ла ходуш-ходуш кылдыр ол-бо талаже шывыкыланыр. Ол “аа-хм!” деп хөрээн хозаш кылдыр улуг тынып, агаарны киир тынгаш, аяар ырлаарын уламчылаан:

 

Дөрбет чылгы херээ-ле чок,

Доруг-Дайым меңээ херек.

Дөжек-ширтек херээ-ле чок,

Дөргүн адаа чуртум херек. Оо-шуу!

 

Ану ийи эжиниң арага ишкеш, эзирий хона бергенин эскерип кааш:

― Дүрген чоруулуңар, чоруулуңар! – деп оларын далаштыра берген.

Анунуң “чоруулуңар!” деп дужааганзыг сөзүн дыңнааш, ырлап орган Шошкаалдың эзирии хенертен чаштай хона бергензиг, ырлаарын соксаткаш, элээр карактары-биле “канчап бардым, ынчалза-даа анаа элээр мен, ажырбас” дээнзиг, олче буруузунуп көрген.

 

А кадай борта хонуп алыңар деп ээрежи бээрге, Ану хорадай берген. Ийи эр эдертип чорууру кызынга чагыртып, шынап-ла, эзириин тыртып, кичээни бергеннер.

Шошкаалдың кедип чораан тонунуң хойнунда кончуг үнелиг таңма барын канчап утту кааптары ол ооң. “Чок, болзун, дүрген чорувас болзувусса, хаастарның аксынче кире бээр бис” деп, Шошкаал-даа, Жамбал-даа эзирик угаанын орталандырып, боданы хона бергеннер. Эрлер кадайга четтиргенин илереткеш, чоруур дээш өгден үнеринге белеткени бээр аразында, Ану Бадма кадайга оожуму дегет чугаалаан:

Аъдыңарны эккелдим, угбам. Ол дээш улуу-биле четтирдим. А тевени маңаа, силерге бистерден белек кылдыр арттырып каарывыс ол… Ам ынчаарга, угбам, сенден бодумнуң эш-өөрүмнүң мурнундан сөглеп четпес улуг дилээм – бир эвес келген өске кижилер: “Ол адыгуузунну кайыын тып алдыңар?” – деп сонуургап айтыра берзе: “Та кайыын келген чүвези бо, бир эртен көөрүвүске, аалывыс даштында кылаштап турар чорду-ла. Ол-ла хевээр мында ижиге бергени ол” – деп каар силер. Сөс ышкынмас силер, угбам. Мени багай бодаваңар, мен-даа чоруптум. Байырлыг, угбай!..

Кадай ол-бо кижилерге оларның дугайында сөс этпес болуп, сөзүн-даа берип, үш кижиге аашкынган. Ол аалчылар-биле кады өгден үнүп келген. Дээрде ай шокар булуттар аразынче бирде шымны бергилеп, бирде көстү каггылап чаңнап, черни соок көрүжү-биле чырыдып турган. Бадма кадайның аъдының баглаажындан үш кижи аъттарын мунупкаш, ол өгнүң ындында кырлаң дагже углуг халдып чорупканнар. Баглаашта чүгле дерлиг кара аът-биле Бадма кадай бар чоруур кижилерниң шимээнин дыңнап, бараанын көрүп туруп калганнар. Кожа өглерниң ыттары, дем ап чарышкан дег, чамдыызы Шошкаал сугларның уунче, а өскелери оларның демги аалче келген оруунче чаза-ла боскун дундур чыгыы ээрип турганнар…

8

…ҮШ чорумал эрткен соонда, Бадма кадайы чаа келген көвей кижилер дүвүредип эгелээн. Өгже кирип келген танывазы дүнеки аалчылар ооң багай өөнүң иштин мырыңай дола хона

 

бергеннер. Кадай келгеннерниң аразында одагалыг бөрттүг, арган, куу шырайлыг кижини эскерип кааш, иштинде корга хона берген. “Харын-даа өйүнде баглаашта артып калган аътты, эзнр-чонаан сойгаш, салып чорудупкан-дыр мен, өршээзинде” деп бодаптарга, ооң эъди соолаш кынган.

Оларның сүргүннери-дир деп чүвени кадай дораан биле тыртып каан. Одагалыг бөрттүү – Омбо ноян-дыр деп ол база-ла билген. Чок, ону ол мынчалдыр чооктан көрүп көрбээн база чүгле ооң сураан дыңнаан дээрден башка, билбези шын ийин. Бадма биле Бата ашак-кадайның хамааржыр төрел аймаа – Хаңгай биле Хентей сыннарның аразында Орхон болгаш Тола хемнерниң шынааларында көжүп чурттап чоруур кереиттер. Олар боттарының аймаандан адырлы өскээр көже бергеш, ажы-төлү-биле кады Хаңгай сынның арт-иштинге каш малын өстүрүп, кадарып чурттап чоруурлары ол. Ындыг-даа болза, боттарының аймааның ноянынга Бата хире-хире бараалгап чедип каап турган… Бадма кадай улуг дужаалдыг кижиниң мурнунга сөгедектей олура дүшкеш, бараалгап чугааланган:

Дээрги хайырааты, силерге кандыг үүлени кылчык ирги мен? Бир эвес мен силерге херектиг болзумза, бажым-мойнум-биле харыылаарынга белен мен.

Ноянның ол-бо кыдыында турган кижилери эжикче, аткаартырый турупканнар. Дөрде аптара кырында салып каан улуг колду иштинде дең бүлүргей хып турган. Ооң чанында Омбо ноян күдүе берген турган. А ооң мурнунда Бадма хаваан сырыглыг ширтекке каш-даа үстүре каап, ийи холун думчуунга тудуп, тейлээн дег согая берген олурган. Ноян, мурнунда черде олурган кадайдан ческинген дег, арнын бырыштыргаш, карактарын алараш кылдыр көргеш, хаваан дүйүпкеш, бир быктынга солагай холун даяныпкаш, кылыы хайныгып хөректенген:

― Мегеленип чолугуп, тейлеп турбайн, шынын меңээ сөглеп олур, херээжок! Эриң кай барган? Борта бора аът четкен үш дайзын келди бе?

Мурнунга ийи холун кожа тутпушаан, кадай тейлей аарак харыылаан:

― Ашаам Бата оглу Белчээ-биле боттарывыстың эвээш-биче аскыр өөрү чылгызын көрүп чоруткаш, каш-даа хонук сураг бардылар.

 

Мында үш аалда энир чылын ашаа аарааш, чок апарган дуңмам уруг, кенним база мен – чүгле үш кадай бар бис. Ийизи чаш ажы-төлдүг.

Ийет, мени согур деп бодадың бе, тарийги? Мен шуптузун көрүп, билип тур ышкажыл мен. Бээр дөрт аъттыг дайзыннар келген-дир. Изин истеп кирип келдивис бо! А сен менден чажырып, үен-даян сөстер эдип чүңүл, кадай! Чажырбайн, шынын чугаала, шаңнал алыр сен! Бир эвес чажырзыңза, шаажы көөр сен.

― Өршээ, бурганым, эрии-шаажыдан чайладып көр! – деп, ноянның аксын дыңнааш, кадай бо сөзүн ээлээр деп сезиг ап, корга хона бергеш, аңаа бир тейлээштиң, шынын сөглевес болза, менде коргунчуг айыыл диргелип келди-ле дээш, демги үш эрестерге берген аксы-сөзүн уттупкаш, шынын өчүүр деп иштинде шиитпирлепкен. Ол баштай ноянның эдерткен кижилериниң чамдыызын өгден үнүп бээрин дилээн. Ноян эжик аксынга кара шаар диргелип алган турган ча-согун, чыда чепсектиг аг-шериинче бир холун карбаш кылырга, олары өг иштинден дашкаар, кедеп келген моортайдан коргуп хойган бора-хирилээлер дег, тиг кылдыр үне болганнар. Өгде чүгле кадай, ноян болгаш ийи таңныылы артканнар. Омбо ноян: “Че чугаалап ор!” – деп олче карак салбайн кайгап, ооң мурнунда олурган кадайже бажын согаш кыннырга, ол ам-на оожуму кончуг үш кайгал дугайында бирден-бирээ чокка чугаалап эгелээн…

Бадма кадай Жамбал сугларның дугайында чугаалап ора, оларның кайыын үнген болгаш келгенин төөгүлезе-даа, бодунга бир чажытты арттырып алган. Ону ноянга ажытпайн, кажан ооң аг-шерии дескеннерни кадайның айтып бергени уунче сүрүп чоруптарга, кадайның чанынга кезек када чугаалажып артып калган Омбо ноянның ишти-хөңнүн коптаржып, ажыт-чажыт чокка сүме солчур болгаш ооң эки-багын көрүп бээр караң көрнүр хүндүлүг хамы – Чымбага Шошкаалдың дугайында бүдүү, чааскаандырзынга тө каап берген. Ол Шошкаалга арага ижиртип алгаш, ооң кайыын үнгенин, кады чорууру кыс биле Жамбалга канчап таваржып, ужуражып алганын база кандыг уктуун дөгерезин ооң бодунуң аксындан дыңнааны-биле ам хамга дамчыдып бергени ол. Чымба хам оларның сүрүп бар чыдары дайзынарының дугайында кадайдан тулдур эки дыңнап билип алгаштың, сеткили ханып, харын-даа өөрүшкү-маңнай

 

ооң таваар соккан борбак чүрээн бүргеп алганынга таалаанзыг, өгден чиик-чиик базып үнгеш, баглаашта турган аъдын муна каапкаш, ноянның сүргүндүлериниң соонче хап чорупкан. А ооң соондан, үдекчилери-ле ыйнаан, каш кижилер аъттарының сыр маңы-биле маңнадып бар чорааннар. База-ла Шошкаал сугларны үдеп турганы дег, Бадма кадай бо удаада база өөнүң даштында туруп алган, кел дивээни дүнеки аалчыларының сөөлгү бөлүүнче муңгараан карактары-биле шагжок көрүп, аңаа аажок бүзүрээн үш аныяк улусту ноянга, чүгле ону хөректеп коргудуптарга, ындыг белени-биле аштаан кортук кижи бодун, дайнам эът көргеш, аңаа баш-мойну-биле саттыныпканы дег, оларның амы-тынын акка-ла дайзыннар аксынче киир октап бергенинге дендии човаан сеткили-биле үдеп турары ол. Оо, сен чүнү үүлгедип кагдың, Бадма? Ол канчаарың ол ынчаш? Ам Жамбалдың бажын одура кескеш, каржы ноян сеңээ эккеп көргүзерге, бодуңнуң коргунчуг үүлгедииң дээш алгырып, кудуң чайлып, дембээреп ыглап, бодуңну каргап, халактадың халак, күжүр ие! Оода-ла сен оларның чоруткан үүн өске талаже айтып бээриң кай аа! Ап чорууру ламазын ноян эдертип алгаш, демин-не чорупту, а хам хей-ле ынаар бар чорууру ол эвес ыйнаан? Хам база-ла сөөлгү оруунче бар чорууру ол. Кижи өлүр дээн черинче өөрүп баар дижир, ол база дедир ээп келбес, Бадма… Оо!

9

ШОШКААЛ, Жамбал болгаш Ану суглар хем кыдыында дүүнгү одаанга халдып келгеш, бичии дыштанып алыр деп шиитпирлээннер. Ийи эжиниң бирээзи биеэги-ле пажынга суглап аары-биле хемче базыпкан, а бирээзи одаг чанында узун кургаг ыяштарны бичеледир ай-балдызы-биле доорап турар аразында, Ану отту салып үндүрүпкен. Суглап чоруткан эр суун эккелген. Пашта шай хайнып турар аразында, кум кыннып алыр дишкеш, ийи эр одагның ол-бо чартыынга шөйүлгеш чыдыпканнар. Шошкаал дораан-на хаарыктай берген, а Жамбал бичии када-даа болза удуп алыр дээштиң, карактарын шимгеш, кызыдарга-даа, албадаан уйгу

 

келири чок, хейде-ле сагыжы дүргедээр, чоруксаары кээр, талаар болган. Ану база уйгудан ойталаан, одаг кыдында үвүреңейнип турган. Жамбал кезек када боданып чыда, хенертен тура халып келгеш, бажын силгий каггылапкаш, Ануже оду кыпканзыг чидиг көрүштүг карактары-биле, бир-ле дугаар көрүп каанзыг, салдыкпайн, кайгап туруп берген. Ану Жамбалдың кайгаашкынын эскерип кааш, эпчоксунган дег бажын доңгайткаш, хып турган отту күшкүрери кедергей берген. Ол уругнуң шала бижииргеп турарын биле тыртып кааш, каттырымзавышаан, эжи оттуп кээр ирги бе деп бодаан сеткили-биле, оожум, шедиргеленчек үн-биле кыйгырган:

― Эй, Ану, хем кыдыынче бараалам че! Сеңээ бирээ чүве чугаалаайн.

Шайны канчаарыл? Борта чугаалазыңза, акый.

― Хоржок… Бичии болгаш, дедир чедип кээр бис. Ынчаш шай белен турар.

― Ындыг болза, ажырбас… Үр болбас бис шүве, Жамбал. А Шошкаал оттуп келгеш, бисти дилей бербес бе? Өскээр бодаза, элдеп аа.

― Ажырбас. Ол шөлээн удуп алзын, Ану. А бис үр болбас бис, харын че!..

Ийи аныяк кижи одаг ындында шулурткайндыр агып чыдар хемче углай базыпканнар. Оларның бирээзи узун, а өскези чанында чораанындан оранчок кыска көстүр. Одагда чүгле уйгуже шымны берген Шошкаал арткан. Ооң дүжүнге өскен-төрээн чери Баян-Кол кирген. Кадайы Чечек холунда чаш оол тудуп алган: “Сен бисти бода, дайзыннарга алдыртпа. А эжиңни өлүрүп каар-дыр ийин. Сен дыка ыглавас сен” – деп чагып турган.

Жамбал биле Ану хем кыдыы эрикте кожа олурупкан, оожуму дегет саарлып агып чыткан сугже кайызы-даа кайгавышаан, аразында аяар чугаалажып органнар. Ийи аныяк кижи бот-боттарының сеткил-сагыжының ханы чажыттарын коптаржып, билчип, чалыы назынның үезинде кижи бүрүзүнүң оюп эртпези улуг ынакшылдың кайгамчыктыг эргим чылыг куспаанче бүргеттирип бар чорааннар. Жамбал кыска ынаан илереткен:

― Ану, сеңээ ынаамны сөглеп четпес-дир мен. Төрээн черим улуг Моолдуң ужу-кыдыы көзүлбес херии, делгем Гоби ховузу дег, сеңээ ынаам кызыгаар чок. Ону чуруп, бижиптер сөстер тыппас мен.

 

Билбес мен. Сени бир-ле дугаар, ховуга медерел чок билинмес чыдырыңда, көрүп кааш-ла, мээң дилеп чоруурум кежик-чолум, ынакшылым бо-дур деп билип кагдым. Чок! Чүрээм боду меңээ чугаалай-дыр. Ол-ла хевээрчажыт сеткилимни хөрээмге шыгжап алгаш, бөгүн сеңээ ажыдып орарым бо, Ану. Хүлээп ап көр.

― Мен, Жамбал, бо назыда кижиге ынакшып, “ынак мен” деп-даа көрбээн мен. Ийет, сээң чаагай ыдыктыг сөстериңни хүлээп ор мен. Ынчалзажок ындыг эргим минниишкин, чедер черивиске чеде бергештиң, чугаалаан болза, онза-ла болур турар ийик. Мен база-ла сеңээ-даа, Шошкаалга-даа сеткилим чаңгыс – хүндүлээр болаш ынак мен… Че, дүрген одагже чоруулу.

― Адыр даан. Бичии куспактажып ойнап көрзүвүссе, Ану. канчап билир, ол ноянывыс бисти сүрүп келгеш, ыдыктыг ынакшылды адып, хилинчектеп бужартаткаш, черге таптай базып өлүрүп кагза канчаар! Чок, чуртталганың арыг тевиинге, бичии када-даа болза, хөглеп алзывысса, эргимим…

Даң адып олур ышкажыл. Шошкаал оттуп келген чадавас…

Чорзувусса.

― Бичии кады ораал. Дораан чоруур бис.

Жамбал кысты куспактапкаш, ошкап, узун чажын суйбап, таалап орган. кыс база-ла олче чыырлып, ооң улуг аспагар холдарының изиг суйбаашкынныг куспаанга таалап, амыраан дег, кыймыш дивейн орган.

Бир эвес бисти ноян сүрүп келгеш, тудуп алза, мени ол бо удаада дириг салбазын билип тур мен, ынаам. Бо ужуралдан дириг үнмезим чадавас. Чүрээм, сагыжым эндевейн тур ышкаш. Мен чок болзумза-даа, мээң салгалым Дондлг уктугларның изин базып чорзун деп күзээр мен. Бодунуң соонга оолду ийикпе азы кысты чырык өртемчейге арттырып каарын кандыг кижи күзевес дээр сен, Ану. Сен дег чараш кыска ажы-төлдү арттырып каары – дыка-ла улуг аас-кежик. Меңээ кежик-чолду шаңнап көр.

А мен сенден коргар-дыр мен, Жамбал.

Ажырбас, кортпа. Мен сени камнаар мен… ынак мен…

Жамбал кысты олурган черинден камныы кончуг холунга көдүрүп алгаш, дужунда кезек шырыштарлыг сайже базыпкан. А кыс чүгле: “Ынчанма, ынчанма” – деп күш чок, оожум сымыранып, бодунуң салым-үүлезинге чагыртканзыг, бир холу-биле эрниң мойнундан

 

так туттунупкан, а бир холу черже халая берген, карактарын Жамбалче имирерти көрүп, көдүрүп алган кижизинге удур демисел-даа үндүрбейн бар чораан…

Шошкаал: “Чечек!” – деп алгыра аарак уйгузундан отту чаштап келгеш, бажын ковайткаш, оду хып чыткан одааның ол-бо чартыын чүгүртү көргүлепкеш, чыткан черинден туп-тура халаан. Ану-даа, Жамбал-даа чок. Чүгле отта тиккен пашта шайның бузу буруңайндыр бусталып хайнып турган. Ол чанында турган дыт будуунда хеңмелендир азып каан ирбиш эъттериниң аразындан бир ээгилиг холду дүжүрүп алгаш, ону узун шиш бажынга кедире шашкаш, одагның одун улгаттыр чүшкүре одапкаш, аңаа быжырып олурупкан. кажан быжырган эът-даа чииринге белен болуп турда, ооң чидирген ийи кижизи бо келген. Оларның арыннарында чажыртынмас улуг өөрүшкү болгаш ханы чажыт, сөглеттинмээн муңгарал-даа аай-дедир ойнап турганзыг кынган.

― Каяа чидип чордуңар? – деп, Шошкаал Жамбалдан айтырган.

― Ооң соонда… чугаалап бээр мен – дэш, Жамбал хүлүмзүрүй аарак Ануже көрген. а Ану бижииргеп, бир-ле чүведен эпчоксунуп ыятканзыг, бодунуң буттарының бажынче ыыт чок көрүп турган. Кезек тура, ол хенертен Шошкаалды далаштыра берген:

― Дүрген чоруулуңар, акый! Бир-ле ырак черде көвей аъттарның даваннарының даажы дыңналы-дыр. Дүрген…

Хем кыдыындан кел чорааш, шимээн дыңнаанын Анунуң чугаазынга дүүштүр Жамбал база бадыткаан. Шошкаал бирде Ануже, бирде эжинче көрүп, оларның чугаазын кичээнгейлиг дыңнап ора, ындазында дүвүрексеп турарларын эскерип кааш, оожургадып:

― Кортуктуң кулаанга кокай дыңналыр дижир. Кортпаңар. Өлүмден корткан херээ чок… Сүргүндүлеривис-тир… Оларның шимээнин дыңнаан-дыр силер – дигеш, олурган черинден туп-тура халааш, демин чедип келгени оруунче көрүнгеш, оң холун чудуруктанган соонда, ынаар арны-арны, бар шаа-биле шыжылаан! – Хош! Дөмей-ле биске четпес силер, улдуруктар! Алдыртпас бис! – А ооң соонда өөрүнче көрнүп келгеш, оожум чугааланган: – Че, өңнүктер, шиштээн эът, хайындырган шайдан ижип, чип алгаш,

 

 

 

 

 

 

4 Ч. Ирбижей

дүрген-не ак-көк хемниг төрээн Тывамче аъттарывыс-биле ужуктуруп ораалыңар шүве. Ноянга канчап-даа алдыртпас ужурлуг бис…

Олар дыка дүрген чемнени шаап алгаш, аъттарының кырынга олурупканнар. Хемни кешкеш, бүүрелчиннерлиг элезинниг ховуже бурунгаар мунган аъттарының дүрген челижи-биле хаккаш чоруп кааннар…

…Обмо ноянның орук баштадып чорудупкан баштайгы бөлүк сүрүкчүлери Жамбал сугларның оду өшкен одаанга кире халдып келгеннер. Олар сүрген улузунуң бо черден чоокта чаа шимчеп чорутканын оларның өшкен одаа болгаш ооң чанында аъттарның кевиг мыяа аргажок херечилеп турарын көрүп билгеннер. Сүрүкчүлер соонда шериинче боттарының аразындан бир кижини шапкынчы кылдыр ыдыпканнар. А өскелери Жамбал сугларны сүргеш чыдыпканнар.

Ноян медээ эккелген шапкынчыдан: “Соондан ызыртыр сүрүп ор бис!” – деп эки сөстер дыңнааш, бодунуң оскунганы үнелиг таңмазын үптекчи сойлуктардан дедир хунаап алырын сагыжынга чуруй каапкаш, сөглеп четпес өөрүшкүден сеткил-чүрээ хайныгып-кыптыгып, “Дайзыннарны ыратпайн дүрген сүрүп чедээлиңер!” – деп бодунуң эдерткени кижилеринге чугаалап, мунган аъдын хайыра чок шаап олурган. Ооң соондан чыда, согун, чалар-биле дижинге чедир чепсегленген аъттыг кижилер халдып органнар.

Ийет, үш борбак кижини арбын-на кижилер сүрүп бар чорууру ноянның айыткалы, дужаалы болбайн аан…

10

…ДЕЛГЕМ ховуда мурнунче аргамчылай төнчү чок шөйлүп чоруткан дыйлагар орукта бажында Шошкаал, ортузунда Ану, соонда Жамбал суглар сүржүп алган, аъттарының дүрген челижи-биле чоруп органнар.

А дээрде улчаан чөкпек-чөкпек булуттар аразындан аът бажы дег хүн бирде көстүп хонуп келгеш, чидиг херел чырыын черже чажып, саарып, а бирде булуттар артынче ажытталып-чаштына берип, оон дедир көстүп кээп, элдеп-эзин чаңын чаңнап, бодунуң оруу-биле таваар бар чораан.

 

Ану соонче хая көре каапкаш, хенертен алгыра-ла берген:

― Соовуста дуу аъттыг кижилерни! – Оон солагай холу-биле соонче айытпышаан, уламчылаан. – Жамбал! Жам-ба-ал!.. Олар-даа келдилер-ле!

Жамбал Анунуң девидээн алгызын дыңнааш, шыпыраш кылдыр хая көрүнгеш, шынап-ла, оларже уткуштур шаап олурар аъттыг кижилер бараанын көре каапкаш, аъдының муңгаш-дынын чыыра тыртып, ону тургуза сопкан. Аъды чаңгыс черге девиржип, даваннарын аай-дедир баскылап, бажын савагылаан.

Жамбал Шошкаалче ыыткыр алгырган:

― Сүрүкчүлер кел чорлар, нөхөр! Көр даан! Дуу соовуста! Канчаарыл?!

Ану биле Жамбалдың алгыларындан халдып бар чыткан Шошкаал хенертен сырбаш кылынгаш, хая көрүнгеш, ыракта кел чоруур сүрүкчүлерни көрүп кааш, чүрээ чимирт дээн. Ол аъдын ээй соккаш, Анунуң чанынга кожаланчып келгеш, оларже чоруп олурган сүргүндүлерже көрүп, кезек боданып турган: “Бистерже эвээш сүргүндүлер чоруп орар-дыр эвеспе. Билдингир, башкы хайгыылдары болгай аан болар. А ноян оларның ырак соонда чоруп олурар магатчок. Бо чоруп олурарлар-биле тулушпас болза хоржок. Хм!.. Тутчур апаар! А Жамбал чүү дээрил?!. А Ану?.. Бир эвес… ону бирээвис эдерткеш, чоруур апаар-ла болгай…”

Жамбал ол аразында Шошкаал биле Анунуң чанынга чеде хонуп келген. Ол оң холунда кызыл сөөскен сыптыг кымчызы-биле сүрүкчүлерниң уунче айыткаш, “канчаарыл?” деп айтырганзыг, Шошкаалче шириин көрген. Шошкаал олче бажын согаш кылгаш, ыыткыр, дүргени кончуг чугаалаан:

Деспейн, тулушпас болза, хей ышкаш. Олар бисти бир черге чыпшыр чедерлер эвеспе. Ам безин чоокшулап орлар ышкажыл. Оларже удур чоруптар бе… Азы бирээвис кедегге арткаш, ийивис бурунгаар дескеш хаптар бе, азы…

Ол чугаазын төндүргелек чорда, ону үзе кирип, Жамбал:

Адыр! – дээш, эштерин эргий көргүлээш, айтырыгны үзе шиитпирлепкен: – Мен оларже уткуй шаап чоруптайн. А силер, Ану, Шошкаал, орууңар улап, чүге-даа торлуш дивейн чоруптуңар. А мен… оон өске арга чок-тур…

 

 

 

 

 

4*

― Чок-чок, мен база сээң-биле кады артайн – деп, Ану ооң чугаазын үзе кирген.

― Хоржок. Шошкаал-биле ийилээ чоруптуңар. А мен сооңардан үр болбайн чеде халды бээр мен… Азы… дээш, Жамбал Ануже көре, чугаазын төндүрбейн, ара соксап каан.

― Азы мен оларны будалдырып, тудуп артып каайн. А силер Ану-биле ийилээ Тываже углуг хап чоруптуңар. Үе бисте эвээш артты… сүргүнчүлерниң барааны чоокшулап олур. Ма, бо хаптыг таңманы ап ал – дээш, Шошкаал хойнундан иштиг торгу хап ушта соп келгеш, оозун Жамбалче камныы кончуг сунган.

― Чок! – дээш, Жамбал эжиниң олче сунган хавын-даа тутпайн, Шошкаалче, “мени буруудайтпайн көрем” дээнзиг, чавага бөрттүг моң улуг бажын чайгаш, далаш-биле чугаалаан:

― Ону дедир хойлап ал, нөхөр… Хей!.. Мен … мен Тываже баар орукту, угну билир эвес мен. Ол-даа бүттүнмес херек-тир, нөхөр. Буруудатпа шүве. Харын Ануну эдерткеш, дүрген-не чорувут! Шошкаал биеэги аан, ужурашканывыс улуг тайга-таңдывыс кырынга мени чүгле бир хүн иштинде манаар силер… Четсимзе, ол-ла-дыр… А келбезимзе… мөгейип сактып каар силер… Канчап билир… Че, мен чоруптум.

― Адыр эки боданып көр! – деп, Шошкаал эжин угааткан.

― Чок-чок, нөхөр! Мен оларны барып элээн тудайн. А силер харын далажыптыңар… Өлүм соовуста сүрүп олур ышкажыл. Адыр. …Мынчаптаалыңар шүве: мээң доруумну Ану мунзун, а мен ноянның боразын мунуптайн. Ынчаар солчуптаалыңар… Чүге дизе мээң доруум чоруккур, узак аът. Ол бергеге белен торулбас, бир эвес… Черле чүвени канчап билир, байдалыңар бергедеп эгелезе, аңаа бүзүреп болур силер. Ол – ынаныштыг эш. Че, дүргеде, Ану! – дээш, Жамбал аъдындан дүже халаан.

А Ану база-ла бора аъдының кырындан, салгын-хат дег, чииги кончуг дүже халааш, чүгениниң узун-дынын Жамбалга тутсупкан. Жамбал дынны бир холунга тутпушаан, бир холу-биле Ануну дыңзыг куспактааш, ооң куу-сарыг хаваанче ошкай каапкаш, кулаанга дүргени дегет, оожум: “Багай чүве бодава… Мен сеңээ ынак мен!” – деп сымырангаш, бора аъттың кырынга шалыпкын олурупкаш, Шошкаалга: “Дүрген-не чоруптуңар!” – деп дагын сагындыра каапкаш, байырлашкан дег эштеринче көрбүшаан, кымчылыг холун

 

чайып каан, хүлүмзүрүй аарак кел чыдар дайзыннарже удур сидирт дээн. Ол өлүмүнче уткуй, эштерин камгалаар дээш, чорупканы ол. Эх, Жамбал, Жамбал, орууң менди-чаагай-ла болзунам, эрниң эрези!..

Ану биле Шошкаал Жамбалдың довурак бурулаан соонче кезек када көрүп тура, аъттарының сыр маңы-биле бурунгаар шаап чорупканнар.

Ноянның баштайгы доскуул сүрүкчүлери ховуда үш кижиниң бараанын көрүп каанда, оларның аразында күдер мага-боттуг Болод мурнунда аъттарлыг дескеннерже кымчылыг холу-биле айытпышаан, амырап алгырган:

Ол-ла болгай, барасканнар! Кончуг бөрзектер, бистен ырап кай баарлар ийик! Биске ам баштарын кестирерлер болар!.. Дүрген чедээлиңер!

Оларны баштап чорур мөге-шыырак, шилгедек сынныг, ок-чемзек-биле бүрүн дериттинген Мидаг чанчын дайзынның ок-согунундан камгаланып хөрээнде кеткени куяк хевин бир холу-биле суйбай тырткаш, Болодтуң амыраан алгызын дыңнааш, чанында кожа халдып орар эштерин чагый аарак сургаан:

Боларны, аргалыг-ла болза, диригге тудур аарын кызыдар бис! Дайзыннардан ноянывыстың таңмазын хураап алыры – бистиң езулуг сорулгавыс, херээвис ол! Утпаңар! Дүжүп бербестер болза, узуткаар апаар бис…

Кезек када шериглер ыыт-шимээн чок чоруп орда, оларның аразында бир-ле эрниң кайгаан-даа дег, өөрээн-даа дег үнү үнген:

― Хойт, көрүңер даан! Дуу!.. Бир кижи бисче уткуй шаапты! Биске таңманы бербишаан, холга кирип, дүжүп бээри ол-дур аа! Эки-дир!

― Па-а! А ийизи бурунгаар оруун уламчылап чоруптулар ышкажыл!.. – деп, чыкпак доруг аът мунган, сииреш мага-боттуг Гэлэн мурнунче карак салбайн кайгавышаан, биргизинге демнежип, аңаа улашкан дег, эшкедей аарак ыыткыр шыжылаан.

Дескеннерде көрбүшаан, ыыт чок шаап орган Гэлэнниң кожазы аныяк оол демир шиш бөргүн хаваанче улам халыптай тыртып, аңаа улажып алгырган:

― Чок, болар бир кажар арганы бодапканнар-дыр!.. Канчаарга-даа, бистерден анаа адырлып үнүп шыдавас сойлуктар-дыр ийин, нөхөр!

 

Сүрүкчү шериглер боттарының аразында хире-хире каш сөстер октажып, таңма олчалаан дескеннерни чыпшыр четкеш, таңманы хураап алгаш,езулуг ээзинге дедир эгидер орулгазын күүседир дээш чаныш-сыныш чок бүзүрелдиг бар чорааннар…

А Жамбалче оларже уткуй чоруп ора, кажан дайзыннары чоокшулап келирге, ыйгылак хову черже ажытталып, ча-биле аткылажырынга белеткенип, кедегге манап турупкан.

Ол аъдын кастааш, узун-дынын бир холунуң билээнге ораай шаап алган. Аъды оон дезип чорбазын дээш, магадылап алганы ол. Бо дээрге өскениң аъды, чаңы база өске деп ооң иштинде аңаа каразаан сеткили-дир… Кажан сүрүкчүлер ча адып болур хире чоокшулап келирге, ам-на Жамбал башкы одуругда шаап олурган баштың чанчынче баштайгы сыр октуг согунун адып чорудупкан. Шиш час демир баштыг чидиг согун ээзиниң шыгааны дег эвес ужуп четкеш, чанчының чанында халдып чораан хүрең аъттыг күдер кара эрниң мойнунче күштүү-биле кадалы берген. Ол аъдының кырындан черже ыыт чок аңдарлып кээп дүшкен. Сүрүкчүлер аразында хөлзээшкин үнген. Жамбалдың ийиги согуну база бирээни аъдындан дүжүр шаапкан. Баштың чанчын:

― Ону бүзээлээш, диригге тудуп эккелиңер! – деп шериглеринге айтыышкын берген.

Шериглер Жамбалче чеже-даа чалар-биле адарга, аңаа дегбес, согуннары ооң кыры-биле сыыңайнып, ырлажып эртип турганнар. Чүге дизе, Жамбал ыйгылак иштинде эптии дегет кылдыр хоргастанып, чаштынып туруп алган. А ол дайзыннарны харын дыка эки көрүп турган. Кажан ооң сүркчүлери ону бүзээлээр деп турар аргазын биле тыртып кааш, бораны муна каапкаш, келегн оруундан өске талаже дескеш чорупкан. Ноянның боразы, Жамбалды соондан сүрген дайзыннарындан идегелдии-биле кмагалаан дег, мунган ээзиниң углаан уунче, ону шөө-бөрүлер сывыртаан чүве дег, бодунуң сыр-маңы-биле кара-сээктелдир маңнап чоруп орган. Сактырга, аңаа чалгын-чакпа чаяттына бергензиг, черде дөрт даван-биле маңнап чоруур эвес, харын-даа аңаа дегбейн, чер кырында ужугуп турганзыг кынныр. Жамбал, бора боду билзин дээнзиг, аъдының дынын тутпайн, анаа сула салыпкан, боду эзер мурнунче ыгыйтыр чыдыпкан, бажында хаптыга бөргүн халдып ора, ушта соккаш, чаңгай кара пөс тонунуң хойнунче чажыра супкан, бөрт чок кежегези

 

салгын-хат аайы-биле ходуңайндыр эстеп чораан. Ол хире-хире болгаш, соонда сүрүп орар дайзыннарынче хая көрнүп каап, чазының кирижин күштүг холдары-биле тыыладыр тыртып келгеш, оларже чазыг чок өлүмнүг согуннарын ыткылап турган… Мидаг чанчынның кижилери бора аътка чедер дээш, аъттарының сыр маңы-биле соондан элезинниг ховуга шапкылажып келген. Түңнел чок!

― Бора аът ноянывыстың аъды болгай, ону балыглап-даа, адып-даа болбас!.. Бир эвес халап болуп, ону сүржүп тургаш, өлүрүп ийикпе азы кемдедип кагзывысса, ноян бисти өршээвезин утпаңар, оолдар! Чүгле ону мунукчу сойлукту меңээ, өлүг-даа, дириг-даа болза, тудуп эккелиңер! – деп, чанчын шериглеринге дыңнаткан.

Олары ооң чагыг сөзүн дыңнап, аътче чаңгыс согун безин арынмайн чорааннар. Жамбал чүгүрүк боразының аксын маң кадында Шошкаал сугларның бар чоруур уунче ээй сопкан. Садырадыр ужуктур маңнап оргаш, аъды хенертен бөрү-дилги мортуу бе, бир-ле улуг аастыг үңгүр довураанга баскаш, илдиккен дег доңгая дүшкен. Жамбал кажан-даа, каяа-даа аът кырындан аңдарлып чорбаан боду ам бораның бажын ажыр согунналып баткаш, аъттың мурнун орта черге пет кылдыр кээп дүшкен. Ынчалза-даа ол аъдының узун-дынын холундан салбаан. “Ойт, ол канчаарыл мооң?!” – деп хыйлангаш, туп-тура халааш, аъдының кырынга кашпагайы дегет дедир олурупкаш, хорадаанындан кымчы-биле ооң чаяазынче бир тудускан. Бора, ээзиниң согуушкунундан меңнээн дег, ийи будунуң кырынга девиржип тура каапкаш, хенертен чидии кончуг кылдыр узун суук киштепкеш, бурунгаар кушталдырып ыдыпкан. “Оо, мунгам аъдым хөлүнде доңгая дүжүп, а юодум бо назыда аът-хөлге кырындан аңдарлып көрбээн хиремде, ам кээп, чаш үрен дег, согунналдыр дүжүп, черже хадып канчаарым ол?! Ол-даа багай чүүлдү оштап турар дээрзин сөглеп тур…” деп, Жамбал иштинде элдепсинип-даа, муңгарап-даа бодап бар чораан.

Ол аразында сүрүкчүлерден ийи кижи ооң бажын дозуп, дооразындан халдып органнар. Харын мырыңай аңаа чедер чыгыы апарганнар. Жамбал бодунуң байдалы ам бергедеп келгенин билип, “Дайхыннарга тутурарым ол чоор бе?” деп кара бодал ооң бажынга хенертен шывыраш дээн. Ынчалзажок ооң сеткил-сагыжы ундаралга алыспайн, харын тиилекчиниң бедик хей-аъдын бодунуң чүрээнче чыыра тыртып ырлап, чыгаан дайзыннарга туттурбайн,

 

өлүмнүг аглаашкындан дириг менди үнүп, четтирбейн баарынга, аъдынга болгаш бодунга улуг бүзүреп чораан. Ол канчангаш-ла, соонда сүрүп орарларже хая көрнүп бар чорда, хенертен дооразындан баш дозуп халдып орган дайзыннарның аткан согуну ийикпе, оң талакы ээгизинче согун күштүү-биле кадалы берген. Жамбал: “Хойт!” – деп меңней кыска алгырыпкаш, эзериниң кырынга ол-бо чартыынче чаяңайны бергилеп, карактары шокараңайнып, тыныжы кыскалай берген. Ынчалза-даа ол аът кырында аңдарылбайн, мурнунче күдүйүпкен бар чораан.

Бора аът, ээзи балыгланып, суларай бергенин билип каанзыг, маңын оожургады берген. Ол аразында соонда чыпшыр чеде халдып орар, бир холунда дүрүг чиңге сыдым туткан Гэлэн мырыңай чоокшулап келгеш, карак чивеш аразында оозун Жамбалдың хөрээнче киир октапкаш, шеле сопкан. Ол аъдындан аңдарлы бадып чыдырда, “Дүрген-не өөрүмче, Бора!.. Четтирбе! Мени сөглеп чет!..” деп бодал ооң бажынга кире дүшкен. Жамбал бодунда бар-ла бүгү күштү чыггаш, аъдының соонче, “чору!” дээнзиг сөөлгү катап бар-ла шаа-биле “ку-уг!”кылдыр кускуннаан. Ооң алгызындан бора аът хойдуккан дег бурунгаар, аттыкккан ок ышкаш, караш-ла дээн. Ол соонда сүрүкчүлерге четтирер угжок маңы кире берген, ана кушталдырар чүве бар чораан…

Сыдымнаткан Жамбал черге кээп дүшкеш, угаанын ышкыныпкан. Ол-ла хевээр ол оң кирип, орталанып-даа келбээн. Мидаг чанчынның шериглери ону долгандыр, үглей чыглып келирге, Жамбал чүгле ийи-үш улуг-кыска тынгылааш, оду өжүп, имирерип бар чыдар карактарын, кысканы ол ийикпе, арай боорда хере-чара көргүлээш, олче көрген аъттыг кижилерже хүлүмзүреш кылынган, ооң аксындан төгүлген хан бир чырыындан элезинче дамдылап бадып чыткан, а хөрээнче ээгилер таварты кадалып, өттүр деген өлүмнүг согун, тынарга, кады сириңейнип чытканзыг… Жамбал карактарын дайзыннарынче көрүп алгаш, чыда өлүп калган. Кайгал, экер-эрес эрлерниң бирээзиниң чүрээ сокпайн барганы ол!..

Мидаг чанчын өлген Жамбалче оң холу-биле айыткаш, шериглеринче алгырып:

― Ооң бажын кескеш, шоодайлап алыңар! Ноянга көргүзер бис! Өске кезии… кускун-сааскан дою болзун! Тьфу, кончуг сойлукту!.. – дээш, Жамбалче углуг дүкпүрүпкен.

 

Мидаг чаңчынның дужаалын, айтыышкынын күүседир дээш, сыдым ужун тудуп орган Гэлэнниң чанында аныяк эр дүргени кончуг дүже халааш, Жамбалда-ла барган. Ол баштай ооң хөрээнде кирген сыдымны ушта тыртыптарга, Гэлэн аъдының кырынга олура, шырайы боданган дег түр тырттынып, сыдымны дүргени кончуг дүрүп эгелээн. Демги эр бодунуң белиниң курунда астып чорааны селемезин хынындан ушта соп келгеш, чыткан Жамбалдың бажын мойнундан үзе шаапкаш, кежегезинден туткаш, көрүкчүлер болуп турган өөрлеринче, “көрүңер даан” дээнзиг, ол-бо чартыынче көөргедип, ханын дырылады өрү көдүргүлээш, эзеринде ап чорууру бичежек орук таалыңынче суп алган. Ол-ла эр ооң идик-хевин үжеп көөрге, сүрүкчүлерниң күзээни ноян таңмазы ында чок болган.

Мидаг чанчын:

Бир дайзынны узуткап, чок кылдывыс. Ам өскелерни тудаалыңар!.. Бо биске чүгле дужамык халдатты… Дозукчу четкер-дир!.. Кажар-дырлар эвеспе!.. Че, бурунгаар, дескеннерже!.. – дээш, өөрүн долгандыр шириин көрүш-биле эргий көргүлээш, девиржип турган аъдының дынын бодунче чыыра тыртып келгеш, девкеннерниң уунче кымчылыг холу-биле айыткаш: – мурнувуста ноянның бо бора аскыры бистерни оларга дораан чазыг чокка чедире бээр эвеспе! Ону тутпайн, соондан шөлээн шаап ораалыңар! – дигеш, мурнунда чоогалыг оңгул-чиңгилдиг ховуда кажараңайнып сээктелдир маңнап бар чоруур аъттың соонче барааннай көрүп тура, аъдының дынын сула салыпкаш, бурунгаар үзеш дээрге, девиржип турган мунган аъды “ол-ла!” дээнзиг, бора аскырның соонче ээзин алгаш, маңнап чорупкан…

Кажан Мидагның шериглери ырап чоруптарга, бажы чок Жамбалдың мага-боду элезинниг хову ээлеп артып калган. Шынап-ла, Мидагтың чугаалаан сөстери шын болган, ону олча хайып, ховунуң чалгынныг ээлери: кускун, сааскан, каарган – куш аймаа янзы-бүрү үннерин аялгалап алгыржып, бот-боттарын кыйгырышкан дег, экер эрниң мага-бодун дойлаары-биле ол-бо чүктерден ушкулап кээп, чыглып, хонуп турганнар…

Эх, Жамбал, Жамбал, улуг Моолдуң кайгал оглу сен аар, эргим төрээн ховуңну кужактапкан, эргеленип чыдарың ол бе?! Өлүмден кортпадың, мага-ботту кускун-каарган дойлаарга, соңгу назында эки-даа боору магатчок. Хайлыг өлүмнү, хайыраан чуртталганы!..

 

11

АНУ биле ШОШКААЛ аъттарының сыр-маңы-биле шаап халдып органнар. “Дүрген-не чоруп орзувусса, сүрүкчүлерге четтирбес бис. Дүрген-не!.. А Жамбал күжүр канчаар ирги?.. Кайгал эрни, хөөкүй эжимни! Белдир хайыракан, оран-таңдым, чырык хүнүм, ак-көк дээрим, ол чүгле менди-чаагай, бүдүн-бүрүн биске ээп чедип келзин!.. Харын манаар бис…” деп, Шошкаал иштинде боданып каап, соондан кудуруктай халдып орар Ануже хая көрген. Ану база-ла, арын-шырайында билдинмес улуг ханы бодалче шымны бергензиг, Шошкаалче улуг кыдырык карактарын улуг дүвүрел болгаш улуг муңгарал долган көрүжү-биле удур көрген. Сактырга, ооң ол көрүжү: “Ажырбас, акый, сагыш човава. Мен узун орукту шыдаар мен, бүзүре. Чүгле Жамбал айыылдыг демиселдиң аспаандан дириг үнүп, биске менди эглип чедип келир болза аар…” деп аңаа сөглеп турганзыг болган. Ооң мунганы Жамбалдың доруг аъды, ээзиниң узун чоруккур оруктарынга өөренип калганы ол боор, “бо аян-чорукту өйлеп эртер мен” дээнзиг, тоор уг чок бажын савай аарак, Шошкаалдың доруундан чыда кагбайн, эрестиг халып орган. Шошкаал аъдының кырында мурнунче эптии кончуг үзейтир олурупкан, соонда шокараңайнып артып каап чораан бүүрелчин чавыт тейжигештер бүргеп, шөйлү бергенэлезинниг ховуже дайзыннардан дескенниң идегелдиг эрес соруу хайныккан караа-биле далаштыг эргилдир көргүлээш, хенертен соонче хая көрүнгеш, аъдының дынын бодунче чыыра соп, бо чүү болду дээнзиг, тура дүшкен.

Ол ыракта, карак чедер черде, бүүрелчин элезин тейжигештер бүргээн ховуже карак салбайн кезек кайгап тура, ында ак-бора аът соонда сүрүкчүлерге четтирер угда чок, оларга Шошкаал сугларга чыпшыр чедер дигензиг, сыр маңы-биле маңнап орарын көрүп каан. Ийет, Жамбал дайзыннарже уткуй чоруурда, ноянның ак-бора аксырын мунупканын ол билир. Ам ол мунукчузу чок, соонда сүргеннерден хойдугуп деспишаан, оларны Ану биле Шошкаалче чиге эдертипкен чоруп орган…

Шошкаал ам оларның соондан диргелип чоруп орар айыылче кезек кайгап, боданып турган. Ооң мунган аъды бурунгаар чүткүп, узун орукче салыптарын ээзинден дилээнзиг, даваннарын олуй-солуй баскылап, чаңгыс черге девиржип турган. Чанында дөскел-чокка

 

бажын саваан аъдының дынын бодунче чыыра соп, тудуп алган Ану база-ла дуу ол, соонда мунукчузу чок халдыр орар аътче карактарын чиге хере көрүпкен кайгап турган. Ол: “ Чоруп орар аът Жамбалдың аъды-ла-дыр… Ол боду канчап барганы ол ынчаш? Өлүртүп кааны ол бе азы дайзыннарга балыгладыпкаш, туттуруп алганы ол бе?.. Жамбал дээш бо бисче кел чыдарлар-биле маңаа, бо ховуга, өлгүжеге дээр, сөөлгү тынга чедир сокчуп, аткылажыр бе?! Ийе, аңаа мен белен мен, Жамбал!.. Коргуш чок эжимни. Эх, Жамбал, Жамбал!..” деп улуг ханы бодалга алзып, Жамбалды бодап келгеш-ле боскунда бир-ле билдинмес кара чүве боой тутканзыг тырлып кээрге, карааның чажы чайгаар-ла карактарын долуп келгеш, эриктерин ажып, а чүрээ хөлзеп, “чым-сырт” кылдыр аарышкылыы дегет соккулаан.

Ану Шошкаалче, “меңээ ам чүнү чугаалааар сен?” деп айтырганзыг, чаштыг карактары-биле көрген.

А ол Ануже-даа көөр хире эвес, хүрере додуга берген арнын бир-ле билдинмес чажыт бодал шыва апкан, ыыт чок соонда кел чоруур сүрүкчүлерже кезе кайгап алган, чүнү кылырын, кандыг арганы борта ажыглаптарын шиитпирлеп чадап, муңчулуп турганзыг болган.

Шынап-ла, ол үеде Шошкаалдың бажынга ийи бодал шыпыраңайнып, ооң мээзин чай чок өрүмнеп турган: “Азы сүрүкчүлерже удур баргаш, Жамбал дээш аткылажып демисежир бе?.. Азы бурунгаар, Тываже – байкараже чоруптар бис бе?.. Ийе, ооң тонунуң хойнунда шыгжап алганы ноян таңмазы база бар болгай. А ону байкараның баштыңы, чагырыкчызынга менди чедирип, аңаа өргүзүвүссе – ол эки дүжүлге, эрес чорук… Оо, ынчан байкара чонум улуг таңмалыг чагырыкчы ноянныг болур эвеспе!.. Ээ-та, борта сокчуп, аткылажып болзувусса, дайзыннар көвей, а бис чүгле Ану-биле ийилээ бис. Адыр, адыр!.. Ийет!.. Чок, бурунгаар дезип чорутканы херек. Шын! Кадыр даг арнынче дорт удур аъттыг үнүп шыдавазывыс дег, Ану биле ийилээ ноянның көвей санныг аг-шериинче шоглаар болзувусса, оларга чемиш болуп, чыдарлар, согуннар бажынга баар бис. Ынчангаш олар-биле демисел кылганы ажык чок, хей. Чүгле чаңгыс арга – дескени дээре. Чүгле Жамбал-ла кончуг хомуданчыг-дыр. Эгиттинмес хомудал. Ол туттурза-даа, өлзе-даа, чаңгыс эвес дайзыннарның бажынга олурган дээрзинге

 

мен-не бүзүрээр мен. Аа халак, хайыраан эжимни, Жамбалды! Эрес чоргаар эзирни! Чаныш-сыныш чок улуг Моолдуң кайгал оглун аар! Бисти багай бодава, Жамбал, чоруурда, “чүгле Тываже!” деп биске чанып чугаалаан болгай сен, күжүр нөхөр. Ану дээш сагыш човава. Ону менди-чаагай төрээн черимге, төрел чонум байкарага чедире бээр мен.

А сени хей-ле дайзыннар аксынче удур чоруттум. Ындыг эвес турган чүве-дир. Шала далажыпкан-дыр бис. Мени-даа,мезил баштыгны!

Аа халак! Сээң мурнуңга буруулуг болдум, Жамбал! Мени өршээп көр!.. Ак-бора аскырың бисче сыр кара маңы-биле оккулаштыр ужугуп чоруп олур, а ооң соо-биле дайзыннар, сек көргеш, олча хараан кара кускуннар дег, кылыйтып орлар… Че, амдыызында байырлыг, өске оранга ужурашкыже, эжим Жамбал. Чоруптувус!..” деп, ол ынчаар шиитпирлей соп алгаш, Ануже оң холун сунгаш, алгырган:

― Че, бурунгаар дезип чоруптаалы! Дүрген! Соомга чыдып кагба! Мээң-биле кожалаштыр аъдыңның маңы-биле шаап олур. Дайзыннарга четтирбес херек. Өске арга чок. Чүгле – Тываже! Шу-у, хаптаалы, Ану!..

Олар халдып чорупканнар…

Каш хонук дүн-хүнү-биле чоруп келгениниң түңнелинде, күзеп, бодааны дег, Ану биле Шошкаал Тываның кызыгаары, девискээри болур Ак-Белдир тайгазынга ам-на үне халдып келгеннер. Бо тайганың кырында, ынаар думчукталып сундуруп баткан өзең иштинде дыттарлыг, суг бажы үнүп чыдар черде Жамбалдың одаа барын Шошкаал ончуг эки билир. Шак орта олар ийилээ таваржып ужурашканнар-ла болгай. Өлүмче уткуй баарда, ол: “Аңаа мени бир хонук манаңар” деп элдээрти чагып турган болгай. А ам…

А ам ону аңаа манаан херээ чок деп Ану-даа, Шошкаал-даа шиитпирлээннер. Чүге дизе, бирээде, ооң мунган аъды ээ чок чоруп органын ийилээ караа-биле көргеннер. Жамбал-биле бир-ле чүве болганын олар угаап билир турганнар, а, ийиде, сүрүкчүлер оларның соо-биле майыкталдыр ызыртыр сүрүп чоруп органнар… Ол аразында агаар-бойдус база чүдереп, кудай-дээрниң хөңнү кударап, чаъс-бораанын чада берген. Куу туман тынган кудай-дээр Тываже дезип бар чорааннарга болчуп, “соондан сүрген сүрүкчүлерден

 

чажырып камгалаайн адыр” дигензиг, суггур чаъзын, кочалдап куткан дег, төге-ле берген. Тайга кырында шөйлү берген куу туман аразынче шымнып кирген ийи аъттыг кижи, терең сугже октаан даштар дег, чиде бергеннер…

А оларның соондан сүрген сүрүкчүлертайга кырынга үнүп кээп турда, чаъс чүгле дымырадыр чаап турар апарган. Туман көргеш, олар тура дүшкеннер. Аразында сүмелешкеш, шиитпир кылганнар:

― Оо, туман!.. Ам канчаар, оон ыңай сүрүүшкүннү соксадыылыңар. Аъттар изи ам дөмей-ле көзлбес, хей. Мурнувуста кул-даа болза, өске чурттуң девискээри… Ноянывысты манаалыңар – чүү деп чарлык болурул?!.

Одаг салгаш, ону долгандыр, бөлүглешкен кушкаштар дег, кыпкан отка дөгеленип, ноянын манап олурупканнар. Элээн үе эрткенде, үрде манааны Омбо ноян аг-шериин, кул-кадарчы камгалакчыларын эдерткен шимээн-дааштыг бо-ла келген. Ол бодунуң доскуул сүрүкчүлериниң тайга-таңды кырында дескеннерни кайнаар, кайы чүкче сүрүп чоруптар аайын тыппайн манап, ноян чүү деп айыткал, дужаал бээр ирги деп айтырыгга үскеш, баш муңгаш аймаарап, дүвүреп турарын көрүп каан. Аъдының кырынга ора, үзүк чокка дымырадыр чаап турар кудайже, шөйдүп чаттылып чоруткан тайга девискээрин чүмү-биле ынаар-ла дургаар шөйлүп, ак-куу бузун тынып, бүргелдир көжегелепкен туманче көре, Омбо ноянның хөңнү баксырап, чоргаар бажы халащ дээн. Кажан Жамбалдың кесекен бажын аңаа уткуй медээ эккеп келген сүрүкчү-шапкынчы шоодайдан уштуп көргүзерге, ол аңаа аажок-ла өөрээн ийик. “Ам-на ийи арткан чолукту чыпшыр четкеш, хайыралдыг таңмамны хунаап алыр боор мен” – дээш, шериглерин эдертипкеш, халдып орган-на болгай. А ам бо бүгү чаагай бодалдар хей, боттанмааны ол ышкажыл!

Омбо ноян ооң-биле бүгү-ле болган база болуп турар таварылга байдалды дескиндир аткаар-ишкээр угаанынга деңзилей бодаптарга, ону ам дооразындан чиктиг чажыт бодал сеткил-чүрээн аартып, девидедип эгелээн: “Ам чүнү кылыр болзуңза, экил? Дүрген бодан, шиитпирле…

…Мурнунда дескеннерге чедип, таңманы хунаап ап шыдавас-тыр сен. Шыдавас-даа сен, Омбо. Ам сенде чүгле чаңгыс арга, илби-шиди бар. Ол арткан. Бо сүрүүшкүнче аъттанып үнерде, бодуңнуң

 

улуг ак өргээң иштинге хам биле Камбы-ламаның бүдүү сеңээ сүмелеп угаадып: “Бир эвес хай-бачыт болуп, таңмавысты чедип ап шыдавас болзавусса, бистиң төрел аймактың үе-дүптен ызыгуур салгап келгени канчаар-даа аажок илби-шидилиг улуг чатказын кылыр апаар бис” дээнин сактып кел даан. Оон өске аргаң чок. Ол чатканың түңнели коргунчуг…”

Ол чаткадан кым-даа дириг үнүп көрбээн болгаш үнүп шыдавазын, ам херек болза, Камбы-лама-даа, хам Чымба-даа борта дораан бадыткап болур. Ынчангаш ындыг ужур таварышса, ону күүседир апаарын канчап билир дишкеш, баш удур кодан теве аразындан ак буураны тудуп ал, кыдат улуг ожукту сүрүүшкүн оруунче ноянның ап алганы бир ужурлуг, уткалыг чүве болган. Аай-дедир бодалдардан ноянның бажы ыжып, ээдерексеп турза-даа, сөөлгү чажыт сымыранчыг бодал ооң угаанын ээлеп, тиилеп апкан. Ол шиитпирни хүлээп апкан…

Омбо ноян бодунуң өөдежок кортуу-биле дескеннерге хунаадып алзыпканы таңмазын ам кажан-даа сүрүп ап четпезин угаап билгеш, ызыгуур салгаан эрге-дужаалын көргүскен одагалыг бөргүн кеткен бажын сирлеңнедир ол-бо чартыынче чайгылааш, өжээн, кылыктың күш чок кывыскызын-даа тоо бодавайн, узун орукка мунуп чорааны ак аъдындан аары кончуг, шаг чок черже дүже халаан.

Шошкаал сугларны сүрген сүрүкчүлер Жамбалдың өлүрде мунуп чорааны ноянның ак-бора аскырын орукка сывыртап тургаш, тудуп ап, менди-чаагай ээзинге хүлээдип турарының дугайында илеткевишаан, ооң чанында турган камгалакчыларынга бараалгап, хүлээдип бергеннер. Омбо ноян ак-бора аскырынчешириини дегет кылчаш кылдыр көргеш, эрнин чиртеш кынгаш, хаваан дүйүпкештиң, кезек када боданып каап, ыыт чок турган.

Ноян улуг тайганы көжегелендир шыва берген частыг туманче кезек када ыыт чок улуг ала карактарын чивеңнедир кайгап тура, “ам борта кымны буруудадырыл, хей” дээнзиг, кымчылыг холу-биле куруг черже “дарс” кылдыр кымчылангаш, улуг муңгарал долган карактарын ооң дужаал-шиитпирин манап, одаг долганып алган турган аг-шериг, албатыларынче оожум эргилдир көргеш, айыткал-чарлык кылган:

 

― А ынчаарга мени дыңнаңарам, мээң шынчы албатыларым! Шак бо улуг тайга кырынга, маңаа, дээрбечи ыттарның соонче күс кара дүгү чок, шулу боду маны даш дег ап чоруурувус ак буураны бөксеп баглаңар! База кыдат дарганның соок сугга суп туруп каңнап, бириктирип соп кылганы үш таңды дег буттуг паш ожуун чүъктен дүжүрүп эккеп, отка кызыдып салыңар!.. Улуг хаас аймактың каргыш-чатказын борта кылгаштың, ээп чаныптаалыңар. Шак бо үеде каргыш-чатка, а соңгу үеде чугаа-домак-даа болзунам!..

Ноянның албатылары, аг-шерии ооң чарлыын күүседип, дээрге шаштыккан дег улуг одагны Шошкаалдың барган уунче салып үндүрүпкеш, одагже улуг кыдат ожукту киир салгаш, кызыдып эгелээннер. Отта ожук-даа хан дег кыза берип, от-көс чалбыраашталып турар апарганда, ак буураны Шошкаалдың чоруткан уунче бажын көрүндүр углай чыттыргаштың, хол-буттарын туруп албас кылдыр сыын кежинден эттеп кылган сыдым-биле так боксуп баглапканнар.

Кыпкан одагның кыдыынга “бүгү чүвени шыдаар күчү-сүрлүг дииреңниг мен” дээр, көрбээни чок, билбези чок, кылагар күзүңгүлүг, кудай-дээр ээзи-биле безин чугаалажып билир кады келгени улуг Чымба хамны эккелгеннер. Ооң бөргүнде янзы-бүрү өңнүг куш чүглерин, каастай хээлээн дег, олурту шашкылааш, быжыглап каан, а кедип чорааны чолдак хөректээжиниң адаккы кыдыын долгандыр шыңгырааш чуга демир кескиндилери дизип каан. Ол шыңгырааштар ону хамнаашкын үезинде аян киирер, сүр-күчүзүн көргүзер. Хамның хөө дег кара, бырышкак арны бурунгу Тываның кырган чалым-хаязының арны-ла. Достак чаактарлыг, куй дег улуг аастыг, дөрбегер эриннерлиг, чолдак сынныг, арган хамга дүңгүрүн туттургаш, таңма хунаап алган дайзыннарга удур каргыш-иргиш, улуг чатка салдыртыры-биле база дөскеннерниң кайы-чүү төрел аймактан укталып үнгенин, кайыын келгеннерин бодунуң караң көрнүр илби-шиди күжү-биле бидип көрзүн дишкеш, ноянның чарлык-айытканы-биле хамнадып эгелээннер.

Хам улуг одагны эргий, долгандыр хамнап кирипкен. Ол сорук кирген, бодунуң хам самын самнап, салбараңайнып, янзы-бүрү куштар үннерин өттүнүп, үгүгүлештир эдип, алгырып, алганып, холда дүңгүрүн дарый-дарый соп, хамнаашкынның аялгазын ооң-биле

 

аяннап үдевишаан: “Таңма апкан четкелерниң үнген дөзү, төрел аймаа кымыл, ону билип, тодарадып алырынга база улуг каргыш-чатка салып кылырынга меңээ дузалаңар!” – деп бүгү дириг амытаннарны, аза-буктарны бодунче кыйгырып, курайлап турган.

Хам-даа бодунуң сүр-күчүзүн хаастар мурнунга көргүзүп, элдеп-эзин чүвелер-биле чугаалажып, ол дээрбечилер беш-алды хонгаш, коргунчуг аарыгдан өлзүн деп каргыш-иргижин салып шаг болган.

Адак соонда илби-шиди аргазы-биле билгени ол ийикпе азы аза-шулбузунуң сымыраныы бе, азы Бадма кадайның хөөрээн чугаазындан көвей кезиин илип ап, билгени ол ийикпе, азы шынап ноянның болгаш аг-шериг, албатыларының күзеп манааны дээрбечи кулдарның үнген бүгү төрел аймаанче, дөзүнче улуг каргыш-иргишти, хайлыг чатканы шүлүктей аарак ырлап, салып эгелээн:

Байкаралар чылгызындан

Чүгүрүк аът үнмезин!

Байкаралар салгалындан

Шүглүр мөге үнмезин!

 

Дөртте кезек уктуг хей-дир,

Дөрт оол черле турбазын!

Каш-даа үе эргилзе,

Чаткам черле салбазын!..

А ынчаарга Чымба хам моол дылды арыг билир болзажок, ол ураанхай уктуг тыва кижи дээрзин хаастар билир турганнар. Ол дарлакчы кыдат-моол эжелекчилерниң Тываже бир катап халдап, күжүн дөгеп, чурт-девискээр холгаарлап келгеш, Моолче кул кылдыр сүрүп, тудуп аппарган улузунуң бирээзи. Оон ол караң көрнүр сүр күчүге кончуг салым-чаянныг боорга, хаас аймактың нояны мерген угаанныг хамы кылдыр идегеп бүзүрээш, бодунче чоокшуладып, тыртып алган.

Ол ам бодунуң хаасчыларының мурнунга:

Мээң айбычыларым – дузалакчы аза-буктарым, күзүңгү-дииреңим акка төөгүп чугааладылар. Сүрүп турарывыс дээрбечи – моол эвес, Ураанхай-Тывада чурттап турар байкара аймактың

 

“дөртте кезек” деп шолалыг улузундан үнген тыва оор кул-дур, а ооң кады бар чоруур эжи – аныяк кыс-тыр. Ол буруу-кем чок, анаа ону орукка эдерип чоруур аскан, түрээн кыс уруг эвеспе. Оор тываның кады үүлгедип чорааны дээрбечи моол эжин өлүрген-дир силер – деп бүзүретпишаан, чатка-каргышты байкараларже салып, чиге-ле шынын сөглеп-тир.

Кажан хам чатканы салып тургаш, бодунуң бажынче боду хан кудуп алганын билбээни ол ыйнаан, Чымба хам сүргеннеривистиң баштыңчызы моол эвес, тыва-ураанхай дептерге, хаастарның аразынга шимээн үнгеш, дораан соксай хона бергенин безин эскербээн. Ол хамнаашкынын доозупканда, ноянның кижилери дээрги хайыраатызының дужаал чарлыы-биле хан дег кызыл отка чыткан ак буураның мойнунче, аңаа хомут кедирген дег, кедирилдир киир октапканнар…

― Улуг Будда бурганның моол чуртунда төлээзи, салгакчы-сурукчузу Богда-Хаан кегээниң каргыш-бак көрүүшкүнү кылдыр улуг ожук кеткен буура алгырарга-ла, бистиң хаас аймактың ханныг каргыжын байкара төрел аймак кажан кезээде, каш чүс-чүс чылдар эртерге-даа, эдилеп, кылган үүле-човулаңын чүктеп чоруур кылдыр төвүт-таңгыт судурну ажып, илби-шидиң-биле каргыжывысты бадыткап, сиңирип номчу – деп, ноян-биле кады келгеннер Камбы-ламаның дискээнден, будундан айыс ап тейлевишаан, оон дилеп, айтырып чолукканнар.

Лама-даа ужур-чөптүг, хайлыг ажылын ноянның, ооң аг-шерииниң мурнунга кылып эгелээн.

А изиг ожук кеткен ак буура хөөкүй бүгү күжүн чыгдынгаш, тепкиленип, алгырып-ла үнген. ооң коргунчуг алгызын, уе-човуурун, хинчээн көрген кижи ону чугаалап-даа кайын шыдаарыл аан! Одаг кыпкан тайга кырын, ооң чоок-кавызын долгандыр өрттеткен эът үзүнүң чыды-биле агаар долуп, чытталы берген. Чалымныг изиг демир күжүрнүң мойнун, хөрээн хуюкталдыр чип эгелээн.

А буура тын тевичеп алгырып чүткүүрге-даа, бектеп-шараан көстег ону кайын салырыл аан. Шынап-ла, өжегерээн мурнунда доора салган будук чок улуг чоон чудукта думчуундан бурундуктааш, быжыг сыдым ужу-биле баглап каан кээргенчиг амытан бодунуң хинчээнден ам адырлыр аргазы-даа чок! Турбас. Мойнунда

 

 

 

 

 

5 Ч. Ирбижей

изиг оттуг хомуттуг хөөкүйнү көрүп турган көрүкчүлер аразындан ону кээргээр кижи-даа чок болган. Ол чеже-даа алгырарга, мурнунда турган кижилерниң кулактары ооң алгызын дыңнавас дүлей…

Аңаа ону кээргээш, изиг хинчектен кым адырып салыптар боор. Ындыг дидим кижи турган бе ынчаш? Чок! Кижилер орта көңгүс дүлей болганнар, ооң холдарын-буттарын баглаан сыдым канчаар-даа аргажок быжыг. Ону сыдым өлгүже дээр салбас. Шак бо Тываның ээн тайгазының кырынга ол аас-кежик чок адыгуузунга: “Изиг ожукту кеткеш, бодунуң ээң мурнунга өл!” деп дужаап турар улуг Будда бурганның күзелинге удурланып, ону хостап семээр кижи тыптыр бе ынчаш?! улуг Будда бурганның тура-соруу, ыдыктыг чагыргазы болгаш ооң арыг арны, арын-нүүрү, хоойлузу шак ындыг. Ооң мурнунга – амыдырал, өртемчейден өскези, шупту күш чок. “Орта өлүр!” дээн бурганның айыткал-чарлыындан ындыг болганы ол.

Буура каржы улустуң кээргел чок аажы-чаңындан коргунчуг өлүм-биле өлүрүм ол-дур деп билип каан. “Ох, элезинниг Гоби ховуларының барханнарын ам көрбезим ол-дур” деп хомудал ооң сагыш-сеткилин хөме ап, чадаарда омакшыл ыйнаан: хаас аймактың көвей тевелериниң аразында кезек аныяк эңгиннерни баштап, чагырып чораанын болгаш ону олардан чарып, каржы, дужааргак кижилерниң туткаштың, шак бо өске черже соок тайгаже ойладып эккелгенин сагыш-бодалга шывараш кылдыр бодап чыткан. Ол изиг дылдыг оттуң ооң эът-мага-бодун төнчү чок хемирип, чииринге шыдашпайн бууладыр алгырган…

Ол каржы кижилерге бодунуң сөглеттинмээн каргыжын салып: “База-ла коргунчуг, шак бо мен дег оожум изиг көс демирден өлүңер!” – деп алгырып, буулаанзыг болган.

А ооң карааның мурнунга эдельвейс чечек шыпкан Иштики Моолдуң – төрээн чуртунуң даглыг ховулары көстүп келген. А ында – частың аяс изиг хүннериниң бирээзинде чечек шыпкан шынаада оларга чуртталганы берген адазы дег ак-ак бичии чаптанчыг бодаганнар чаржып, бот-боттарын иткилежип, соңнуг-мурнуг тепкилежип, сывыртажып, ойнап турганнар. Шак ол сагыш-бодалдың чурумалындан ак буураның бүлүреңнээн, тын тевичээн карактарындан өлүмге удур күш чок хомудалдың арыг чаштары, эртенги

 

шалың дег, мөндүңейнип, чаактарын куду алзы кылаңайндыр чаржып бадып, черже дамдылап турганнар…

А одагда каргыш-чатка кылдыртканнар хамның аайы-биле (ол доозупкан-даа болза) дискектериниң кырында олурупкан, ооң хамнаан сөстериниң одуругларын дагыннап катаптап, тайганы чаңгыландыр, тенек аарааннар дег, үн алчып алгыржып турганнар:

 

Байкаралар чылгызындан

Чүгүрүк аът үнмезин!

Байкаралар салгалындан

Шүглүр мөге үнмезин!

 

Дөртте кезек уктуг хей-дир,

Дөрт оол черле турбазын.

Каш-даа үе эргилзе,

Каргыжывыс күштүг болзун!

Ом-мани-падме-хоои!..

“Будда бурган, сен оларны ялалап, шаажы-эрии, өлүм-чидимден көргүзүп, дээрбечи байкара аймакты кезедип, бисче эки чаагай көрнүп көр” деп чүдүлге-бүдээл, дилег кылып чалбарып, Камбы-ламага судур номчудуп, шаң-кеңгиргезин кактырып, саң-даа салдырып, шажын-чүдүлгениң ак-кара арнын аштырып, хаастар орта шаг-ла болганнар…

Ноянның кижилери оду чавырлып, имистелип өжүп бар чораан одаан сөөлгү удаа кургаг ыяштар-биле көзеп, отчудупканнар. Одаг улам отчуп, ыжын үндүр тынмышаан, имистелчек кызыл көсчүгештерин агаар, сырын аайы-биле ол-бо талаже чашпышаан, хып эгелээн. А байкара төрел аймактан үнген кайгал Шошкаалдың чоруткан уунче көрүндүр чыттырып каан, мойнунда изиг ожук кедирген буураның алгызы ам оожумнап бар чораан. Ооң карааның чидиг көрүжүнүң шонуу өлереп, өжүп бар чыткан. Тевениң сүнезини, дошкун ноянның күзээни дег, бурганның бодунче кыйгырткан шииткелче ужугуп чорупкан… Ынчалдыр кежиин, таңмазын ышкынган дерзии ноянның тайга кырынга кылдыртканы коргунчуг эрии-шаажының көрүлдезиниң көжегезин хаар үе кылган.

Ноян биле Камбы-лама чуртунче дедир ээп чанарынче белеткени бергеннер. Кижилер шупту боттарының мунуп келгени чыкпак аъттарының кырынга чоруур дээш олурупканда, хам база бодунуң

 

 

5*

доруг аъдынче аъттанып чыткан. Хенертен ноян аът кырында хамче: “Адыр! – деп алгыргаш, хам ооң алгызын дыңнап кааш,элдепсинген дег ноянче көрнүп дээрге, ол тевеже имнээш: – өлген адыгуузуннуң сөөлгү чорук езулалын кыл, язы!” – деп хөректенмишаан, бажындаодаглыг бөргүн “ийе-ийе!” деп бадыткай аарак, олче согаңнаткан.

Хам ноянның дужаалындан эртер эвес, аъдынче аъттанырын соксаткаш, иштинде бир-ле билдинмес чүвени химиренген дег, кылын эриннерин шимчеткилээш, өлүп чыдар буураның чанынга кылаштап чеде бээри билек, хенертен бир кижиниң олче чазындан адып үндүрген сыгыт эзинниг келген шиш баштыг чидиг согуну ооң бүгү мага-бодунче хенергедип туруп-туруп, улуг аар моң-биле чула сопкан дег, ийи чарын аразынче күштүү-биле кадалы берген.

Ол чүгле: “Таанда, кайы… Силер!”…. – деп алгырыпкаш, кайгап-хараан дег көрнүп келгеш, коргунчуг аарышкыдан арнын бырыжаштыр ызырныпкаш, чыглып алган турган бөлүк шериг моолдарже хая көрнүп келген. Ооң аксындан, тынарга-ла, хан аттыгып турган. Ол бир холу-биле хөрээнче өде берген чидиг согунну сегирип алгаш, аяар ушта тыртарын оралдашкан. Ону ол кайын шыдаар ийик! Соңгаар-бурунгаар, аай-дедир кээп ужар чазып, чаңгыс черде элеңейнип, тендирип турган. Хамның бажында кедип алганы куш чүглерлиг бөргү черже кээп ушкан. Ам ийи дугаар күштүү-биле сыгырып ужугуп келген согун ооң шуут-ла чүрээн часпайн өттүр дээпкен.

Чымба хам бодунуң төрээн Тывазындан моон соңгаар кажанда-даа чарылбазы-биле эргим ынак черин куспактап, ошкаан дег, өлүп чыдар буураның бажының чанынга, “Мен база сээң-биле кады мен, көр даан!” дигензиг, холдарын чада октапкаш, доңгайтыр кээп дүшкен…

Демин чаа-ла дымырадыр чаап турган чаъс хенертен, чилчии үзүлген дег, соксай хона берген.

Куу бус тынган туман дээрже черден көдүрлүп, үнүп эгелээн. Кудай-дээрниң кударап, чүдерээни соксап, аяскан.

Аткан согуннардан хам өлүп кээп дүжерге, Омбо ноянның аг-шерии, кул-албатылары хамның караң көрнүр күштери, хей сүнезини өлүрткени дээш оларны чектеп, өжээн харап, багай чүве сеткивезин дээш, база-ла дагын Камбы-ламазынга езулал чоруун кылдырты шаапканнар..

 

Лама орукка кедер идик-хевин ужулгатың, мөргүл езулал кылырда кедиптер кызыл оргумчалыг хевин солуй кеттинипкеш, теве биле хамның чыдары одаг чанында ажык аяңчыгашка оларже көрүндүр олурупкаш, ном-судурун номчуп, коңга-дамбыра, шаң-кеңгиргезин дииңейндир каккылап, чүдүлге-бүдээлгезин кылып кирипкен.

Ооң мурнунда бичежек чавыс ширээ кырында Будда бурганның дүрзү-хевирин кудуп сиңирген хола бурган турган, а хола дагылдарда чула, күжүзүн кывыскан. Лама судурун кумзаттап, тааланчыг бир ыяңгылыг үн-биле аялгалап номчувушаан, хире-хире үдээнзиг шаң-кеңгиргезин “коң-коң!”, “шак-шик!” кылдыр тайганың агаар девискээрин чаңгыландыр каккылаан.

Лама хамның сөөлгү чорук езулалын кылып доозуптарга, Омбо ноян ооң мурнунга айыс ап, тейлеп бараалгааш, бодунуң аг-шерииниң мурнундан:

― Улуг хамның өлүрткениниң хомудалын оожургадып, биске удур кем кылбас кылдыр овучулап, ооң хей-сүнезини-биле чугаалажып көр – деп оон дагын дилээн. Бодунуң сөөлгү сөзү болур кылдыр ноянның күзел-дилээн күүседип, доңгая чыдар өлген хамче карактарын аларартыр көргүлээш, кончуг аяар тода шыжылааш дыңзыг үн-биле эгелээн:

― Оо, хамнарның улуг хамы, Тыва-Ураанхайның төрээн оглу! Сен бисти улуг бужардан болгаш алдар чок чорук – өлүмден камгалап уштуп ап шыдавадың. Ынчангаш кажан кезээде шак бо тайганың ээзи болуп, чуртуңга – Тыва-Ураанхайның девискээр делгеминге артып каап көр. Бодуңнуң өлүмүң дээш бодуңнуң улузуңну буруудат, олардан негеп ал! Бүгүден күштүг, ыдыктыг бурганывыс сени бодуңнуң чаңгыс чер чурттууңнуң биске кылган ажыш човулаңы дээш ынчаар күзеп, ап алды. Бодуңнуң кезээде караң көрнүр салым, күжүң-биле бистиң сүрүп келгенивис дээрбечи улуг Моолдуң оглу эвес, а бистиң кулувус боор – Ураанхай-Тываның оглу деп бодуң-на тып үндүрүп, чугаалап келдиң. Ынчангаш бистерде буруу чок, кым өскеге оңгар касканыл, олче боду эндеп дүжер.

Оо, улуг Будда бургандан өршээл-келдерелди бодуң-на дилеп көр! Бурганның чарлык, хоойлузунуң ужуру ындыг болган. Оо, бүдүү билир улуг хам, кул эрээниң оглу сени бурган өршээп келдередир!

 

А биске хомудап, хорадава, өжээниң бодуңнуң чонуңдан неге!.. Кажан кезээде байырлыг. Оо, улуг хам!.. Ом-ма-а-ни падме-хо-ом!..

Лама ынчаар-ла хамның хей-сүнезини-биле чугаалажып, соңгу езулал чарлыышкынын доозуптарга, ол аяңчыгаштың кыдыында сирт кырында үнген улуг селбегер чоон кызыл дыттың бир будуунга хамның чарылбазы дүңгүрүн азып кааш, аал-оран чуртунче хаас моолдар келген оруу-биле ээп чаныпканнар…

…Ам-даа, оон бээр дыка көвей чүс чылдар эртсе-даа, шак ол тайгалап эрткен-дүшкен чорумал улус кайгап чугаалажыр: дүн ортузунда хенертен тайганың кырын дургаар чаңгыландыр каракка көзүлбес бир-ле кижи дүңгүрүн күштүү-биле соп-хакпышаан, каргыш-чатканың сам-сайырын аялгалап хамнаан дег, ойнай бээр.

Ол тайганың ээзи – шаандагы бурун ураанхай-тыва өлүрткен хамның хей-сүнезини дүңгүрүн какпышаан, танцы-самын теп, моолдарның хаас аймаанга каргыш-четкерин, хай-халавын салып, чылдар өттүр бодунуң хей черге өлүмү дээш хомудалдыг өжээн-кылыктың каргыш-иргижин ойнап турары ол. Ол ооң буруу чогун херечилеп турары ол.

12

БАДМА АГАЙ өөнге шай ижип орда, даштын ыттары, аажок-ла мөгүдээн дег, ээрежи бергеннер.

“Ам чүзүн ээре бердилер болар, көөр-дүр! Азы аъттар дилеп чоруткан ийи адашкы чоруп орарлары ол-дур аа” дээн сеткил-биле өөрүшкүлүг дашкаар үне халаан.

Ыттар ээрген угже көрүптерге, боктазында, адашкылар-даа эвес, мындаа дүне эрткен Омбо ноян камгалакчы аг-шериин эдерткен дуу-ла ырак эвесте, күр-түрү тырттынган дег, соонда довурак-доозунун бурулаткан шаап орган.

Ону көргеш, Бадма агайның чүрээ бүдүү коргуушкундан шимирт дээн. “Сүрүп чорааны үш кайгалды чер алыспайн четкеш, ноян оларны тудуп алган болган-дыр эвеспе. Оон башка түр чаңнап, чүге дедир чанып бар чыдарыл бо, сүртенчиг ноян. Өршээзинде!” деп, ол иштинде боданган.

 

А Омбо ноян ооң өөнчк хөме шаап-ла орган. Кажан ол мырыңай чоокшулап бо келирге, Бадма агай турган черинден бурунгаар ийи-үш базым кылгаш, черже сөгедектей олура дүшкеш, чаңгай пөстен додарлаан шыва тонунуң эдектерин ийи дискээниң адаанче дендии дүрген дөжей чымчактай тырткаштың, ноянга сөгүрүп, хаваан кара черге үстүрүп тейлээн.

Ооң демин аажок чыккыладыр ээрип турган ыттары ам туразы улуг кел дивээн аалчылар оларны тоор угжок хөие таварып, аъттары-биле бастырып каан дег, келирге, коргуп-сүртээнинден черниң ыраан бодап, кожазында турган ийи өгже чаглак дилеп бурт дээннер.

Ноян черде сөгүрүп чыткан кадайның чанынга халдып келгеш, бир холунда кымчызы-биле ооң ооргазынче бир “дарс!” кылдыр улдааш, шериглерже көре, алгырган:

― Че, демги черлик сойлуктуң бажын бо дора-өлчүкке көргүзүңер! Бистен чүге чажырып, ыттан эрттирип турду бо! Ол-дур, дөмей-ле четтигиптивис…

Шериглериниң аразынга бичии када улуг эвес шимээн үнген соонда, сөгүрүп чыткан Бадма агайның бажының чанынга бир-ле чүве “төк!” кылдыр чуглуп кээп дүшкен. Ол чүү ирги дээш карак уштап көрүп чыдарга, эжен-не бо, кижи бажы! Бадма агай кымчы-биле ооргазынче ам база согуг албышаан:

― Тур, херээжок! Ол чүвени тут! – дээн дээргиниң кыпсынчыг, сүртенчиг алгы-дужаалын дыңнай сал-ла, дыка дүрген, меңнээн дег туп-тура халаан. Ол черде башты камныы кончуг ийи холдап мурнунга көдүре тудуп алган.

Ол карара берген хөлүгүр, ханныг баштың арнынче Бадма көрүптерге, аныяк оолдуң карактары ажык: ол көрүште сөглеп четтинмес улуг хомудал, чалыы назынның элекке үзүлген өөрүшкү-муңгаралды илереп, салым-чолдуң дүвү чок, чажыт улуг далайы – эргим улуг ынакшылга эргеледип, чайгадып пөгүп албаанынга, чырык өртемчей кырынга чонунга билдингир улуг маадырлыг чорук кылбаанынга, электен каржы, кээргел чок кижилерниң ооң амы-тынынга четкенинге килеңнеп човаан дег чалгып, олче шилдейтир, чидидир көрүп алган кайгап турганзыг болган…

Ийет, ооң көргени, таныыры арын – кадайның өөн таварып эрткен үш аныяктарның бирээзиниң бажы-дыр! “А ам ийизи кайыл

 

ынчаш?.. Азы оларны шериглерниң аразында диригге бектеп, шарып алгаш, аңаа көзүлдүрбейн, чүгле бо өлүртүп каан хөөкүй оолдуң бажын тутсуп турары бо-дур аа маңгыстарның…” деп иштинде бодай каапкаш, ноянның артында ажытталган дег, сырый чыскаалдыр туруп алганнарже Бадма агай бүлүргей көрүштүг, угааны алдаан, чүгүртүлеңнээн соок карактары-биле эргилдир көргүлээн. Ооң баш туткан холдары аар, халаптыг, коргунчуг чүъктен сирилеп-кавылап, буттарының балдырлары бедик кадырже үнгеш, туруп-могаан дег, анаа-ла хейде чилчии үстүп, ырбаңайнып турган.

Ол мурнунда ыыт чок көрүкчүлеп турганнарже карааның көрүжүн чидидир көрүпкеш, хенертен ону кижи сопкан дег, кыпсынчыдыр алгырган: “А-авай-ыым ыңай!.. Бурганым, албатың мени өршээ!..”

Бадма агай башты бирде бодунуң хөрээнче эргелеткен дег чыпшыр тудуп, бирде ноянче, ооң шериглеринче, мону дедир алыңар дээнзиг, бурунгаар суна көдүрүп, бирде бодунче дедир тыртып ап, хүрең-кара, сыгыглар көжүп турар арнында муңгак долган хөлүгүр ийи карааның чажы достагар чаактарын куду алзы, күскү хүн караанга арыг мөңгүн суу дег, мөндүңнедир чаржып бадып турган.

А ноян-даа, шериглер-даа, ханы карартыр када берген, узун орукка муңгаш аадаң иштинге көк баар кылдыр арны хөөй берген Жамбалдың бажын туткан мөгүдээн кадайже, түңнел-көргүзүг канчалдыр төнер эвес деп манаанзыг, ыыт чок көрүп турганнар.

Бадма агай арнында карааның чаштарын бир холунуң чеңи-биле чода тудупкаштың, кезек када ноянче, албыс-четкер көрүп каан дег, чаштар сыстып төктүп турган улуг карактарын чивеңнеди кайгап көрүп тургаш, ында хенертен каттырынчыг бир-ле чүве көрүп каан дег, “ха-ха!” кылдыр үзүк чокка тадыладыр каттыргаш-ла барган. Ол бодунуң ала-чайгаар ишти-хөңнүнден төктүп келген тырттынмас, чагырга чок улуг каткызындан бирде каттырган аайы-биле, ол-бо чартыынче кээп дүшкү дег, чаяңайнып, тендире каггылап, бирде бурунгаар үзеш дээш, доңгая дүшкү дег кыннып, а ол хирезинде ийи холунда тутканы башты, эртине аспактапкан дег, салыр уг чок, бодунуң хөрээнче чыпшыр тудуп, бирде ноянче дедир сунуп, “ону ам менден ап шыдаар сен бе?” деп көөргедип, шоотканзыг, аксындан курзук кызыл диштерин олче көргүзе, үзүк чокка чаза каттырып-ла турган.

 

А ол калчаалыг төнчү чок каткыда – ноян биле ооң шериглериниң дүржок, кээргел чок чаңын кочулап шооткан дег, өлүрүүшкүн-биле олар эки чүнү-даа чедип шыдавазын, олар чеже-даа хөй болза, күш чогун, ноянның бодунуң кортуу-биле эрестерге таңмазын алысканын, ону дедир кажан-даа ап шыдавазын билип каан дег аян илереп, бажын кестирген эрес, кайгал эрге алдар-макталды йөрээп турганзыг болган…

Шиш куяк берттерлиг шериглерниң аразындан кызыл өңнүг торгу дээл тонун кеткен лама үнүп келгеш, дөңгүр бажын ноянче согаш кылгаш, оң холун албыстыг каткызы төгүлген, өлүг баш туткан Бадма агайже айыткаш, чугаалаан:

― Ол албыстаан-дыр! чоруптаалыңар! Ом-мани-пат-мэ ху-ум!

Ноян арнын бырыжаш-бырыжаш кылгаш, ламаның чугаазынга чагырттым дээнзиг, бажын согаңнаткан соонда, кымчы туткан оң холун, шериглеринче медээ бергензиг, карбаш кылган.

Ол дораан-на турган бөлүк шериглер аразындан бир аныяк дайынчы эр үне халдып келгеш, каттырбышаан хевээр турган Бадма агайның холундан, аът кырындан доңгаш дээш, хайлыг башты ушта соп алгаш, эштериниң аразынче шывараш дээн.

А Бадма агай:

― Оглум бажын бээр эккел! Оо, ыдыктыг бурганым, оглум бажын берип көр! Оо, өршээзинде, оглумну-у! – деп угаан-кут чок демгизиниң соонче ийи холун сарбайтыр сунмушаан алгырган.

Кезек болганда, кадай ындазында шевергини кончуг, ак-кара дүктер холумактыг, соонче чылбыйтыр дырап алган бажын ийи холу-биле ол-бо чартыынче эде суйбай тутпушаан, үзүктелип соксай берген дииреңниг каткызын база катап уламчылап каттырып-ла эгелээн.

Ооң ол чииртим, солуу каткызы база катап агаарга төктү бээрге, чииреп хорадаан ноян сээдеңнээн Бадма агайны аъдының кырындан ужу-бажынче кам хайыра чокка кымчылап эгелээн. Эриидээшкинден ооң каткызы соксай хона берген. Ол ам чүгле багайтыр хүлүмзүрбүшаан, турган черинге ыыт чок хыйыштыр олура дүшкеш, ноянның келген согугларындан камгаланып, шаа-биле арны-бажын холдары-биле чажыра дуй туткулаан.

Ноян кадайны шаанга киир кымчы-биле улдап-улдап, бодунуң шаа төне бээрге, ам кээп соксаан…

 

Ол шериглерин баштап алгаш, оруун улам чорупкан.

А Бадма агай олурган черинден тура халып кээрге, ооң арнында ноянның кымчызының дегген черлеринден хан сыстып аккаш, хевинче, тонунуң мурнунче, черже дамдылап бадып турган. Ол ону эскербээн-даа, ырап бар чораан шериглерниң соонче ийи холун чада сунуп алган:

― Оглумнуң бажын бер-бер! – деп багайтыр алгырбышаан, тендиңейнип маңнап бар чораан.

Ол аразында ооң өөнден ырак эвесте кожа турган ийи өгнүң бирээзинден аныяк уруг кортканзыг аяар кедеңгирлеп үнүп келгеш, шериглер соонче бар чыткан Бадма агайже сыр маң-биле сүрүп маңнапкан. Ол ону чер алыспайн чыпшыр четкеш, бир холундан сегирип алган. Бадма агай ооң туткан холдарындан ушта чүткүүрүн оралдашпышаан: “Оглумнуң бажын бер-бер!” – деп алгырып, чугааланмышаан турган. Аныяк уруг – ооң кенни Цецең болган. Цецең угааны алдаан кунчуун арай боорла оожуктуруп, бир холундан чедип алгаш, көгүде, чөптей аарак: “Орталан!” – деп сургавышаан, өөнче кады дүрген-дүрген базыпкан…

…Дээрде эдир булуттар ойбаандан хире-хире көстү каап, чүгүрүүнде хонупкан хүн карак четпес Гоби ховузунуң төнчү чок ужу-кыдыынче шонуп бар чораан. Омбо ноян соонда чоруп орар шериглеринче хая көрбүшаан, ам каш хонгаш, Улуг Кыдаттың ыдыктыг дээрги хаанынга хомудап баарда, бо шериглеринден каш санныг кижилер эдертип аар чоор деп бодалга алзып, таңмазы дээш хомудап, аймак чонунга чүнү чугаалаарын иштинде сайгарбышаан, муңгарап-деңгереп бар чораан.

13

ЭРТЕН. Хүн дээр шаар өрү көдүрлүп орган. Улуг-Хем кырында көжеге дег астына берген күскү куу туманның бус-тыныжы арлы хона бергенде, эриктен ырак эвесте кожа-кожа хонгулап алган өглерде кижилер аразынга дүвүрээзин чугаа дойлуп үнген. Ооң ужуру мындыг болган. Хемден суглап чораан ийи аныяк кыс элдепейлиг чүве көрүп кааннар.

Оларның суглаан черинден талыгыр ыракта, Улуг-хемниң үстүү – шаар өрү алзы ындыкы чартыында, каракка көстүп турар

 

бедигээштели сундуккан элденчек эрииниң кыдыынга бараан-бараан аъттарлыг ийи кижи көстү хонуп келген. Олар аъттарындан дүшкеш, кезек када хөлгелерин ол-бо долгандыр үвүреңейнчип турган хире болганда, хенертен соондан бир-ле айыыл-халап сүрүп ойлаткан дег, аъттарын муна каапкаш, хемче шурадып кире бергеннер.

― Бэ-эр келиңер! Бээр! Бэ-эр! – деп, уруглар хары угда эшкедедип, чалап кыйгырганнар.

Уругларның девидээн алгызын дыңнай соп кааш, улуг-биче эр-херээжен кижилер өглерден, чүү болду бо дээнзиг, хем кыдынче сөктүп, чыглы хонуп келгеннер.

― Көрүңер даан! – деп, суглап чораан узун сынныг кыс оң холун хемче айты-айты чугааланган – Өлүр дээн улус бе?! Азы… Угааны чана бергеннери ол бе?..

― Ой, шынап-ла! Ийи аът, ийи кижи-дир! – деп, бир үн бадыткаан.

― Күскү үениң соок дош дег хем суунче идик-хептери-биле хевээр көрүп турувуста-ла, ийилээ кире халыда бердилер ийин – деп, суглап чораан кыстарның бирээзи, чолдак сынныы, кыдырык карактары херли берген, чанында турган бөлүк улуска бүзүредип чугаалаан.

― Аъттарның соонда ийи кижи бажы караңайнып салдап чор! Көрүңер даан, дуу-дуу! – деп, бир чиңге үн тыдылаан.

― Кымнар дээр силер? Дидим-не эрлер-дир, аа бокта! Чүректиг-ле төлдер-дир бо! – деп, эр үн сонуургавышаан мактаан. – Оо, билип кагдым! Бирээзи бергелерге дүжүп бербес, муңгаралга алыспас, чоргаар кайгалывыс – Шошкаал акый эвеспе! – деп, аныяк оол үн догааштырган.

Хемде эштип орарларны сонуургап көрүп турган улус аразында маргыжа аарак хүлүрешкеннер:

― Бир эвес бистиң эзир куш дег эрес кайгалывыс – байкараның Шошкаалы ырак-узак оруктан ээп чанып келген болза, ол ыяавыла бистиң дүжевээнивис дег олча-омактыг келир ужурлуг. А шак бо улуг ак-көк хемивистиң чалгыгларының кырынга өске чурттуң, хары дээргилерниң чылыг малының бышкырган, киштешкен үнү дыңналыр ийик! Хемниң ол-бо чартыында Шошкаалдың эш-өөрү, бүгү байкара төрел аймак байырлап уткаай. Ээ-та, бо эжингеннер-даа өске өңнүктер болгай аан.

 

― А болар, шынап-ла, куруг эрлер-дир! Оларны бистен өске, кымнар-даа уткуп албайн тур ышкажыл… – деп, бир аныяк кыс үн ону бадыткаан.

― Ээ, бо-даа билдингир, бир-ле айыыыл-халаптан дескен дургун кайгалдар эвес ыйнаан!.. – дижип, кижилер, ужу-бажы тывылбас тывызыктың шынын тывар дээнзиг, аразында догааштырып, маргыжарын уламчылавышаан, хемче карак салбайн көрүп-ле турганнар.

А ийи аът биле кижилер ол аразында хемниң күштүг агымы-биле атчыр-датчыр тутчуп, месилдежип хүрешпишаан, бөлүк кижилерниң турган эриинче агым аайы-биле эштип, чүткүдүп чоруп органнар. Эрикте турганнарның кулактарынга эки-ле дыңналыр чүве: хемниң ортузунда дүрген агымында эштип кежип орар аъттарның хире-хире болган былгызы ол эртенги хемниң чаңгыс аай шолураан агымының маажым ыржымын үреп турган…

…Кезек болганда, эрикче баштай сыдымнар сөөрткен эзерлиг аъттар, а оларның элээн адаандан – ээлери сугдан үнүп келгеннер. Аъттарының эзерлериниң колуннарын өй-тавында тыңзыды тыртыгылап каан, демир эзеңгилерин, хөндүрге-кудургаларын, чүгеннерин чежип ужулгаштың, ап чораан дайынчы чепсектери, ча-согуннары-биле катай эзерлериниң соңгу дергилеринде бичежек аадаңнарда ыякка быжыды баглап каан, аъттар баштарында чүгле чуларларлыг болгаш моюннарында узун сыдымнарның уштарын хөректеринде өйүнде хос кылдыр доңнай баглап каан – ээлери сугга шак оон туттунупкаш, хемни эштип кежип келгеннерин бо бүгү херечилеп, сөглеп турган.

Аъттар эрикче үнүп келгеш, суун чаштады силгиттинипкеш, калбак терең хемни эштип кешкеш, шаа төнгеннери ол ийикпе, кезек када чаңгыс шимчеш дивейн, эртенги хүннүң чылыг херелдеринге дөгеленип таалаанзыг, согая берген турганнар. А оларның соо-биле сугдаг эрикче үнүп келген ийи кижиниң бирээзи – оңа берген кара даалымба пөс чүвүрүнүң хончуларын дөңмектеринче даап алган, калбак ак хөрээнде хөйлең чок, кызыд-даван узун мөге сынныг, кежегелиг аныяк эр – Шошкаал болган.

А өскези – хөрээнде көк торгу безерек хөйлең кеткен, кара даалымба чүвүрүн база-ла дөңмээнге чедир дагдыныпкан, сарыг узун чажын чаңгыс кылдыр чооннадыр өрээш, эштирде эптиг болзун

 

дээнзиг, дөзүнден бөле торгу көк пөс-биле боой тыртып алган, ак-куу арын-шырайының ындазында шевергин, чаражы дегет, 15-16 хире харлыг ортумак сынныг аныяк кыс.Олар аъттарынга чеде бергеш, артыг-дергилерин эде-хере кеттинипкеш, аъттарын четкеш, манаан бөлүк кижилерже базыпканнар.

Оларны уткаан кижилер кайгап ханмааннар. Шошкаал, оларның ат-сураглыг эрес кайгалы, ырак черже аян-чорук кылып чорааш, өске бир-ле сарыг баштыг аныяк кыс эдертип келген дээрден башка, бо удаада куруг, хол даяң чанып келген. Элдеп чүве, ол кажанда-даа моол чурту кирип, аян-чорук кылып чорааш, мынчалдыр черле куруг кээп чорбаан-на болгай. Ам бо удаада ооң дээрде орук айтыкчызы – шолбан сылдызы база дээди бурганы-даа аңаа эки чолду йөрээп хайырлавааннар хире. Куруг.

Ону көрүп турган кижилерниң сеткил-сагыжынга ындыг-мындыг янзы-бүрү көвей шокар бодалдар кире хонгулар турганнар. ынчалза-даа оларның карактарынга илдигип эскертинер чүве – ооң хүрере берген арын-шырайында, чүгүртүлеңнээн карактарында бир-ле билдинмес чүвеге аажок ханы дүвүреп, хөлзээн чажыт шинчи көзүлген…

Эрик кыдыында турган бөлүк кижилер аразындан Шошкаалга-даа, кыска-даа ужур-чөптүг, сонуургап айтырыг салырындан , болар човап хөлзей бээр ийне, соонда-ла болзунам дээнзиг, кым-дааа дидинмээн. Аастарында суг пактап алган чүве дег, шупту ыыт чок. Шошкаал-даа, уруг-даа бук дивээннер. Ийи тала бот-боттарынче кезек үн чок кайгажып тура, ам-на кум кынган уйгудан хенертен отту чаштап келген дег, дүвү-далаш улуг-биче кижилер чыылган черинден шимчеп, өглеринче тарап чорупканнар.

Шошкаал биле Ану база-ла оларның соо-биле аъттарын четкеш, идик-хептери көк суг апарган, шагжо-ок базыпканнар…

…Шошкаал эрикте өглерниң эң-не кыдыында таныыры, назы-хары улгады берген Дарс, Тойлу дээр ашак-кадайның өөнге, узун оруктан келгеш, чыышкын баарынга дыштанып удуп чыда, хенертен дүне улаарап, алгырып-кышкырып, эъди изип тура хонган. А өгнүң ээлери азыра думчуктуг, сыны шала күдүгүр, узун Дарс ирей бичежек ожуктуг чадагай одун хондур черле өжүрбейн одап

 

келген, а улуг ажык карактарлыг, ашаандан дудак чок бедик сынныг Тойлу кадай бирде отка чеңгии пашка шай хайындыра каапкаш, ону сүттээш, эскеш, хува аякка куткаштың, чыткан Шошкаалдың чанынга изии-биле ишсин дээш аппарып салып, бирде Шошкаал биле Ану келгенде, аалчыларынга кежээ дөгергени хойнуң арткан эъдин өске пашка дилип хайындыргаш, бичежек оңгар деспиге эзе соккаштың, база-ла Шошкаалдың мурнунга эккеп салып, ооң делгээн аъш-чеми хенертен аарыгга удур дуза-дөмек болуп, оожургадыптар магатчок дээн човаан сеткили ыйнаан, өөнге хонуп чыда аарый берген аалчызы дээш аай-баш чок дүвүреп, ам чүнү канчаптар мен дээнзиг, хире-шаа-биле бараан болуп-ла турган.

Өгнүң дөрүн кожалаштыр узун дургаар салгылаан арнында угулза хээлиг үш аптара ээлээн. Бирээзиниң кырында улуг хува аяк салып каан, ында эриг саржаг – үс куткаш, олче кадып каан чиңге пөстү суккаш, ужун кыпсып каан. Ол дең оду караңгы өгнүң иштин шаа-биле чырыдып турган. Өөнүң баарында аккыр ширтек кырында чаткан дөжек-кудус, сыртык, хураган кежи, узун кара даалымба додарлыг тон чыткан. Орта Ану удуп чыткан. Кажан удаан Шошкаал улаарап алгырып, девидей бээрге, ол уруг уйгудан отту чаштап келгеш, Тойлу кадай-биле кады үвүреңейнип, ооң чанындан ыраваан.

А өгнң бир чартыында ирей-кадайның ийи каът кылдыр кылыннадыр кудус-дөжектер салган, узун шөйбек сыртыктыг, дөрт буттуг чавыс калбак улуг ыяш орну турган. Ооң чанында хос чер ындында, эжик талазынче аъш-чем, аяк-хымыш сугар арнының чартыы ажыттынып-хагдынып турар угулзалыг көзенектерлиг үлгүүр баарында, суг кудуп каан иштиг каш ыяш хумуңнар турган.

Дарс от кыдыынга таакпылап ора, чыышкын баарында хире-хире уйгу кадында човууртай аарак, бир-ле чүвени оожум химиренип, ооң билбези дылда чугааланы каггылай каап, чиктии кончуг сертиңейнип чыдар Шошкаалче сагыш аарып, хөлзээн дег көргештиң, Ану-биле кады хува аяктарда шай аартап ижип орган кадайынче көре, эшкедээн дег дүрген-дүрген чугааланган:

― Кадай, аптараң иштинде бичии хапта янзы-бүрү оът эмнер бар чүве, ону уштуп эккелем. Мындаа сен ынаар суп чытканыңны көрген мен. Оларны дуу оолга хайындыргаш, ижиртир-дир ам. Канчап сагынмааным ол?.. Шошкаал аараан-дыр!.. Артыштан база бер… Сагыш-сеткилин багай-согай чүүлдерден арыглаайн!..

 

Кадай шайын ижипкеш, куруг хувазын от кыдыында турган хоо домбу чанынга салып кааш, шай ижип, ыыт чок муңгараан. Ануже хүлүмзүреш кынгаштың, орган черинден тура халааш, бир аптаразында-ла барган. Ооң аксын ажыда тырткаш, бир холу-биле иштинче үженген соонда, оон улуг эвес хөм хап ушта соп келген. Ону ирейже ыыт чокка сунупкаш, база-ла аптаразын үжээрин уламчылай берген.

А Дарс ирей хөм хаптың аксын ажыда соккаш, оон каш янзы оът дазылдары: бичии-бичии кезектей шарыгылаан чолдак сыптыг, када берген бүрүлерлиг сиген-оъттар уштуп келгештиң, оларны кыпкан от кырынга-даа, аптарада дең чырыынга-даа топтап черзилей көргүлээш, дедир олуруп алган.

― Кадай, артышты база эккел. О чугула херек. Бо-ла-дыр, арай боорда тып алдым. Аптара ишти чиңчерлээр дээш, холум безин аарый берди… Мени-даа, кырган секти! Харын-даа чугааладың, Дарс. Канчап харын сакты хонуп келдиң, ашак?! А бо оът-сиген эмивис күжүр оглувуска дузалаар чүвези ирги бе але?!.

― Дузалаар болбайн, кадай. Эм оъттар бодунуң шынарлыг ачы-күжүн көргүзер-ле болгай. Ынчангаш оът-сигенни чулуп, кадырар чүве ыйнаан бо. Адыр…

Аптара баарында орган кадай, ашааның “адыр” деп бир-ле чүве кылыр дээн сөзүн баш удур билген дег, серт кыннып химиренип:

― Па-а, чүге, инек мыяа дег, чыпшына берген олур мен, дөрде! Окта! Отка паш тип, суг изидиптейн дүрген… – дээш, Тойлу кадай кедип алганы хүрең даалымба додарлыг узун шыва тонунуң мурнуку эдээн силгий туда каапкаш, олудундан тура халааш, отта-пашта-ла барган.

Кадай хып турган отка паш тиккеш, олче көвей эвес суг кудупкан. Ша четпейн хайны бээрге, хоо домбуга куткаш, Шошкаалдың чанында орган Дарсче сунуп, чугаалаан:

― Изиг суг болза бо-ла-дыр! Ам оөт-сигениңни канчаарыңны бодуң-на бил, ашак… Дүрген-не ону бо оолга ижиртип көрээли. Байдалы кандыг хире-дир оң?

― Шоолуг эвес. Хире-хире багайтыр химиренип човууртаар-даа… Бодуң дыңнап туру ышкажыл сен, кадай. Кулааң кумнап,

 

карааң хаптап алган дүлей эвес сен. Суг белен ышкажыл. Оха-ла-ай! Сиген-оътту канчаарын мен билир. Ам-на! Ол-ла.

Дарс кадайның олче сунган хоо домбузунуң тудазындан бир холу-биле тудуп алгаш, от кыдыынга тургузуп каан. А бир холунда демин-не тудуп алган органы хөм хапта оът-сигеннерни ийи-бирээлеп ужулгаш-ла, домбузунче киир октагылааш, отка савазы-биле катай салыпкан. Оът-сиген буруңайнып хайны бээрге, эскеш, кырын хува аяк-биле дуй базырыпкан. Оон “сооп, билээктезин!” дээш, домбуну от кыдыындан ырадып, дөрде аптаралар баарынга тургузуп каан.

― Ол эмивис билээктей бээрге, ижиртир бис бе кай? деп, кадай ашаа домбуну дөрге тургузуп каарга, элдепсинген дег, айтырган.

― Ийе Бичии болзун. Хөлүн эрттир изип турда, хоржок.

― А мен изиг турда, эки деп бодадым – дээш, Тойлу кадай Ануже көргеш, чугаазын уламчылаан. – Бо уругну көр даан, Дарс. Бистиң дылывыс билбес хирезинде, чугаалажырывыска, хөөкүй, билир-даа дег бажын согаңнадып олур. Азы утказының дугайында эндевейн билип орары ол ирги бе!

― Оо, та. Караа согур эвес, көрүп, билип орары ол ыйнаан! – деп, Дарс аңаа шугулдаксаан дег харыылаан. – Че, хөөкүйнү канчаар. Кижи төлү каяа-даа чоруур, куш төлү каяа-даа ужар деп чүве бо ыйнаан. Бо-даа ажырбас. Харын, бо оол канчап чаңнап турар апаарды. Орталаны бээр чүве болза көрем. Кандыг ирги, ашак?

Ану ашак биле кадай чүнү кылып турарын дөгерезин ыыт чок көрүп орган. Ол Шошкаалдың бажының чанында сагыш-сеткили кудараан, бажы муңгашталган, чүнү кылыптар аайын тыппайн ашак-кадай аразында чугаалажырга, оларның дылын билбес-даа бол, бирде бирээзинче, бирде өскезинче, а бирде аараан Шошкаалче дүвүрээн көрүжүн көжүрүп олурган.

Дарс отче каш будуктар киир октап, көзепкеш, ыыт чок орар Ануже кылчаш кылгаштың, кадайының айтырыынга харыылап, бир-ле чүведен сезиг ап кортканзыг, чугаазын шөйген:

― Харын аан. Оода-ла чүгээртей ьээр болза дедаан… Даң адар чоокшулаан боор оң. Ооң дөргүл-төрелдеринче, байкара баштыңчызынче сөс чедирер болза, эки ышкаш. Ол чамдыкта

 

улаарап-дембээреп, байкара баштыңы Арунну-даа адагылаар, чамдыкта “ноян таңмазы!-даа дээр. Моолдап, тывалар-даа. “Чатка”-даа дээр. Ында ужур-ла бар. Бодаарымга, байдал нарын хире. Ол “Өөмче барайн, Кара-Сугже баар мен” деп каш-даа чугаалады. Борта ооң-биле багай чүве болу бээр болза, бисти өршээвес, кадай. Өршээзинде!.. Ынчангаш куш даң бажында Кара-Тал ооруунче хап чоруптайн. Баштай мону ижиртипкеш, чоруптайн. Бо эм ону чүгээртедир ужурлуг.

―Бир эвес оңгарлып, чүгээртей берзе, чорукка ажырбас хире апарза, оларны Эзерлиг Кара-Сугже аъткарыптар сен шүве… Ойт, палырап турумда, домбувуста эм оъдувус ам-на билээктей берген боор.

Дарс от кыдыында орган черинден тура халааш, дөрде турган домбуну ала тырткаштың, бир холу-биле Ануже айыткаш, кадайынче сымыраны аарак оожум чугаалаан:

― Кадай бо орган уруг-биле кады Шошкаалдың бажын көдүре, хөрээн өндейтиңер! Ам эмни ижиртир херек. Дашкадан бер, кадай.

Тойлу Дарска хува ап бергеш, аарыг кижи бажында орган Ануже оң холунуң салаалары-биле бодунче “турам, менче! деп сарбаңнады имнээн. Ану тура халаан. Ол чүвениң байдалын билип кааш, Тойлу кадай-биле ийилээ ам шимээн чок удуп чыткан Шошкаалдың ийи эктинден камныы дегет бажын көдүре, хөрээн өндейтир олурту тыртып келгеннер.

А Дарс бир холу-биле ооң бажын эптиг кылдыр тутпушаан, бир холунда эм оът-сиген куткан хувазын ооң аксынга чедире бергеш:

Мону иживит, оглум. Эм оът-сиген сугга хайындырыптывыс. Изиг эвес, чылыг чадавас. Оха-лэ-эй – деп көгүткензиг чугааланмышаан, хувада эмни аңаа ижиртип эгелээн.

Шошкаал ону ижипкеш, уйгудан шимдинген карактарын шагжок ажыдып келгеш, ооң чанында турган Дарс, Тойлу, Ану сугларны эргилдир көргеш, “буруудатпаңар, бичии удуптайн адыр” дээнзиг, база катап шимээн чок удуй берген.

Дарс кезек олче көрүп тура:

― Ам Шошкаалды артыжап, айызап көрейн. Хай-бачыды хоорлуп, оон ыразын – деп чугааланган.

 

 

 

 

 

 

6 Ч. Ирбижей

Ол кадайының демин аптарадан аңаа цштцп берген пөс боошкунда шарып каан сыптыг артышты часкаш, экилеп тургаш, мөчегер, сырый сыптыг, үнүштүг артышты шилип алган. Ону отка тудуптарга, кургаг артыш хүүңейндир кыва берген. Элээн сыдырткайндыр хып тура, ол ону өжүр үрүптерге, кыптыгып турган артыштың ам чүгле ыжы бурулаар апарган. Ооң чаагай чыды, өг иштин айызаан дег, дораан дола берген.

Дарс удуп чыткан Шошкаалдың ужу-бажы, мага-бодунуң кырынга, дургаар ыжы бурулаан артыштың сывынданбир холу-биле тудуп алган айызап, бир-ле билдинмес, кижилерге дыңналбас сөстерни аксының иштинде, эриннеринде химиренмишаан ыштанган артышы оожум чайгап турган.

Удааш Шошкаалды айдызаарын доозупкаш, ам Ану биле Тойлуну дөрге бодунуң мурнунга тургузуп алгаш, оларны чаңгыстап хол-буттарын, арнын-иштин бажынга үндүр артыжааш, өг иштин база бир эргилдир артыш-биле ыштаан. Адак соонда ол бодун база артыштай тырткаш, арткан ыштыг артыжын эжик аксынга буруладыр салып каан…

Дарс өг иштин, ында кижилерни багай чүүлдерден, аза-бук, четкерлерден, аарыг-аржыктан камгалап арыглааш, ажылы доостурга, амырап өөрээн дег, хүлүмзүре аарак кадайынга чугаалаан:

― Мен ам Кара-Тал ооруунче хаптайн. Чок, баштай чемнени тыртып алыйн. Орук шору узун-на болгай. Күскү салгын тыныжы шала сериини дегет. Хоржок. Чемден изидивит, кадай! Эзер-чонаам адыр… Аа, шынап, ийет-ийет, өртээн аъдым чанында чүве болбазыкпе. Эзер-чонак, аъдым дериин өгже деп бодадым ышкажыл. Мени-даа… Ынчаарга чүгле чемнени тырткаштың, үнгеш, ол-ла олчаан чоруурум ол-дур эвеспе. Доруун-дур, кадай. Эйт, утпас сен. Боларны Кара-Сугже аъткарар сен көр.

Тойлу кадай кыпкан отка баштай эъттиг мүннү изидип, эзипкеш, соон дарый сүттүг шайны салыпкан. Дарс дыка дүрген чемненип алгаш, орукка чоруурунга белеткени берген. Ол кедип алган турганы узун шыва тонун ужулгаш, орун кырынче октапкан. Улуг делгем хөрээнде эргижирээн кара даалымба хөйлеңниг, элик кежи өңгүр куу чүвүрлүг, улуг буттарында шиш баштыг кадыг идиктиг, бажындан ооргазынче салыпкан өрүп каан ходугур ак-көккүрзүмээр кежегелиг, шала эңмерли берген шыңнаннарлыг, узун,

 

чазадак Дарсты от кыдыынга орган Ану бүлүртүң дең чырыынга көөрге, назы-хары улгаткан бол, ол аңаа ам-даа сүрлүг, чаагай көзүлген. Ашак Шошкаалдың ындында чыткан үш-дөрт безерек иштиг барбалар кырында тон-хеп чыый салган чыышкыгдан чолдаксымаар, өшкү кештеринден даараан, орук-чорукка кедерге, аянныы сүргей хвенек тон ап кедип алгаш, ону узун баг кур-биле куржаныпкан. А кадыр хавактыг, хөдүгүр кежегелиг бажынга шиш баштыг дошкалыг пөс чавага бөрт кедипкен. Дарс ам узун орукче чоруурунга белен.

― Көрем, чагыым утпа, кадай. Бо эр чүгээртей бээр боор. Чүге дизе аажок күштүг эм оът ижиртипкен мен. Ол туруп кээр ужурлуг. Ада-ызыгуурунуң чурттап чораан чери-ле болгай, Эзирилиг-Кара-Сугже аъткарар-ла. А мен орта акыларын, байкара баштыңын эдертип алгаш, чеде бээр мен… “Чатка хоржок, чанмас мен” деп улаарап-дембээреп турду чоп. “Таңма, ноян, Жамбал, сүрүкчүлер-даа” деп угжок чүве дембээреди… Чугаалаар апаар. Чүгле улузунга, баштыңга чажыды-биле… Че, мен чоруптайн… – дээш, ол өгден караңгыже үне болган соонда, ынаар шимээни чидип чоруй барган.

14

ШОШКААЛ элээн удупкаш ийикпе, азы, шынап-ла, Дарстың ижиртипкени эм оъттарынга таарышканы ол бе, биеэги эъди изип, дембээреп, улаараары-даа чок, шуглаанда көк суг дүшкен, дериткен оттуп келген. Ону бектеп-шараан дег, дембээредип, албыстадып турган ааарыг ам оон салдына бергензиг болган. Ынчалзажок чыдындан тура халыыр дээрге, бодунуң амдыызында шаг-быра чогун билип чыткан. Өг дүндүүнче көрүптерге, чартыктай ажыда тыртып каан дээвиирде адып орар даңның куу чырыы чиргилчиннээн.

Бажының чанында олурган Ануну көрүп кааш, сергеш дээн дег, караан чивеңнеткеш, моолдап чугааланган:

― Оо, Ану, күжүр дуңмазы, мээң улуг өгбелерим чурту – Эзерлиг-Кара-Суг деп черже ужугуптаалы. Аъттарывысты эзертеп, белеткеп көрем. Шаам чогул. Хаастарның Омбо ноянның салган чатказы меңээ чаа-ла дегген хире… Ажырбас, дуңмам, ам кезек

 

 

 

 

 

 

6*

чыткаштың, туруп кээр мен. Адыр-адыр… чүгле аъттарывысты өртегден эккел шүве… Чоруптаалы, Ану…

Ану ооң дерлиг бажын суйбай тырткаш, олче ээгип, чаштыг карактар-биле көрбүшаан бажын согаңнадып, “бүгү күзелиңни кылып күүседир мен” деп даңгыраглап турганзыг, көрген.

От кыдыында үвүреңейнип, ыяш одап, паштанып турган Тойлу кадай ийи кижиниң аразында чугаазын билбес-даа бол, анаа-ла ужур, чугаа эдергензиг, Ануже имневишаан чугаалаан:

― Дарс чоруй барды. Дем шагда-ла.

А Ану, ооң чугаазын билип апкан дег, Тойлуже көргеш, “аъттар эккээйн, чоруувус ол” деп удур эмнээн. Тойлу кадай ону база биле соп кааш, олче “хоржок” деп бажын силгипкеш, “аъттарны мен эккелийн, а сен борта, Шошкаалдың чанынга, олур” деп базала удур имней каапкан. Ынчангаш каттырымзай аарак кашпагайы дегет үне болган. А карактарын шийип алган, удумзурап чыткан Шошкаал ийи кижиниң имнежип турганын-даа көрбээн. Чүгле “Дарс чоруй барды” – деп, Тойлу кадайның баштайгы чугаазын дыңнааш, “Кайнаар чорутканы ол дээр сен деп Анудан айтырайн адырам” деп уйгу кадында бодап чыда, удуй хона берген…

Тойлу кадай өгден үнгеш, кезекк када чиде берип, элээн болганда, бо кире халып келген. “Аъттар даштын, белен” деп, ол от кыдыында орган Ануже имнээн. Ану туп-тура халааш, Шошкаалдың шугланып алган чытканы көк торгу додарлыг хураган кежи тонун куурарып чытканы арнынче дуй идипкештиң, Тойлу кадайже көре-көре, дашкаар үне халаан. Күскү соок салгын-сырын, Анунуң арнын чожуткан дег, соолаш кылдыр суйбай каггылаптарга, дээрже карактарын көдүре көрүпкеш, сагыш-сеткилин шонган муңгаралдан бичии када хосталы берген ышкаш болган. Чүге дээрге дүнеки аяс көк дээрде чивеңнешкен түмен сылдыстарның аразында Чеди-Хаан, Шолбан сылдыстар олче хүлүмзүрүп, экини оштап сөглеп турганзыг болганнар. Ол Тойлу кадазының аът баглаажында өртегден эккеп, баглап кааны ийи аътты көрүп кааштың, өөрээни дегет. Ану хүндүс-ле аъттар өртээнде, өг кыдыында союп кааны чуңгу эзерлерин ийи аътка эзертей шаапкан. дерги-артыгларын база утпаан. Ол ийи доругнуң челдерин чассыткан дег оожум суйбай каапкаш, Жамбалдың аъдының бир-ле чаагай сөстерни бодунуң

 

моол дылынга сымырангаш, дүргени кончуг өгже дедир кире халаан.

Даң адып, чер чырып орган. Дээрде астынган түмен сылдыстар, келген салым-чолунуң хаяапчазының эргилдезинге чагыртканзыг, караңгы дүнеки дээрни чырыдып, кывыскан дең чырыктарын, даң адып орда, өжүрүп ап, дүвү чок көк оранның көжегезиниң артынче карак чивеш дээр аразында чаштына чиде хонгулап, оларны солуп, ам дораан келир чидиг херелдиг чаагай чырык хүннү чугаалап шаг-ла болганнар.

…Ану биле Шошкаал чоруур дээш аъттаныр кайы турда, Тойлу кадай Шошкаалга чеде бергеш, дүргени кончуг палырадыр чугаалаан:

― Дарс байкара баштыңынче дем-не чорувутту… А силер Эзирлиг-Кара-Сугже чыдыптыңар харын. Сен дембээреп туруңда, ол билир… Сен, оглум: “Байкара баштыңын Кара-Сугга эккелем, улуг чугаа бар” – деп ашакка чагып, негеп, туодуң ийин… олар силерге уткуй чеде бээрлер. Че, бисти багай бодаваңар!..

Шошкаал чугаазын кичээнгейлиг дыңнап тура, куурара берген каштагар арнын Тойлу кадайже багайтыр хүлүмзүреш кылдыр көргеш, Ану биле иелдирзин эки хүндүлеп хондурганы дээш база оларга ооң дыш бербейн, ажаадып дүвүреткени дээш, сеткилдиң ханызындан улуг өөрүп четтириишкинин болгаш човаашкынын мөгее аарак илеретпишаан, удавас база катап ужуражып оларга келирин аазаан.

Ану биле Шошкаал аъттангаш, чорупканнар. а Тойлу кадай, ийи кижиниң барааны тейлер аразынче чиде бергиже дээр, соонче үр-ле кайгап көрүп тура: “Аа, Шошкаал ханы-ла аарый берип-тир. Хенертен. Ооң сегий бээри кандыг-ла ирги але? Чатка озалдыг… Бодунуң дембээрели-ле болгай… Арнының ындазында арай черле багайын. Аарыгдан үнүп шыдавайн барза, ооң эдерткен чараш кызы танывазы черге түреп, элдеп болду аа! аарыг эттинмезе, түңнели ыы-сыы-биле төнер.

Шошкаал дембээреп, улаарап тура, “таңма”, “Омбо ноян”, “сүрүкчү шериглер”, “Жамбал” деп утказы билдинмес сөстер адагылааш, чанында ооң дерлиг изиг хаваан пөс аржыыл-биле аштап, чодуп берип орган Ануже: “Ану-у, дүрген-не шаап олур” – деп сымыранып, алгыра каап турду ийин ол. Ыяавыла байкара баштыңы

 

херек деп, ол негеттинип дембээреп хонду… Чүү чажыдыл ол? Бо бүгүде дыка-ла улуг ханы утка бар ышкаш. Аарза-даа, анаа-ла куруг черге ындыг сөстер эдер кижи Шошкаал эвес-ле болгай. Бо бүгүнүң чиктиин, элдептиин – караңгы дүмбей-ле. Ол чажытты ашак-ла билип келир боор оң. Өршээзинде, бак чүве ыңай-ла турзун, күжүрлер эки-ле чорзунам!..” деп улуг бодалга алзып, ону дүрген билип алза дээнзиг, шолук сонуургалы хайныгып турза-даа, үе эртерге, дөмей-ле дыңнап каарынга бүзүреп, бодунуң сонуургак сеткилин ооң-биле оожуктуруп, чугаа-домактың маңы чүгүрүк аткан согундан дүрген дээрзин бодап арткан.

…Хүн даг бажынга үнгелекте, Шошкаал биле Ану ол-бо талаларын даглар хаажылай бүргээн, а куду алзы сундуйту шөйлүп чоруй, ындазында доора турупкан чавыс даг баарынга үскеш, “соксадым” дээнзиг бичежек, хире-шаа-биле делгем шынаалыг, хүн ажар чүгүнде бүүрелчин тейжигештерлиг ховужугаш көстүп чыдар, а мурнунда Ак деп адаар улуг бедик даг ынаар-ла барыын талазынче шөйлүп чоруй барган суг бажы үнүп, агып чыдар черге чеде халдып келгеннер.

Шошкаал аъдындан дүшкеш, узун-дынын солагай холу-биле тудуп алгаш, ийи холун черге даянгаштың, ийи дискээниң кырынга доңгайгаш, соок кара сугну, сактып-сактып, сонуургаан дег, ижип алгаш, тура халып келгеш, аъдының кырынга долгандыр черзиленип, кайгаттынып олурган Ануже куурара берген арнында өөрүшкү долган шаг чок карактары сергей хона берген көрбүшаан, эрестии дегет чугаалаан:

― Ану, ада-өгбелеримниң (ам олар шагда-ла чок) чазап, чайлап чорааны эзир куштарлыг Кара-Суг бо-ла болгай! Бо черни долгандыр көөрүңге, куу даглар. күстүң тыныжы кыштың дораан келирин оштап сөглеп туру ышкажыл. Удавас ак негейлиг кыш черни ак хар-биле ноюрзудур шуглаптар…

А чазын, чайын борта келир болза, дыка-ла онза, чараш. Бо агып баткан кара суг, шынаажыгаш-даа, бүүрелчин саргыяк дег тейлер-даа, долгандыр чавыс-бедик даглар-даа ногаан хевис дег чечек-сиген-биле шыптына берген чыдар… Магаданчыг-ла! А мен харын келир часты… көөр ирги мен бе? Та кандыг… Сөөлгү турумчуур черим бо болган-дыр-ла, дуңмазы. Чогум бодумнуң байдалым шала хирелиг ийин. Чажыргаш чоор, Омбо ноянның хам-ламазының

 

кылган каргыш-чатказы ылап-ла мени сүрүп четкен хире. Ол бодунуун алыр!.. Ынчангаш бодумнуң өөмче, кадайым Чечекче барбааным ол. Ам божупкан боор. Иштиг арткан кижи чүве Хаас ноянның каргыш-чатказын мен чааскаан эдилеп каайн. Өлзе өлүйн, дирилзе – ол-ла. Ажы-төлүмге, улузумга бакты чедирбес мен… Дарс келир. Кадавыс ону чугаалады, дыңнадың чоп.

Ану Шошкаалдың муңгаранчыг сөстерин дыңнап ора, хенертен аъдындан дүже халааш, ооң делгем хөрээнден куспактаныпкаш, чугааланып ыглай берген:

― Ынча диве! Семеве! Аарыг болгаш чатканы тиилеп үнер херек. Херекчок! Ынчанма, Жамбал база чок… Ам сен чок болза, мен чааскаан канчаар мен?! Мен, мен… – деп ыглап тура, оон салдыныпкаш, хенертен кузуп эгелээн. Ол кузуп тура-ла, ыглавышаан хевээр.

А Шошкаал ооң ыглаарын дып оожуктурар дээш, аңаа анаа баштактанып турарын ылавылап угааткан. Ану ону дыңнааш, ыглаарын соксадып, оожургай берзе-даа, өйлеп-өйлеп-ле кузуп туруп берген. Кезек када элээн үзүк чокка кузупкаштың, оожургай хона бергеш, элдепсинген:

― Бо канчап барганым ол ам?! Чоп анаа, аарываан-даа кижи ийик мен. Чүге хейде кузуп туруп бердим, акым? Азы сырыннап аарый бергеним ол эвеспе? Чогум чүм-даа аарывайн тур. Черле элдеп, бертен-даа, эрткен дүне-даа Тойлу энем сугга чем чииримге-ле, кускум келир, пат боорда туттунуп турдум… Орта чоор бе? Хөктүүн! Канчап барганым ол дээр силер?..

― Ээ-та, аас-кежик келген-дир! Ооң ужурунда кускуң кээп турары ол боор!.. Сактып кел даан, Ану! Бир дүне одагга Жамбал-биле ийилээ хем кыдыынга хөөрежип турдувус деп турдуңар чоп. Түңнели ол-дур. Че, эки-дир, Ану! чүгле ыятпа-даа, эпчоксунма-даа шүве – дээш, Шошкаал чанында арны-бажы өрт дег кыза берген турган Ануже хөглүү кончуг удур көргеш, ооң сарыг бажын эргеледип, улуг агбагар салааларлыг холу-биле суйбааш, бодунуң делгем хөрээнче камныы кончуг чыпшыр туда каапкаштың, чугаазын уламчылаан: – чырык өртемчейде дириг бойдус бүрүзү изин базар, соон салгаар салгакчылыг, чаяалгалыг чүве ыйнаан бо. Жамбал өлзе-даа, ооң ам салгакчызы бар боор-дур. Ындыг-ла болзунам… Э-эй! Жамбал! Дыңнадың бе?! – деп, Шошкаал аяс

 

көк дээрже ийи холун көдүре сунгаш, бар-ла шаа-биле кускуннап алгырган: – Кудай-дээрим, Жамбалче дамчыт! Салгакчың бар! Өөрүп-амыра! А дайзыннар коргуп сирилезиннер!.. Оларга үнүм чедир, тояанчы, эрес салгын!..

А Шошкаалдың өөрүшкүлүг кускуннаан алгызын чоок-кавының даглары үн ап, “аа-аа!” деп үдээнзиг, өттүнүп чаңгыланган. Моолдуң элезинниг ховузун ээлеп чыдар бажы чок экер-эрес Жамбалдың мага-боду эжиниң шак бо кара сугга өөрүшкүлүг болгаш муңгаранчыг эртенги алгызын дыңнаан болза аар! Ол медээжок-ла өөрүүр ийик!..

Ану Шошкаалдың ол кыпсынчыг алгызын дыңнап тура, ам база хенертен өйүктүрүп келген боскунда кускуну, “соксап көр, оожурга” дээнзиг, бир холу-биле аксын дуй тутпушаан, муңгаргай хүлүмзүрей аарак келген уунче – ыракта барааны көзүлген даглар бизеңнеринче, Жамбалды сактып, улуг тынын көргүлээн. Эртенги та кайыын келген оюнзак салгынчыгаш ийик, ооң муңгак арнын часкарып эргелеткен дег, “сыг” кылдыр эстеп келгеш, аңаа ынакшылын сөглеп чадаанзыг, хире-хире-ле арны-бажын суйбай каггылап каап турган.

билдинмези салым-чол, хенертен орукка аараан Шошкаалды, танывазы хары чер-чурт, ам мурнунда ону чүү манап турары –бо бүгү улуг бодал Анунуң сеткил-сагыжын дүвүредип, хөлзедип турган…

15

ШОШКААЛ Анунуң сеткилинге таарышканы Ак дагның баарынга бажын үскен бичии ховужугашка доктаап, турумчуп алыр деп шиитпирлээн. Олар, орта чаъс-бораң келзе, чаглактаныр чадыр кылыр чер шилип көрүп алгаштың, улуг эвес одаг кыпсып алганнар. Үш улуг даш эккеп, кыпкан одаанга ожуктай салыпканнар. Кажан өгге Кара-Суг чоруур дээш олар дөгернип турда, Тойлу кадай даштын аъттарда арткан таалыңнарны эккелдиргеш, орта хире-шаа-биле хайындырган-даа, чиг-даа эъттерни база соктаан тараа, кургаткан ааржы, кадырган курут, сарыг шай, дус дээш – боттарында бар-ла аъш-чемниң дээжизинден эттээн өшкү кежинден даараан бичежек хаптарга ургулааш, дөгерезин суккулап берген. Ам одаг

 

кыдыында олурупкан Ану оларны таалыңнардан уштуп, ажаанзырап орган. Шошкаал демин Кара-Сугдан олче үнерде, база-ла Тойлу кадайның: “Орукка, черге силерге конуг херек” – деп сыгап тургаш, бергени бызаа кежинден кылган хумуңда суг узуп алганы эки болган. Кончуг сөөк баштыг чүвең ону кайын чазар ийик, ам орукка ап чорууру бичежек пажынче сугну куткаш, үш улуг даш ожуктаан одаанга аппарып типкен. Ынчангаш отту ыяш-биле чүшкүрүпкен.

Оларның чадыр тигер чери таарымчалыг черде: суглаарда, Кара-Суг оон ырак эвес, дуу көстүп чыдар, а хат-чаъс бораң келир болза, мурнунда шивээ дег улуг даг баары ону хажыызындан камгалап турар, долгандыр даглар, тейлер бар – ыжык, одаг салып, от ужударда, ыяш-даа база ырак эвес, кош арга чарык мырыңай чанында, каш-ла базым.

Отта паш хайны берген. Шай-даа белен. Ану биле Шошкаал хува аяктарынга чиңге-тараа биле ааржы холааш, кырынче изиг кара шай кудуп, хөөдү салгаш, чемненип алганнар. Ыяш дазылындан кылган борбак баштыг кызыл сөөскен даңзазынга таакпылап алгаш, Шошкаал олудундан тура халааштың, одаг кыдыынга чыткан ай-балдызын холга туткаш, ыыт чок олардан ырак эвесте көстүп турган кош аргаже базыпкан. Ану база-ла ооң соонче эдерипкен. Бирээзи аргажыкта чиңгежек турган сыра дыт-шет ыяштарны, дезип чоруй баар чүве-биле дөмей-ле, далажы-далажы ай-балдызы-биле ужура шаап кескен, а бирээзи база дер-бузу арнында кылаңнаан, оларны одагже шалыпкын сөөртүп турган. Ийи кижи элээн хайымныг күш үндүрген соонда, делгем ижинниг чадыр-даа, оларның күзээни дег, белен болган.

Шошкаал чадыр иштинге от салыпкаш, эзериниң чонаан кыпкан одунуң кыдыынга чада салгаштың, Ануже: “Шаам чогу кончуг ийин, дуңмазы” – деп чугаалангаш, аңаа чыдыпкан. Ол кезек болганда, хаарыктап удуй берген.

Ану чадыр иштинге эът дүлүп, мүн хайындыргаш, аъттарны база оъттуг черге өртеп кааштың, бызаа кежи көгээржик хумуңну туткаш, удаан Шошкаалдың одун чүшкүре одааш, Кара-Сугже суглап чорупкан.

Ану суглап алгаш, дедир чадырже ээп далаш чок базып ора, орукка ооң дужунда шөйлү берген кырлаң дагның арт кырындан шаап бадып келген он шаа хире аъттыг кижилерге уткужа берген. Олар:

 

― Шошкаал кайдал? – деп оон кысказы-биле тывалап, хөлзээн шинчилиг айтырганнар. Ану дерлиг аъттарлыг, бир-ле чүведен девидээн шырайлыг танывазы кижилерже ыыт чок, аамайзаан чүве дег, холунда көдүрген көгээржик хумуңун черге тургузуп кааш, холдарын аай-дедир нугуп, кезек кайгап тура, оларның аразында Дарсты көрүп каан. Ол олче чазык хүлүмзүрээн. Ану, кайгаашкындан минни хонуп келген дег, Дарсче көрбүшаан, оон четтикпейн харыы манап турган кижилерже: “Шошкаал!” – дээш, ховужук бажында көстүп турган чадырже холу-биле имнеп айыткан. Кижилер ынаар, соонда довураан буруладыр шөйбүшаан, бурт дээннер. Чүгле Дарс Анунуң чанынга артып калган. Ол кысты чааш кара аъдынга олурткаш, боду суглуг хумуңну көдүрүп алгаш, бир холу-биле аъдын четкеш, чадырже шөлээн базыпкан.

Шошкаал удуп чыда, мырыңай бо хөме келген көвей аъттар даваннарының дидирээн даажындан отту чаштап келгеш, девидээн дег тура халаан. чадыр дөрүнде чөлеп каан турган ча-согуннарын ала соккаш, дашкаар үне халаан.

Хүн дал дүъштү ажа дүшкен, чүгүрүүнде кирип бар чоруур. Дээр аяс, кааң-даа бол, шала кыржаң, сооксумаар тыныш тырткан хүн. Ол чадыр ындында, каш ыяштар чыткан өшкен одаг кыдыында аъттарындан дүжүп чыткан байкара баштыңы баштаан он шаа хире кижилерни көрүп аан. Олар чадырындан, дүвүреп эшкедээн дег, ийи холунда ча-согуннар туткаш, уткуп үнүп келген Шошкаалче, элдепсинип кайгаан дег, удур көрүп турганнар.

Сактырга, мынчаар уткуурунга келгеннер таарзынмайн, бирде ону кочулап хүлүмзүрээн-даа дег, бирде “кымнар-дыр бис, топтап таны” деп чектеп, шириин көрген-даа дег сагындырган.

Ол кезек ыыт чок оларже кайгап тура, келгеннерниң аразында бодунуң кады төрээн акылары: узун бедик сынныг, хөрээ делгем Мидипти, оон шала дап сынныг, тырың мага-боттуг Шөмбүүлеңни, “а мен акым Мидипти туда калбас мен” дээнзиг, узун, арзагар сынныг, чугаакыр Ажыны көрүп каан. Ол өөрүй хона берген. Карактары чырыш дээн ышкаш болган.

Үе-дүптен, ада-өгбеден дамчып келген ужур-чурум ындыг, Шошкаал баштай бүгүде байкара аймактың баштыңы, Мидип акызы дег, узун, мөге көстүр дурт-сынныг, бажында кеткен одага бөргүнде алдынналып-мөңгүннелип турар дошкалыг, назы-хары кижи ортузу

 

ажа дүжүп турар, ынчалза-даа аныяк көстүр Аруннуң мурнунга холдарында тудуп алган турганы хаптыг согуннарын, чазын дүвү-далаш чадырга чөлей салып кааш, черге дээй дискээнге сөгедектей дүжүп, бараалгаан:

― Сол-менди бе, хайырааты баштың?

― Сол-сол! А сен харын узун орукка эки чордуң бе? А мен сөс четкен, бээр келзин деп сөглеткен боорга, келдим. Чүү болду? – деп, оон баштың айтырган.

― Эки чордум. Узун орукче чоруурда, силерге дыңнатпайын чорутканым дээш, мени – силерниң албатыңарны эрээ-шаажыга таварыштыра бербейн, болгаап көөрүңерни силерден мөгейип дилеп тур мен, дээрги хайыраатым. Чогум бо удаада мал-маган албадым… ынчалза-даа силерге болгаш байкара аймакка үнелиг бир-ле чүвени эккелдим… Чектевейн, ойталавайн, ону хүлээп алырыңар кандыг иргизи, хайыраатым-дээргим?

― Оо, ындыг үнелиг чүнү эккелгениң ол ынчаш, кайгалым? Алдын-мөңгүн бе?.. Бир эвес алдын-мөңгүн эртине болза, көргүс харын. Бо мээң-биле кады келгеннер – ынаныштыг, камгалакчы кижилерим чүве. Олар идегелдиг, төлептиглер. Билир, таныыр-даа сен. Олар көргенин-билгенин кымга-даа, чүге-даа белен-селен ыыттап өлбестер. Бодуңнуң акыларың база турлар ышкажыл. Бо ча-согуннар чүктээн чепсектиг албатыларымдан чажырар чажыдым чок-ла болгай – дээш, Арун баштың көк торгу додарлыг шыва тонунуң солагай эдээн торгу курунда астыпкан, одагалыг бөрттүг бажын силгий аарак чугаалаан.

Шошкаал Аруннуң артында база ол-бо чартыында бөлүк турганнарны эргий көргүлээш, база катап баштыңның мурнунга мөгейип тейлээштиң, дордум курлуг тонунуң хоюнче оң холун суккаш, улуг эвес хептиг бир чүве ушта соп келген. Ол черден туп-тура халааш, холунда тутканы хавын баштыңче ийи холдап чолугуп сунгаш, үнү дыңзыг чугаалаан:

― Бо ийин бо, олчам, дээрги баштыңым. Силерге, байкара аймаанга, бо удаада улуг белээм – таңма! Хүлээп ап көрүңер, баштыңым. Бо дугайты чугаа-соот, соң даарта сүргүндүлер келзе, мен бажым, мойнум-биле харыылаар мен, дээрги, чонум…

Арун ону ийи холдап хүлээп алгаш, хаптың аксын ажыдыпкаш, уштуп келирге, хүн караанга кылаңнаар хола, чес, хүлер холумактыг

 

улуг таңма болган. Ону улуг дужаалдыг кижиниң эдилеп турганы ооң бодунуң хевири, шынар-дүрзүзүнден-не көстүр турар. Арун бодунуң чанында хүрээлей турган кижилерни көрзүннер дээш, өрү көдүре кезек туда каапкаш, хавынга дедир суккаштың, бодунуң тонунуң хойнунче камныы кончуг дүрген хойлапкан.

Баштың кезек боданган дег тура, хойнунче айыткаш, мурнунда харыы манаанзыг турган Шошкаалга чазамыктай хүлүмзүрүш дээш, чугаалаан:

― Бо дугайты сээң-биле соонда таптыг лгулуг чугаалажыр бис, Шошкаал… Ам… ынчаарга, ара-албатым, чоок кижилерим, бо көргениңер чажыт таңманы кымга-даа, аза-четкерге-даа бук кылып болбазын билип тур силер ыйнаан. А бир эвес кайы-бир өске аксы дөспеске дыңналы бээр болза, түңнели: ыы-сыы, эрии-шаажы… – деп, байкара баштыңы чоок кижилерин эргий көргүлээш, оң холун бурунгаар кожаңнаткаш, арны ам кадыг-шириин апарып, чугаазын чагый аарак уламчылан: – Бо чажытты чүгле мында турар бистер билир бис. Ынчангаш ону эки чажытка тудар апаар бис. Хай болуп билдине берзе, бүгү байкара аймак Моол, Кыдаттың коргунчуг аяа долбас, караа пөкпес хан-чинниг оруу, эрии-шаажы, кеземче түргүлүнге онаажыр апаар бис. Болгаап, боданып көрүңер, ха-дуңма!.. А ам чадыр иштинче киргеш, Шошкаалдың аян-чоруун дыңнаптаалыңар че…

Шошкаал чадыр иштинче баштың баштаан кижилерни киирип келгеш, кажан ында кыпкан одагны долгандыр бөлүк кушкаштар дег олурупканда, моол чуртунга аңаа таваржып турган аян-чоруунуң ужуралдарын, эжи Жамбал биле Анунуң болгаш ноян таңмазының дугайты кысказы-биле допчулап хөөреп олурда, суглап чораан Ану биле Дарс суглуг көгээржик хумуңун көдүрген, чадырже бо кирип келгеннер. Шошкаал Ануну келгеннер-биле таныштыргаш, ол тыва дылды билбези-биле чүгле моолдап чугаалаар дээрзин оларга база тайылбырлаан. А келгеннер: “Ол дугайты Дарстан дыңнаан бис, силерни бээр үне бээр деп база оон билген бис” – деп, одагның ол-бо талазындан демниг, чаңгыс үн-биле харыылааннар.

Орта Ану бодунуң дугайында кысказы-биле улуг баштың Арунга моол дылга чугаалап эгелээн. Ол ховуга канчап аза бергенин, Шошкаал биле Жамбалдың душ болуп ону тып алганын, бээр

 

Кара-Сугже канчап чедип келгенин ажыт-чажыт чокка хөөреп орган. А Шошкаал ооң чугаалаан сөстерин бирден бирээ чокка моол дылдан тыва дылче очулдуруп берип турган.

Арун болгаш ооң эдерткени кижилер Анунуң шевергин чараш мага-бодун, ооң эрес, кайгалзымаар аажы-чаңын эскерип көрүп, шала кошкак бүдүш-мөзүлүг эрлер ооң-биле маргыжып, деңнежип шыдавазын угаап билгеннер. Ол хамаанчок Шошкаал дег кончуг опан-чипең, эрес-шоваа, кайгал эрлер ооң-биле шаптараазыннныг узун оруктарже багай доскут бодал чокка кады демнежип чоруп болур дээрзин бо бүгү дыңнап олурганнарга оларның эрткен ужуралдары сөглеп турган. ынчангаш ындыг онза тоолчунуң тоолдааны дег даңгына кысты Баян-Колче Шошкаалдың эдертип келгенинге баштың Арун-даа, өскелери-даа көскүзү-биле өөрүп турганнар…

Шошкаал, ооң моол чуртунче аян-чоруунуң дугайында чугаа-соот доосту бээрге, ам-на улуг акызы Мидиптен бодунуң өг-бүлезиниң, ол чокта, кандыг турганын айтырып сонуургаан.

Акызы Мидип олче үдүгүр карактарын хөглүү дегет чивеңнедир көргүлээш, кылын эриннерин чөпүйтү аарак дүрген-дүрген чугаалаан:

Чечек эки турду. Бис, акыларың, кеннивисти үргүлчү хайгаарап көрүп турдувус, чеңгелериң база үргүлчү үнчүп-киржип, дузалажып, карактажып турдулар ийин. Ол оол божаан. Ону сен келириңге, адаар дишкен бис. Дойладывыс-даа. Дыдыраш баштыг кончуг эр бар-ла болгай… Ам баар бис ыйнаан. Сени олар четтикпейн манап турлар, дуңмазы.

Шошкаал акызының өөрүшкүлүг чугаазын дыңнааш, каттырыпкаш, бодунуң хөрээнче солагай холу-биле “хөк!” кылдыр каккаш: “Оол! Оглум!” – дээш, ийи улуг карактарын бар шаа-биле хере көрүпкештиң, хүлүмзүрбүшаан олурган черинден тура халып келген. Ол чадыр иштинде одаг долгандыр олурган улусту эргилдир көргеш, хенертен өөрүшкүзү кыптыгып турган карактарының оду өже хонуп, карак чивеш аразында ханы, улуг муңгарал ону солуп ээлепкен дег, куурарган сапыгыр арнын холу-биле суйбай тырткаш, оожум эгелээн:

― Чаңгыс чер чурттугларым, кады төрээн акыларым, дээрги хайыраатым – байкара баштыңым, ха-төрелдерим! Силерге

 

дыңнадыр чүвем бодум дугайты ийин. Шаг-шинээм чогу дендии. Улуг Эне-Сайны – Улуг-Хемни кешкеш, аардым. Иштики Моолда – Гоби ховуларында, Чеди-Хөл шынаазында чурттап чоруур хаас аймактың улуг чатка-каргыжы менде келгенин силерге дыңнадып, болгаап туру мен. Бо бүгүнү улуг ак-көк хемивисти өршээп кежип келгеш, Дарс акывыс сугга хонуп чыда, билип кагдым. Орта дембээреп, аарып тура хондум. Ону силерге Дарс акывыс чугалаан боор… Олар харын меңээ артыш-шаанак, янзы-бүрү оът-сиген дазылы, эмнер хайындырып, ижиртип тура хонган болдулар. Мен ону ишкеш, чүгээр секпереп келгеш, бээр Кара-Сугже Ануну эдерткештиң, хем кыдыындан үнүп келгеним бо. Мээң байдалым – көңгүс чөгенчиг. Улуг чатка-каргыш сөөртүп алгаш, чуртумда, чонумда келдим. Бо бүгүнү таңма дээш менче салганы ол. Ол таңма дээш моол эжим Жамбал өлдү, а Ану мында келгени бо. Мени бо-ла бүгү чүве дээш өршээп-келдередип көрүңер, чонум. Ынчалза-даа бир өөрүнчүг чүве, бистиң байкара, Моол, Кыдаттың улуг аймактары дег, ам бодунда улуг таңмалыг апарганы. Байкара баштыңы ам өске тарамык тыва аймактарны чагырар – дээрде ай-хүн дег күштүг, улуг дужаалдыг эрге-чагырга холунда дээргилерниң дээрги хайыраатызы болганы ол эвеспе… А мен, мен… – дээш, ооң үнү кезек үзүктели хона берген, ол “хм!” деп чөдүре каапкаш, улуг тынгаш, чугаазын уламчылаан. – Эки-биле катай бакты база чүктеп эккелгеним бо-дур. Ол бак чүүл чүгле менде келгенин бүзүредир туру мен. Ынчангаш аал-оранымче баарындан ойталап турарым бо… Оолдуг болганымга мелээжок өөрүүр-дүр мен. Кадайым Чечек биле оглумну көрүксээрим дендии. Баарымга, оларже хай-бачыт халдай берзе канчаарыл… Хоржок!.. Аргажок аарый бердим… Чатка бе азы аарыг бе – ону эки билбес мен. Чүгле менде аарыг – моол хаастарның каргыш-чатказы боор деп бүзүрел-бодалдыг мен. Хай-бачыт, каргыш-чаткадан өлүр болза, мен чааскаан өлүйн. Ажырбас. Боттуң үүлгедии ышкажыл. Оглум биле кадайым чурттап чорзуннар. Олар эртине дег арыг, хинчек чок кижилер болгай… А бир эвес чартык ай иштинде бо аарыгдан өлбейн баар болзумза, каргыш-чатканы тиилеп үнгеним ол, чонум, баштыңым. А шыдашпайн барзымза – бурганга барып чолугуп, бараалгап чедер апаар мен… Өршээ, бурганым, кулуң мени!.. Ынчангаш бо чылдагаан ужурунда улузумга барып, ужуражып

 

четпезим шын. Мээң аалымга, мээң чоок дөргүл-төрелдеримге, мээң кадайымга бужар чатка-маргыш дылын караңнадып четпезин, халдавазын! Ужур ындыг чүве болза, чүгле мен чааскаан бурганның кыйгыртканы шииткели – ялага кара бажым харам чокка салыйн. Бодумнуң буруумну бодум-на чүктээйн, хупуразында… – деп, ол узун чугаазын төндүрүптерге, чадыр иштинде кижилерден чаңгыс-даа кижи Шошкаалга айтырыг салбаан. “Ол-даа чүүлдүг-дүр” дээнзиг база ооң хайыра чок болурунга “орталан” деп удур суртаал-сүме кылып, сөс угаадырындан коргуп човаан дег, шупту кезек када ханы бодалче шымны берген дег, шимээн чок, тынар-тынмас чүве дег, ылым-чылым олурупканнар.

Ол ыржымны Арун баштың үрей шаапкан:

Мында олурганнар-даа, даштын өшкен одаг чанында көвей аъттар дыннары туткан ийи киживис-даа улуг үүлеге, човулаңга таварышкан эрес-чоргаар кайгалывыс дугайында борта шуптувус дыңнадывыс… Ам айтырыг – ону аарыгдан сегигиже дээр ажаар-карактаар дөрт-беш кижилер херек апарган-дыр-ла. Өске айтырыг: чадыр чанынга өг тигер херек. Ам дораан баргаш, өгден чорудайн. Улуг хам бээр чалаар. Аъш-чем, орун-дөжек, сава-сакпыңны дөгерезин харыылаар апаар бис, чонум. А бо кыстың – Анунуң дугайында база дарый бодап, шиитпирлезе чугула. Каяа барза, кымның аалынга турза, ол таваржырыл? Че, эзирлер, артар кижилер борта артсын, чоруур кижилер чоруптаалыңар. кымнар артарыл?..

Арун чугаазын дозупкан, чадырга кымнар артарыл деп айтырыгны дыңнааш, Шошкаалдың акылары Мидип, Ажы, Шөмбүүлең суглар:

― Дуңмавысты боттарывыс ажаап-карактаалы, өскелерни шүүдеткеш канчаар ону – деп өскелерниң дузазындан ойталаан чугаа үндүргеннер.

― Ийе харын, ол Байкара Каваа оглу база силерниң хеймер дуңмаңар болур дооста, ол чүгле силерниң эвес, чок, чо-ок, ол бүгү байкара аймактың оглу болур дээрзин кымдан-даа айтырыңар, ынча деп бадыткаарлар-даа – деп, оларны Арун баштың угааткан.

Оо, шынап-ла, ол бодунуң аймаанга, Иштики Моолче аян-чорук кылгылап чорааш, ында кончуг муңгаш каас-коя байларның түмен-түмен чылгызындан чеже-чеже аскыр өөрү малдар сүрүп экккелгеш, чедер-чединмес ядыы чонунга үлеп берип турбаан дээрил! Өршээзинде,

 

хөй-ле катап! Ону база ооң акыларынга сагындырган. Ол боду, Арун база ооң олчазындан четтирип турган-на болгай. Ынчангаш аарый бээрге, ону бүгү байкара төрел аймактан кым-бир кижи ажаап-карактаары албан, ындыг ужурлуг-даа. Бо удаада баштыңынга ол ырак черден, өске чурттан улуг күштүг ноян таңмазын хунаап эккеп берген. Ооң харыызы улуг долуглуг-даа болза, Шошкаалдың салым-чолун эки-чаагай шиитпирлээр ужур ам Арунга таварышканы бо. Ону ол эки шиитпирлеп-даа каар ынчаш. Шошкаалды хомудатпас-даа, кымга-даа дорамчыладып базындыртпас-даа.

…Шошкаалга келгеннер дедир чанар деп барганнар. Ооң чанынга улуг акызы Мидип-биле кады дөрт кижи артар болган. А өскелери Арун баштың-биле кады чорупканнар. Ану Шошкаалды кагбайн, артып калган…

Ол дүне Шошкаал база-ла, Дарс сугга дег, хенертен дембээреп, эъди изип, аарып тура хонган… Чадырда кижилер карак шимээннер. Ону ажаап, от салып, аъш-чем кылып тура хонган.

Даартазында байкара баштыңының чорутканы чаа өг Шошкаалдың багай чадырының чанынга тиктине берген. Ам орун-дөжек, чылыг идик-хеп, аъш-чем шупту бар апарган. Баштың бодунуң сөзүн ээлээн. Ол бүгү чүве-биле кады байкараның улуг хамнарының бирээзи болур Ойду хамны олче хооп эккелгеннер. Ол аңаа хондур хамнааш:

Мен-даа шак борта күжүм четпес-тир. Кончуг күштүг каргыш-чатка Шошкаалды тавараан ышкажыл… Ол багай чүүлдү мен чайладып шыдавазым чүве-дир. Чатканы кылдырткан кижи моол, кылган кижи бистиң тыва уктуг, алдын үжүктерлиг кара номну номчудуп, күш киирген кижи база оргумчалыг моол – бо-даа дыка-ла улуг ажыл бүдүрүп, каргыш кылган язылар-дыр. Изиг эъттиг, ийи мөгенниг, демир от кеткен адыгуус база бар. Илби-шидим, күзүңгүм-биле көөрүмге, ынчалдыр көзүлдү. Өршээ, бурганым, шыдаар чүвелеримни шыдаптар кижи мен, а борта тыным салыйн, шыдавас-тыр мен. Мени буруудатпаңар – дээш, ол эртенинде ийи кижиге үдеттиргеш, Ооругда аалынче чаныпкан…

А Шошкаал каш хонукта чүгээртеп, аарыгдан сегиир туржук, хүн келген тудум, дорайтап баксырап орган. Ону ажаап-карактап

 

турар, от салып, аъш-чем кылган хөдел эрлер-даа, акылары-даа, Ану-даааарыгдан үнери бергедей бергенин эскерип билип турганнар. Сөөлүнде ооң мага-боду, семирээн чүве дег, ыжып эгелээн. Ажаакчылары аңаа каран оът-сиген дазылдарын сугга хайындыргаш, ижиртип пат болганнар. Дөмей-ле түңнел чок: аарыг бирде экижип, бирде кедереп, яңган кыс дег, чаңнап туруп берген.

16

ЧЕДИ хонук аажок аараан соонда, хенертен Шошкаал сергеп, адак-бышкаа чиигеп, аарыгдан чүгээртеп эгелээн. Ооң чанынга ажаап-тежээп турган акылары: Мидип, Ажы, Шөмбүүлең болгаш Ану суглар ол ам-на анаа апарып, ол-ла хевээр сегип үне бээри ол-дур деп бодааннар. Шошкаалдың куу-сарыг арны сеглек ыжык бол, карактары дүвүнде дүшкен кылдыр көстүп турза-даа, боду сергек көстүр. Орун-дөжектен бажын көдүрбейн үргүлчү чыдар боду ам анаа туруп кылаштап турар апарган. Аъш-чем чиири-даа шору, аянчок. Бергедеп тургаш, чамдык чемни чип албас, чүгле суг ижер турган болза, ам артында чемге безин сундулуу дегет.

Ол бир-ле эртен чемненген соонда, акызы Ажыдан:

― Доруг аъдымны эзертевидем, акый. Ооругда Хаан-Даг баарында аалымда Чечек биле оглумну бүдүү көргеш келийн. Үр болбайн, дедир келир бис. Чүгле оларны ырактан көрейн шиңме – деп ээрежип дилээн.

Ооң дилээн ында турганнар чөпшээрежип, аңаа катчып, чөптүг чүүл-дүр дишкеннер. Ажы, Ану, паштанчы Уланды база Шошкаал дөртелээ аъттарлыг Ооругже халдып чорупканнар. А өгнү каш арткан улус ээлеп артып калганнар.

…Шошкаал аалының коданының девискээринге кире халдап келгеш, Ажы акызынга: “Чечекти эккел. Чүгле оглун албазын. Мени мында манап тур деп чугаала” – дээш, бодунуң өөнче айбылапкан.

…Ооң аалы… Чанында кожа-кожа хонгулап алган Мидип, Шөмбүүлең, Ажы акыларының өглери. Ол шала дап ыракта база кезек-кезек бөлүк кара хараганнар кожаалаан дег чаттыла берген. Шак ол хараганнарда думчуун үскеш, улуг эвес делгем шөлчүгештиг кылдыр херли берген оймакчыгаш көстүп чыткан. Ооң соңгу

 

 

 

 

 

 

7 Ч. Ирбижей

ужун таварты улуг эвес Баян-Кол хем шөлээн, маажым агып чыдар. А хемниң ол-бо чартыккы эриктерин холушкак үнүштүг шаараш арыг хаажылаан. Ол арыг кыдыы теректер аразында Шошкаал, Ану, Уланды суглар Ажы биле Чечекти манап, өглерже карак салбайн көрүп турганнар.

Өглерниң ындында кезек узун кырлаң оорга тейлерниң баштары үскен, хөрээ делгем, маадыр күчүтен дег, бедик, кадыр Хаан-Даг арыгда ол манагда келгеннерже, ханы бодалче шымны бергензиг, шөлээн, түрлүг көрүп турган. Элээн болганда, ногаан торгу тоннуг, ортумак шилгедек сынныг аныяк кыс эдерткен Ажы бо келген. Ажы база торгу шыва тоннуг, өрүп каан чоон кежегезин ооргазынче салыпкан, бажында дошказының өңгүрү кончуг, хевири дурум бөрт кеткен, ьуттарында кадыг идиктерлиг, бир холунда кызыл сөөскен чолдак кымчы туткан базып келген. Ол арыгга аъдын баглап кааш, чорупкан турган.

Чечек Шошкаалды көрүп кааш, аңгадай хона бергензиг, улуг карактарын хер көрүпкен, келзе ыыт чок олче кайгап турган. Шошкаалдың арны-бажы сеглек куу аарыг шинчилиг, шала баксырай бергенин ол эскерип каан. “Бо-даа аажок аарый берген-дир эвеспе” – деп бүдүү муңгак бодал ооң сеткил-чүрээн өе берген. А Шошкаалдың счанында шевергин шырайлыг, сарыг баштыг, бодундан бир-ийи-ле хар биче хире аныяк кыс олче удур кайгап алган турган. Ол кыстың кеттинген идик-хеви оон дудавас, шевергин, каас кылдыр аңаа кылдыр көзүлген.

Ооң дугайында бээлери аңаа чугаалаан болза-даа, ындыг аныяк деп бодаваан. Ол чараш кысты көрүп турда, ооң сагыш-сеткилинге бир-ле каразынчыг шыпшыр көрүүшкүн кажараш кылынган. “Шошкаал бо танывазым кыс аразында кандыг чажыт харыылзаалыг болдулар харын” – деп өөдежок хүнээчел бодал угаан-мээге кире хонза-даа, Шошкаалга бердинген арыг күштүг ынак ханы сеткили ону хөрлээлетпейн, дораан дилеп, өжүр базыпкан.

Чечек турган черинден ийи холдарын бурунгаар суна, хенертен хөме келген хат-казыргы дег, Шошкаалче уткуй чүгүре аарак шурааш, бажын ооң хөрээнге үстүргеш, чаштыг арнын чанынга турганнардан чажырганзыг, оон так ийи холдап куспактаныпкан. А Шошкаал суларгай мөге холдары-биле ооң шилгедек эргим

 

күзенчиг мага-бодун, сагынганын чидирип алыйн дигензиг, аяар эргеледип туткулаан.

Оларның чанынга турган Ану биле Уланды Ажы эдертип алгаш Шошкаалдың өөнче базыпкан.

Ам Шошкаал биле Чечек арыг кыдыынга ийилээ артканнар.

…Ол бодунуң өөнге бо хонуктарда чурттап шыдавазының дугайында база чугаалаай каапкан. Чечек ол дугайын ооң акылары-чеңгелеринден дыңнап пат болган болгаш, олче баар дээш чүткүдүп-даа турган. Ынчалза-даа бүттүнмээн. Кижилерниң хей чүвеге, аза-букка, каргыш-чаткага бүзүрели, девидээшкини бүгү-ле чаагай күзел-бодаашкынны үзе шаап турган. Ынчангаш сагыш-сеткил күзеп чүткүп турза-даа, салгалдан салгалче дамчып келген үе-дүптүң ужур-чөптүг ыдык чаңчылы, сагыышкынны кысты, бертеп-хүлээн дег, “бо үени дыңна, сагы, ужур ындыг” деп дужаап бадыткаанзыг. Ийе, ол үениң девии ындыг. Чечек ону ажыр базып дидинмээн… шыдаваан-даа.

Шошкаал кадайы-биле чугаалажып орда, Белдир тайгазының ындында дужаашкак улуг даг белдеди бар чорда, Ану-биле оларның ажып келгени туман тынган тайга кырында Омбо ноянның ужуктурган улуг одааның кыпкан чалын оъттуг херелдериниң хаязын, кайы-бир черле тевениң хенертен кыпсынчыг буулаан алгызын, көвей кижилерниң алгы-кышкы шимээнин дыңнавышаан, көрбүшаан чорааны, хамның дүңгүрүнүң соккан даажы дыка үр оларны үдээн дег, соондан дыңналганы сагыжынга кире хонгулап орган. Ол хенертен аараанын таңма дээш моол хаастарның салган чатказынга дорт-ла шамнаан болгаш ол чатка аарыынга алдырбайн, арыг үне берзимзе, ам-на таптыг шөлээн чурттаар мен дээн чижектиг элээн көвей чүүлдерни кадайынга ажыт-чажыт чокка чугаалап берген. Ол Ану-биле Жамбалдың дугайында база оюп кагбаан. Ану Жамбалдан ажы-төлдүг болурун база Чечекке ажыткан. Бир эвес Ак-Дагда кара сугнуң ховужуунга моол хаас чаткадан уштунуп үнүп шыдавайн, аарыгдан өлзүмзе, акыларым, байкара баштыңы Арун суглар оглум биле Чечек сени аш-чут, түрегдел-дорамчыдан камгалап-карактаарын аазаанын база аңаа сагындырган.

Чечек ону дыңнааш, черле хөңнү баскырап орган боду, ыглап бадырыпкан. Ол Шошкаалдың делгем хөрээнден так куспактаныпкан:

 

― Ноян таңмазын дедир бериптээли! Хей-дир!.. Чоор сен ону. Бериптээли! – деп чугааланып ыглавышаан, уламчылаан. – Хей, бериптээли. Аппарып берээл. Кады дарый чоруулу… Дилээли… Чатка өршээп, чайлай бээри магат, эжим. Өршээзинде, бурганым! – деп үн салып ыглап турган. Ол аажок-ла ыглаан. Шак ол ыглаашкын бир-ле коргунчуг, хайыралдыг, катап эглип келбес улуг оскундуруушкунну баш удур оштап турганзыгболган.

Шошкаал ооң бажының дүгүн бир холу-биле аяар суйбавышаан:

― Ажырбас, Чечек! Сокса! Мен кайын ажырар деп мен. Хупуразында, Каваа оглу моол чатказындан өлүр болза, ана кускун-сааскан дора өлүр, куруяк кижи курттуп өлүр эвеспе. Байкара шыдаар. Ыглава – деп ооң ыглаарын соксадып, эрес-хөглүг шинчи көргүзүп каттырымзап каап, эде-хере чугаалап, ойнап-баштактанып тургаш, арай боорда Чечектиң ыглаарын соксадып алган. Чечек ыглаарын соксадып, муңгагдан орталанып кээрге, база катап хөглүү-биле оларның аразында чугаа-домаа хөнүгүп, аттыга берген.

Олар күскү чанагаш теректер, талдарлыг шаараш арыг аразында, өскүс анай дег, үнүп келген чаңгыс селбегер чоон дыт адаанда куспактажыпкан, сагынганывыс чидирип алыылы дээнзиг, ынакшылдың изиг чаагай эргеледиинге кавайладып бүргедипкен, хире-хире болгаш, удур-дедир боттарынче чиге көржүп, суйбажып, үн чок таалалга алзып органнар. Күстүң сооксумаар шириин тыныжы-даа оларга шаптык катпаан. Шулурааш хем олардан ырак эвес, а ол дыттан каш базым черде бичии кара суг бажы үнүп агып чыткан.

Ында-хаая бөлүк-бөлүк бора-хирилээ куштар ужуп келгеш, ооң ол-бо эриктеринге хонгулапкаш, суг ижери ижип, бот-боттарының аразында шуугажып мижирешкеннер, хенертен оларны бир-ле кижи хойзупкан дег, тиг кылдыр ужуп чоруй-даа баарлар. Удаваанда оларны солуп, ийи-үш ала-сааскан ужуп келгеш, кара сугнуң ол-бо эриктерин, база-ла шинчилээн дег, аян-тээлеп, таваар баскылааш, аразында боттарының дылынга шыжыладыр, хопчу кадайлар дег, изиг-изиг хөөрежи каапкаш, бир-ле черде болчагларынче далашкан дег, ырап-узап чорупканнар. “Ам бис оларны солуулу” дээнзиг, хөө дег өңнүг ийи каарган кара сугга хонупкаш, думчуктарын сугга суп, аштап-арыглаан дег болган соонда, Шошкаал биле Чечектиң адаанда олурганы дытче углай ужупканнар. Олар бедик

 

дыттың ортуу үезинде бир сарбагар будукка хонупканнар. Кожалаштыр олурупкаш, ийи ынакшаан оол, кыс дег, бот-боттарынче көрүшкеш, думчукары-биле аай-дедир бот-боттарының эгиннерин аяар суйбажып ора, оожум “каарк-каарк” деп үн үндүрүп хүлүрешкеш, адаанда дыт дөзүнде аяар чугаалажып органнардан шимээн алгаш, дескен дег хенертен “хиг” кылдыр дуу хавакта турган ыжы бурулаан өглерже ужупканнар. Бо бүгүнү Шошкаал биле Чечек аразында чугаалажып ора, эскерип көрүп органнар.

― Бистиң чугаавыстан дааш-шимээн алгаш, каарганнар дезе бердилер, көр даан, Шошкаал – деп, Чечек, куштар соонче көрүп ора, хараадаан дег хүлүмзүрбүшаан, Шошкаалга чугаалаарга:

― Чок-чок, Чечек, олар бис ийига шаптык катпас дишкеннери ол болгай аан. Артында эжеш куштар ышкажыл. Ынчангаш черниң ыраан апканнары ол де – деп, Шошкаал удур хүлүмзүре аарак аңаа харыылаан…

Ол ийиниң аразында чугаа ам-даа төнмээн. Сактырга, оларның чугаазы Баян-Кол биле Эне-Сай – Улуг-Хем хемнерниң каттыжып ужурашкан белдиринде, саарыг ыры дег, төнмес-батпас ышкаш болган…

Шошкаал олурган черинден бөөлдээш тура халааш, демиин белинден чешкеш, чанында дыт будуунче аза октапкан курун апкаштың, Кара-Сугга акыларының эккеп бергени теве дүгү кагган чылыг хүрең торгу тоннарының бирээзин кара даалымба куру-биле куржанып тура, келгени Ак-Дагның Мешпек артче кезек ыыт чок көре каапкаш, черде олудунда бодалче шымны берген Чечектен айтырган:

― Оглувус адын кым деп адап аар бодап тур сен чээ?

― Ийе, амдыызында ады чок. Сен узун оруктан чедип келиринге, боду адап алзын деп идегеп, манап турдум. Ол дугайын акыларың, чеңгелериңге база элдээрти чугаалаан мен, билирлер. Чоп сеңээ акыларың дамчыттывыс диштилер. Харын, кым деп алыр бис, эжим?

― Ийе Кара-Сугга дыңнадым… Мидип акым чугаалады. Ынчаарга мындыг-дыр. Кижиниң ады бодунуң мөзү-шынары-биле чүүлдеш болур ужурлуг. Эки ат – ээзин камгалаар. Ында база ужур-дүрүм бар. Оглум адын, Чечек, Моолдуң Гоби ховуларынга кады чоруп турганым экер-эрес эжиниң чырыткылыг адынга тураскаадып, Жамбал деп адап алыйн. Чечек, күжүр эжим, сээң

 

биле мээң оглувус адын Жамбал деп адап алыылы шүве. Чөпшээрежир сен бе? Ол ховар дээн экер-эрес эрлерниң бирээзи болгай.

― Жамбал деп адап алыылы харын. Мээң ачамны Чамбал, авамны Часкал дижир ийик чоп. Оларың кайызы-даа ам чогун сен эки билир болгай сен. Мен алды-чеди харлыг турумда, олар улуг аарыгга таварышкан дижирлер… Төрелдеримден дыңнаан мен – дээш, ол олурган черинден туруп келгеш, дүк кагган тонунуң соон бир холу-биле кактай суйбапкаш, чанында черде чыткан кара даалымба курун ала соккаш, силгий тудупкаштың, бөөлдээш тонун дыңзыдыр куржаныпкан. Ол сарыг бүрүлер кырында салып каан чыткан шиш допшузунда чүзүн-баазын чинчилер дискеш, даарап каан бөргүн узун кара чажында чавага-биле катай өрүп каан бажынга кедипкен, а будунда кеткен идии база нарын, чараштап каан угулзалыг кадыг идик. Ооң кеткен хеви-даа, арны-бажы-даа, шилгедек дурт-сыны-даа Шошкаалга, тоолда даңгына дег, онза чараш көзүлген.

Ол Шошкаалдың өкпең-куу өңнүг арнынче эргелелдии-биле көрүп тура:

― Оглувустуң чанында Мидип акыңның улуг уруу Биче-кыс бар чүве. Улуг чеңгең база чеде берген боор. Ол харын шымбай, биске бо-ла кээп, уруу-биле кады дузалажыр кижи… Че, ужур ындыг чүве болза, өлүр болза, кады өлүр бис ыйнаан, чоор сен ону. Салым-чолдуң човулаңындан кым-даа эртип шыдавас дижир болгай. Өөвүсче чоруулу. Оруктан келген кижи аштап-суксай-даа берген боор сен. Че, эжим!.. – деп, оларны кый деп турганзыг, кажараңайнып барааны көзүлген өөнче топтавышаан, Шошкаалдан ээрешкен.

― Чок, хоржок! Ынчап болбас. Силерге-даа, дөргүл-төрелдерге-даа бачыттын каргыш-чатка халдатпас мен. Ынчап өлбес мен, хей!.. Демин-не ол дугайты чугааладым чоп, уттуптуң бе, күжүрүм?! Бо дээрге кочу-шоодуг, оюн-хөг эвес-тир. Бодан! Мен борта артайн, а сен баргаш кел, Чечээм. Оглувус Жамбалчыкты чемгерип каг, база мени дээш, мээң орнумга ооң ийи чаагынче ошкап каг шүве. Ийе, чогум чемден эккел аа! Бота чемненип алгаш, бүдүү барып оглумну өгнүң тоганазындан оожум бакылап көрүп алгаш, чоруптайн. Күзел-сорук чүткүзе-даа, өлүм-чатка чагдатпас ышкажыл!..

Ырак эвесте, бөлүк теректер аразында баглап каан аъттарның былгырган шимээни, чаңгыс черде олуй-солуй баскылагылаан

 

даваннарының даажы Шошкаал биле Чечекке дыңналып турган. Чечек аъттарның бажын согаш кылгаш, өөнче далажып, турган черинден чүгүре аарак базыпкан… А салбагар узун дыттың дөзүнде Шошкаал чааскаан арткан…

…Элээн болганда, Ажы акызын баштаан Ану, Уланды, Чечек суглар холу куруг эвес: улуг хоо доңгууда сүттүг шай, улуг чалгыяк тавакта дүлген хой эъди, аастыг болгаш тудалыг чес хүрең дөмбүңде изиг көжелиг мүн, кара пөс хапта соктаан чиңге-тараа, хува аяктарда чөкпек, быштак, кургаг ааржы, саржаг, өреме дээш – янзы-бүрү бар-ла аъш-чемниң дээжилерин туткан, манагда Шошкаалга каткы-хөглүг бо-ла келгеннер. А оларны бо удаада Мидип акызының улуг кара ыды Эгерек биле бодунуң белик мага-боттуг, хүргүл өңнүг Хартыгазы – ийи ыт үдеп келгеннер. Хартыга ээзин танып кааш, огланып, оон оюн эреп, хөрээнче шурап, өөрүп-амырап, сыыгайнып хөлчок-ла болган. А Эгерек ооң чанынга аяар кылаштап чедип келгеш, буттарында кеткен кадыг идиктериниң хончуларын, тонунуң эдээн чыт тыртып көргеш, ээмниң дуңмазы-дыр эвеспе деп танып кааны ол. Шошкаал ооң мөңзүгүр бажын, читкезин эргеледи аарак суйбай тудуп каарга, сеткили ханган дег, күскү сарыг бүрүлер дөжелип хевистелген черде олурган Хартыганың дужунга барып чыдып алган.

Келген улус дыт чоогунда делгем черге улуг аржыыл дег пөс чаткаш, эккелген аъш-чемин ооң кырынга делгей салыптарга, Шошкаал ам-на чемненир дээш олурупкан. Чем амданныг, чиртингир болзунам дигензиг, ооң-биле эштежип, дөрт кижи кожаландыр төгериктей олурупкан. Ол чемненип ора, Ануну Чечектиң чанынга арттырып каар дугайында чугаа үндүрген.

Чечек ону дыңнааш, иштинде амырай хона берип, оларның ам чоруй баарының дугайында муңгарап, хөлзээн бодал бүргээн арны, артында чырыш дээн дег, хүлүмзүрүг дола берген. Ану Чечекке арттырып каары чүүлдүг-дүр деп Ажы-даа, Уланды-даа Шошкаалга каттышканнар. А Ану “хоржок мен” деп баштай ыыт чок бажын чайгаан. Ол Шошкаал-биле моолдап элээн маргыжып чугаалашкан соонда, каттырымзай аарак улуг тынгаш, оожургай берген. Шошкаал ону өөнге, Чечек-биле артып каар кылдыр угаадыпканы ол. Чечек ону билип кааш, өөрээш, дужунда олурган Ануну тура

 

халааштың, барып олуртузун-на куспактапкаш, изиг-изиг моолдап чугаалаан:

― Мен моолдап шал-бул билир мен, дуңмам. Ажырбас, сени арыг тывалап турар кылдыр өөредип каар мен. Дораан-на өөрени бээр сен. Муңгарава, Ану. Өгде бичии Жамбал база бар. Көрдүң чоп! Чаптанчыы хөлчок-тур бе?.. А Шошкаал анаа сегий бээр. Улуг хам бар, Черлик-Хамны олче хооп чалаар бис… Ол каш хонгаш, биске чедип келир, көөр бис. Бичии-ле када манаптаалы шүве, Ану. Шупту чүве эки болур…

Шошкаал чемненип дозуп турда, Уланды ынаар, теректер аразында чажыра баглап каан турган аъттарны маңнап барып эккелген. Тарап чоруурунга белеткени бергеннер.

Чечек биле Шошкаал дыт артынче өөрүнден ажыталы бергеш, аразында бир-ле чүвени аажок оожум хүлүрежип чугаалашкан соонда, куспактажыпкаш, элээн турганнар.

Шошкаал Чечектиң кулаанга:

― Удавас чедип келир мен. Амдыызында… – деп сымыраны каапкаш, үнү сирлеш дээн.

― Бир эвес бергедей берзиңзе, бисче дүрген-не сөстен ыдар сен шүве – деп, Чечек аңаа чагып сагындырган. Шошкаал “ийе-ийе!” деп бажын олче согаңнаткан.

Кажан олар чедип келирге, Ану доруг аъдының узун-дынындан чедипкеш, бир холунда аяк-сава тудупкан, база боду ышкаш холдарында арткан аяк-сава иштээн Чечек-биле кады аъттанып турган Уланды, Ажы, Шошкаал сугларже көре-көре, ыттарын эдерткеш, базып чорупканнар…

Кажан Чечек биле Ану аалга чедип келгеш, чедип чорааны доруг аъдын баглаашка баглааш, туткан аяк-саваларын өгже киире бергенде, арыг кыдыында арткан үш кижи аъттарынга олурупкаш, келген уунче бар чорда, хенертен Шошкаал аъдын ээй соккаш, өөнче углай көргүлээш, эштеринге:

― Бар чыдыңар! Сооңардан дораан-на чыпшыр чедер мен! – деп ыыткыр чугаалааш, шаап чорупкан.

Ол Чечекке сөглээн сөзүн ээлээри ол. Шошкаал аал даштында өдээнге халдып келгеш, аъдындан дүже халааш, чүгениниң узун-дынын бир холунга тудуп алгаш, өгнүң хүн бадар дужундан ооң кырынче чииги кончуг соястап үне бергеш, тоганадан дыка оожум

 

бакылап келген. Өгнүң ынаалары, ханалары, аар чүъктен човууртаан дег, чыжырткайны берген. А Чечек, өг чанынга аът даваннарының даажы дыңналып келири билек-ле, ашаа-биле дугурушканы езугаар делге орун кырында ааткыыш-кавайда шарыглыг чыткан оглун дыка дүрген чеже соккаш, чөргеп каан пөзү-биле чөвүглей тутпушаан, камныы дегет ийи холунуң кырынга тогана дужунга өрү көдүре тулуп алган. Кажан Шошкаал өгнүң ынаалары, ханаларын чыжырадыр тогана кырынга бакылап келирге, оглун бар-ла шаа-биле бедидир көдүрерин кызыткан.

Ану элдепсинген дег олче кезек көрүп тура, чүвениң ужур-чөвүн биле тыртып кааш, аңаа дузалажы берген. “Хайны канчап билир, оглу холундан уштуна берип, эпчок байдалга таварышса, айыылдыг” деп бодапкаш, ол бичии Жамбалды камгалап, өрү сунган ийи холу-биле ооң бир чартыын үлежип тудуп көлүрбүшаан, Чечек-биле кады өшкен оттуң кыдыында чергелештир уннажып турупканнар.

Шошкаал өрү көдүрген бичии чаштың ак-кызыл артынче, оон кээп турар сүтсүг, чаагай амданныг чытты тынмышаан, кыдырык улуг карактарын иези дег алараңнадыр көрген оглунче чиктии кончуг хүлүмзүреш дээш, шүжүлээш бичии думчуун, улуг-чаагай болурун сөглеп турар шөйбек моң мага-бодун сагыш-сеткилинге, угаан-сарыылынга кезээ-мөңгеде ол-ла олчаан чуруп арттырып алыйн деп кызыткан дег, кезе кайгавышаан, көрүп-ле чыткан. “Ол, чугаажок, мени дөзээн-дир – деп Шошкаал оглунче көрбүшаан, иштинде бодаан. – Оглум, Жамбал, бодуңнуң аттажың дег, экер-эрес болуп өс. Адаң адын бедик тут, байкара оглу!.. Баштайгы болгаш сөөлгү катап мынчаар ужуражып көрүшкенивис-даа бооп магатчок… Мени буруудатпа, оглум. Байырлыг! Мени өршээп көр!..” деп бодунуң буруузун оглунуң мурнунга миннип, оон өршээл дилевишаан, Шошкаал иштинде байырлажып, чарлып турган. Чүге дизе таварышканы аарыг-аржыктыг хай-бачыттан үнүп шыдавазын, ол тамыдан ону кым-даа ушта тыртып, дуза көргүзүп шыдавазын кончуг эки билип турган. Ооң хөрээниң иштинде бир-ле чүве боскунче карарып өскеп, хире-хире чүрээн шапкыландыр дүргедедип, караан караңгыладып каап, аңаа дыка-ла шаптыктап турган. Ынчалза-даа чаныш-сыныш чок, күштүг мага-боду бодунуң күзели дээш ол бүгүнү шыдап эртип турган. Оглу-биле байырлажып тура,

 

өөнүң иштин база чүгүртү эргий көрүп четтигипкен: хүн үнер чүкте, эжик чаагының чанында угулзалыг үлгүүрүнүң кырында аяк-савалар, деспиде хайындырып каан борбак-сарбак эъттер артыы чыткан, а черде, ооң баарында суглуг ыяш хумуңнар, үлгүүрнүң адаккы каъдында үш хире улуг-биче янзы-бүрү шой, демир паштар салып каан, от кыдыында хола доңгуу турган. Үлгүүрден ырак эвесте чавыс калбак ыяш орунну аянныы кончуг эдип каан, ооң кырында оглунуң ааткыыш-кавайын салып каан: өгнүң дөрүнде кызыл чуңгу-биле арнын будуп каан, угулзалыг кожаландыр тургускан ийи аптара бар, а өгнүң хүн ажар талазында узун шөйбек кылдыр үш хөм барбаларны кожа тырткылааштың, ооң кырында тоннар, хой кежинден даараан дүктүг чоорганнар, кышкы ийи чагылар дээш янзы-бүрү чүвелерни шевергин кылдыр чыггаш, кырын пөс-биле шыва дуглап каан; а чыышкынның ужунда кырын шала чартыктай ажыдып каан, терек ыяштан кылган башкылыг хойтпак иштээн, долгандыр кештер-биле көвүглеп, чылыглай шарып каан доскаар турган, ооң чанында эзер-чонак, чүген-чулар, дүрүп каан аргамчы, кызыл сөөскенден сыптаан чолдак кымчы чыткан – бо бүгүнү ол караанга шокараңнадыр көрүп эрттирипкен.

Өгде Чечек биле Анудан аңгыда, Мидип акызының улуг уруу – шевергин ак арын-шырайлыг, пөрүксүмээр болгаш чарашсымаар, он дөрт хар чеде берген Биче-кыс бар болган. Ол от кыдыында туруп алган, чивеңнээн карактарын хере көрбүшаан бажын ойталадыпкан, ийи чартыынче холдарын чатпайты куду сунупкан, үнүп орар эмиглери кеткен чолдак шыва тонун хөрээнде достайтыр теп үнүп келген ыыт чок олче шаңгыр-ногаан карактары-биле хүлүмзүрүп кайгап алган турган. Өгнүң иштин долгандыр ак-куу өңнүг чаа ширтектер шыва ээлепкен, маажым. Турган кижилер шупту тоганаже ыыт чок кайгап алган турганнар. Хенертен Шошкаалдың бажы көстүп келген турган талазында ынаалар, ханалар кизир-казырт дээн соонда, ооң арны-бажы чиде хона берген. Удаваанда өг даштында чавыт кажаа ындында аът даваннарының дидирээн даажы, аал ыттарының ээрген үннери ынаар-ла ырап чоруй барган…

Чечек чөргекте оглун хөрээнче так чыпшыр тудуп алган хевээр-ле Ану, Биче-кыс суглар-биле кады өгден үне халаан. Шошкаал ол аразында элээн ырай хона берген, аъдының сыр маңы-биле мурнунда

 

бар чыткан эштеринче далажып, соонче хая-даа көрүнмейн кылыйтып бар чораан. Чечек оглун бодунче чыпшыр тутпушаан: “Ол ам келир ирги бе? Өршээзинде, чүгле аарыгдан-на, каргыш-чаткадан-на адырлып, сегип үнүп келир болза көрем. Көк дээрим, айым-хүнүм, ада-ием, Ак-Даам, алдын баштыг Хаттыг-Тайгам, өршээ, бурганым! Шошкаал сегий берзин, чедип келзин! Өршээ, Таңдым” деп иштинде чалбарбышаан, эштеринге Шошкаал чеде халды берип, үш кижиниң барааны ынаар, тейлер артынче ажытталып чиде бергижеге дээр, Ану, Биче-кыс суглар-биле кады оларның соонче үр-ле көрүп турган. Чечек дээрже көрүпкеш:

― Па, удавас хой мал-маганның коданче кирер үези келген-дир але. Боктазында, кежээ дүжер деп барган-дыр-ла! Ол чүмүл, билбээн-дир мен, кежээ болган ышкажыл. Че, өгже кирээлиңер. Аъш-чем кылып, шай хайындырып ижээлиңер шүве. Биче-кыс, чарып каан ыяштан киирип кел, дуңмам! – дээш, ол Ану-биле кады өөнче аразында хүлүредир моолдап чугаалажып кире бергеннер…

17

ТАҢМА дээш чедимче чок сүрүүшкүн кылган соонда, каш хонук дыштанып алгаш, Омбо ноян үш чүс хире дайынчыларын эдертипкеш, Бэйцзин – Пекин хоорайда бүгү Улуг Кыдат империяны моол чурту-биле катай чагырып турар күчү-күштүг хаанга дорт барып, хунааттырып алганы улуг ноян таңмазының дугайында чаргы кылыры-биле узун орукче аъттаныпкан. Ноянның оон өске хомудап чедер чери-даа чок, аргазы-даа чок. Ийет, Бэйцзин – Пекинче ол чоруп көрбээн, кода-хоорайның чүгле сураан эрткен-дүшкен чорумал чондан дыңнаан боордан башка, билбези-ле шын.

А таңма дээш урянхай-тыва чуртунга удур улуг дайын-чаа үндүрер дээрге, ооң аг-шерииниң сан-түңүнүң эвээжи кончуг, чериниң, оруунуң ыракшылы база аажок. Орта улуг-ла күш негеттинерболгаш сан-түң чок чарыгдал үнер апаар. Бо дугайында ооң ачылыг улуг хааны аңаа кандыг сүме кадып, чарлык үндүрер ирги деп улуг караңгы бодалдардаништинде коргуп, сезинмишаан, орукка багай-согай, көрдүнмээн ужуралдардан ону камгалап чоруур кылдыр көвей санныг дайынчы шериглеринден чүгле үш чүс хирезин шилип, эдерткеш, көрбээни, бараалгавааны хаанче назынында бир-ле

 

дугаар албадал-биле чолугуп бар чорууру бо. Урянхай-Тывазынга бодаарга, Бэйцзин хоорайга чедери ындыг-ла кончуг ырак эвес болган.

Орукка каш хонук чорааш, Омбо ноян күзеп бодааны, улуг күчүлүг хаанның чурттап турары Бэйцзин хоорайже халдып кире берген. Олар орукка чорда, аг-шериглиг ноян чызааннарының доскуулчулары дозуп алырга, “бэйцзинде улуг хаанывысче херектиг чор мен!” – дээрге-ле, шаптык чокка эрттирип турганнар. Ынчап чорааш, Омбо ноян шериглери-биле кады Бэйцзин хоорайда хаанның улуг ордузунуң чоогунче эртип чедип келген.

Аңаа ону хаанны дүне-хүндүс чок, карак огу дег, камгалап турар аг-шеригниң улуг дужаалдыг удуртукчу ноян кижизи дозуп алгаш, сонуургап айтырып тура:

Хаанга чугула херектиг келген болзуңарза, мен дамчыдып бараалгадыйн. Силер орукка чоруп олуруңарда-ла, билир турдум… Меңээ дамчыткан! Чедип келген болганыңарда, шерииңерни бо улуг хаалгалыг шөлче киириптиңер! – дээш, дужунда турган ишти көзүлбес кара бедик хаалгалыг херимче холу-биле кожаш кылдыр айыткаш, шириин уламчылаан. – Аңаа дыштанып артып кагзыннар. А силер, ноян, мээң-биле кады базып оруңар! – деп чарлык кылган.

Ооң шериглери бедик херим иштинче ноянның мунуп чораан ак-бора аскырын алгаш, ажытталып кире бээрге, ол-ла кызыл өңнүг одагалыг ноян Омбону эдерткештиң, хаанның каас-чараш ордузунче базыпкан…

Олар каш-каш, янзы-бүрү шеверлеп каан каас-шиник бажың-ордуларны эрткештиң, ам-на күзээн черинге чедип келгеннер. Ордунуң даштында хаанның камгалакчылары, таңныылдары турза-даа, Омбону эдертип келген ноян ооң ап чорааны чепсек-херекселин эжик аксында турган ийи таңныылга хүлээдип бергеш, бодун эдерткеш, оруун уламчылап чорупкан.

Ол узун коридорну эрткеш, бир талазынче ээпкеш, бир өрээлге Омбону киирип келген. Олар коридорлап эртип орда-даа – таңныыл шериглер, өрээлге-даа кирип кээрге, база-ла эжик аксында таңныылдар турганнар. Кайда-даа таңныылдарның боо-чепсээ, карак-кулаа. Ноян Омбону ол өрээлге арттырып кааш, боду дужунда эжикче кире берген. Элээн болганда, үнүп келгеш, олче хүлүмзүрүш кынгаш:

 

― Дээрги хаан силерни бараалгап болур силер диди! – дээш, эжикти ажыткаш, ону киире берген.

Омбо ноян улуг каас өрээлге кирип келгеш, иштинде аймай хона берген. Мурнунда торгу-маңнык идик-хептиг, бажында хаан одагазы бөргүн кедипкен, үжен хар ажа дүшкен назылыг, улуг молдурук карактарлыг, шевергин чараш ак шырайлыг Улуг Кыдаттың хааны Чжао-Цинь бодунуң чайырлыг каас дүжүлге-ширээ сандайында саадап олурупкан, олче чазык-даа болза, түрлүг көрүжү-биле, “кандыг чугула херектиг сен?” деп айтырганзыг, көрүп орган. Ооң ол-бо чартыында чөвүлекчи, дузалакчылары хире, кеткен идик-хептери-даа хаандан дудак чок каас, онзагай, ынчалза-даа хар-назыны-биле улуг кылдыр көстүр ийи-ийи эрлер турганнар. Олар база-ла Омбоже, “бо чүү мындыг язы кирип келди?” дээнзиг, арыннарында чиктигзинип, сонуургап кайгаан көрүштерин шивейликтир көрүнчүктеп турган дег болган.

Омбо ноян бурунгаар ийи баскаш, артынче кылчаш кылдыр хая көрнүп кээрге, киирип келгени ноян олче карактарын чидидир көрүпкен, эжик аксында хевээр күдүе берген турза-ла турган. Омбо хаанның мурнунга дискек кырынга сөгедектей олура дүшкеш, хаваан шалага үстүргеш, чугаазын эгелээн:

Силерге чугула херектиг келдим, дээрги хааным! Мени ол дээш өршээп көрүңер. Оон өске баар черим чок болду. Мен – Гоби ховузунда көвей хөлдер кыдыы ынчаар чурттап-амыдырап чоруур хаас төрел аймактың чагырыкчызы, нояны – силерниң Омбо деп аттыг албатыңар мен, чырыткылыг хайырааты, хааным! Мени дыңнап, меңээ дузадан көргүзүп, сүмелеп көрүңер, дилеп тур мен – дээш, таварышканы ужур-чөп чок үүлгедиишкинни, бодунуң ноян таңмазын соңгу чүктен келген дайзыннарга канчаар алзып ышкынганын, оларны соондан ызыртыр сүрүп чорааш, кажын өлүргенин, а өскелериниң таңма-биле кады четтирбейн барганын, кудай-дээрниң дайзыннарга дузалаанын база ноянның улузунга шаптык катканын хөөреди аарак хаанга бирден бирээ чокка тө каап берген.

Таварышканы хайлыг болуушкунну хаанга төөгүп тура, ноянче халдаашкын кылганнар үш сынныг эвес, көвей кижилер дээрзин бадыткап, таңмазын хунаап ап турар үеде, оларга өлүртүр часканын, чүгле эрес-кашпагайы-биле, Будда бурганның камгалап-карактаанындан дириг артканын, ооң камгалакчы шериглеринден

 

тулчуушкуннуг демиселге элээн каш кижилер хораанын таарыштыр мегелей аарак, бодун агартынмышаан сула чаңнап турган. А таңманы кандыг аймактың кижилери хунаап аппарганын хаан тодаргайлап, сонуургап айтырарга, Омбо ноян:

― Олар дээрге силерниң кулдарыңар боор, Улуг Кыдаттың девискээриниң соңгу чүгүнде чурттап чоруур Ойрот-урянхай аймактың кижилери-биле кады демнешкен, кызыгаарлажып чурттаан моол аймактың кижилери – деп дидими дегет харыылап турган. Хаас аймактың чагырыкчызы-биле таварышкан берге байдалды хаан дыңнааш, Омбо ноян чугаазын доозуптарга:

― Аңаа кандыг арга-сүме кадып, дузалаар бис? – деп бодунуң чанында турган чөвүлекчи дузалакчыларындан айтырып сонуургаан. Чөвүлекчилер аразында кезек када бижиредир хүлүрешкен соонда, хаанга оожуму дегет, чүгле аңаа дыңналыр кылдыр бир-ле узун эвес домак сымыранганнар. Хаан Омбоже кезек кайгавышаан боданып ора, бажында бир-ле айтырыгны шиитпирлеп чадап органзыг, чуга эриннерин ызырып каап, бажын силгээш, оң холу-биле эжикче айтыпкаш, аңаа ыыткыр чугаалаан:

― Ноян, даштын өрээлге бичии мана! Кыйгырыптар мен!..

Омбо ноян өрээлче үне бергеш, “Хаан дээрги чүү деп айыткаал бээр ирги?” деп, сагыш-сеткили хөлзеп турда, кезек болганда, хаанче ону эккелген демги0ле семис ноян өөрүшкү арнын долган үнүп келгеш, хаанче база катап киире берген. Омбо кире бээрге, хаан дүжүлге-ширээзинде хевээр олурган, чүгле чараш арнында утказы билдинмес бирде өөрүшкүнүң хүлүмзүрүү-даа ышкаш, бирде ону шоодуп-качулаан-даа дег, бирде бодаарга, шыжыгып-ажынган-даа дег, элдептиг, ужуру тывылбас шырай аяны ойнап, арнында аай-дедир дүгдүш-дүгдүш кылдыр көшкүлээн карааның кирбиктери кыжанганзыг-даа дег сагындырган.

Хаан сандайының ийи талазында чаактарындан ийи холу-биле, бодунуң шиитпир чугаазындан корткан чүве дег, быжыгланы туттунупкаш, одагалыг бажын аткаар ойташ кылгаш, өткүт болгаш тода харыы берген:

― Ноян, сээң хомудап келген херээңни чөвүлекчилерим-биле кады сайгарып көргеш, мындыг түңнелге келдим. Алганның – мөрүзү, алысканның – шорузу… Силерниң ол ноян таңмазы, кудайже хол сунганы дег, ыраан чүве болганда, ону дедир холга

 

киирип алыры бергедээн, дүвү чок ханы далайже оскунупкан кыстың билээ дег – аңаа чедери чүгле уйгу-дүште… Ынчангаш силерни, ноян, улуг чуртумнуң девискээриниң мурнуу-барыын талазында чурттап чоруур, мээң чагыргамга шала хөңнү чок, эптиг үе келирин манаан, чидиг мезизин, чыда-согунун арнырынга белеткенип, кезенип чыдар, авыястыг дилги дег чаңныг, кажар аймактарже чорудар деп шиитпирледим. Олар база, ойрот-урянхай аймактар дег, меңээ бараан болуп чоруур албаты кулдарым чүве. Ынчалзажок оларга мээң бүзүрелим чок…

Силерниң чагырып чоруур, таңмазын ышкынган аймааңарны тигии-биле ынаар көжүрер апаар-дыр… А силерни, Омбо ноянны, ол аймактарның бүрүн эргелиг, онза улуг дужаалдыг чагырыкчы нояны кылдыр чарлаптар мен. Дораан, бо шактан эгелеп, мерген угаанныг Конфуцийниң чугаалааны дег, “Угаанныг кижи кижини адып каап, чидирбес болгаш бодунуң сөзүн черге агаарже октавас”. Баштай, ноян, ол аймактарны эки чагырып алыңар. А мен силерге немелде шеригни база бээр мен деп аазап туру мен. Бодуңарның хаас шериглериңерни дөгерезин дөгерезин чыггаш, узун орукче аъттанып чоруптар апаар-дыр силер, дээрги нояным. Бо мээң дужаалым-дыр, күүседир апаар силер! Силерге мен алзып хунаадыпкан аймак таңмаңардан артык күштүг, улуг эрге-дужаалдыг, түрлүг өске таңманы бодумнуң өмүнээмден холуңарга тутсуп бээр мен. Ынчангаш силер меңээ шынчы кижи, мээң бүзүрелим, чөлеңгиижим болуп, кажан кезээде өлгүжеге дээр бараан болур силер. Ам дораан аал-ораныңарже ээп чоруткаш, арткан шерииңерни чыып эккелиңер! Меңээ база катап кирип, белениңерни, белен эвезиңерни айыткаар силер, ноян. Улуг берге оруктарга эки салым-чолду күзедим, Омбо ноян!

Хаан чугаазын доозуптарга, Омбо ноян олче карактарын чивеңнеди көргүлепкеш, ооң чугаазын чаңгыс черге кожая бергеш, дыңнап турган боду хаанче бурунгаар чолугуп үзеш кынгаш, дүргени кончуг, даңгырак берген дайынчы дег, девидеп бадыткаан:

― Мен силерге, дээрги хааным, өлгүжеге дээр, багда азыраан ыдыңар дег, шынчы бараан болур мен. Меңээ көргүскен идегелиңер дээш улуу-биле четтирдим!.. Мен дораан чоруткаш, шериглерим чыып алгаш, борта силерге илеткээш, узун орукче аъттаныптар мен. Чырыткылыг, ыдыктыг дээрги хааным, немелде аазаан шериглер дээш, таңма дээш база катап улуу-биле четтирдим! Мен… Мен…

 

Дораан… – дээш, Омбо ноян хаанче база ооң шириини кончуг арынныг чөвүлекчи-дузалакчыларынче мөгейбишаан аткаарлап эжикче углапкан. Ноянның соон дарый демги үдекчи ноян база үнүпкен…

18

…ШОШКААЛ арт кырынга халдып үнүп келгеш, аъдының аксын чыыра тырткаш, соонда чораан акызынче кымчылыг холун өрү карбаш кылгаш, ыыткыр чугааланган:

Борта доктаап, кезек дыштанып алыылы! Мээң шала кускун кээп турар кандаай чоор?

Үш кижи аъттарындан дүшкеш, орук кыдыында оңа берген оъттуг черге олуруп алганнар. Олар аъттарының узун-дыннарын тудуп алган органнар. Шошкаал черге ийлендир чыдып алгаш, келген уунда айгадаң куу, бедик хөректиг узун-шөйбек Хаан-Дагже, ооң дужунда, “сенден база дудак чок мен” дээнзиг, дээрже чүткээн сүвүр-сүвүр, чазап каан дег чалым-хаяларлыг, бодун шүгдүнген чүве дег, шириин көрүжү-биле ханы боданганзыг, көстүп турар Шуул-Дагже караан чивеңнеди аарак көрүп чыткан. А ол ийи дагның аразында тайга-сыннар баштарындан бажын алган улуг эвес хемчигеш – Баян-Кол Улуг-Хемче окталып бадып кирип чыдар. Ооруг деп адаар оргулаашта ооң кадайы, оглу, акылары сугларның аалдары бар. Ануну база ында арттырып кааш келгеннер. Шошкаал ол бүгүнү кезек долгандыр боданып чыда, чугааланган:

― О, ам-на төрээн чуртумда менди-чаагай келген-дир мен… Төрээн черимни көрбейн баар болдум бе деп, Иштики Моолдуң Гоби ховузунга чоруп чорааш, иштимде каразып чордум. Хаас аймактың таңмазын апкаш, Жамбал, Ану суглар ноянның аг-шериинден, сүргүндүлеринден дескеш, ас-кестен Ану-биле алдырбайн бардывыс… А ол хиреде аас-дылдыг чатка аарыының аспаанга туттура бердим ышкажыл. Ол-даа ажырбас. Ам канчаар. Чүгле улузум-на эки, менди-чаагай чорза, менде чүү боорул аан…Өске кум-элезинниг ховуларлыг чурт эвес, төрээн черим, төрел чонум – улуг байкара ышкажыл. Өлзүмзе-даа, изим базар оглум бар, ажырбас оң! Чонум – улуг байкара база бар. Оглумга, кадайымга чордум, көргеш, үндүм…

 

А таңманы чагырыкчы баштыңның холунга тутсуп, хүлээттим. Ол ам боду билир… Сүрүкчүлер бо хонуктарда сураа чок… Олар ам келбестер… Кажанда-даа… Байкара ам улуг күштүг таңмалыг ноянныг болуру бо. Өөрүнчүг-дүр! Кызыгаар чок улуг өөрүшкү. Өөрүп байырла, улуг байкара!

Чанынга дыңнап орган акызы Ажы биле Уланды аңаа каттыжып, ону өттүнүп бадыткааннар:

Ийе-ийе, ам таңмалыг бис, улуг ноянныг база болур бис. Ол-даа улуг өөрүшкү, байырлал!

Шошкаал бир-ле чүве чугаалаар дээш, бир холун өрү көдүрүп чыда, хенертен бир кыдыынче аксын ийлендиргеш, кузупкан. Ол аксын бир холу-биле дуй тутпушаан, мөгүдээн чыткан черинден туп-тура халаан. Ажы биле Уланды база тура халышканнар.

Ажы:

― Канчап бардың, дуңмам? – деп оон кайгап айтырган. Шошкаал олче сарыг-куу арнын кылчаш кылгаш:

― Кузуп тур мен, акый. Кускум кээри кончуг… Адыр! – дээш, мөйтүледир кезек аажок кускулааш, соксай хона бергеш, – дүрген чоруулуңар! Бажым база дескинип хөлчок. Дүрген чоруптаалыңар – деп, эштерин далаштыргаш, доруг аъдының кырынга шалыпкыны кончуг олурупкан.

Ажы-даа, Уланды-даа Шошкаалче чиктигзинип, сести аарак көрбүшаан, “Черниң черинге аарыы киргеш, баксырай бээр ийне, киживис” деп иштинде каразааннар. Олар база-ла аъттарының кырынга олурупканнар. Үш кижи даг бажында ажарынга белеткенип, берзектенип олурупкан хүнче көре-көре, чедер черивиске дүрген барып четсивиссе дээнзиг, аъттарынынң сыр маңы-биле халдып чорупканнар. Шошкаал, кожа турган өг биле чадыр аразынга аъды тура дүжерге, эзер кырындан черже оожуму кончуг чылбырап бадыпкан. Черже пет кээп дүшкеш: “Жамба-ал! Че-че-эк! Ану-у!” – деп багайтыр алгыргаш, угаанын ышкыныпкан. Өг иштинден каш эрлер үне халчып келгеш, Шошкаалда-ла барганнар. Ооң чанында аъттарының кырында кортканындан аай-баш чок аймаарай берип, кожая берген олче кайгап орган Ажы биле Уланды сугларже Шошкаалдың ужу-бажында үвүреңейнип, тудуп турган эрлерниң бирээзи дужаай аарак хөректенген:

 

 

 

 

 

8 Ч. Ирбижей

― Чүге ында ыйбааңгы дег дала берген олур силер! Ону өгже киирээлиңер! Че, дузалажыңар!..

Ажы, Уланды аъттарындан хат-казыргы дег дүже халыщканнар. Шошкаалдың ужу-бажындан тутканнарга дузалажып көдүрүшкеш, өгже киире бергеш, ону орун кырынга чыттыра салыпканнар. Ол аразында Ажы от кыдыында турган хола доңгууда шайны хувага куда тырткаш:

Канчап бардың, дуңмам Шошкаал? Адыр-адыр, мону бичииден ажырывыт шүве. Анаа апаар сен – деп хөлүнде чугаалаттынмышаан, солагай холунда сүттүг шайны ооң хагдына берген эриннерлиг аксынче оң холунда туткан ыяш шопулаа-биле бичиилеп кударын оралдашкан. Ооң чадажып турарын көргеш, Уланды база дузалажыпкан. Ийилээ эмеглежип тургаш, Шошкаалдың аксынче үш-дөрт шопулак ишти сүттүг шайны кудуп ижирткеннер. Кезек болганда, Шошкаал шийип алган чыткан карактарын багайтыр ажыдып, көрүп келген. Минни хонуп келгеш, ол:

Канчап бардым? – деп ооң баарында холунда иштиг хува туткан, хөлзээн шинчилиг кайгап алган турган акызындан айтырган.

Ажы ооң саргара берген арнынче доңгая бергеш, карактарын олче чивеңнеткеш, оожум чугаалаан:

― Өг чанынга халдып келгеш, аът кырындан черже согунналып кээп дүштүң. Чечекти, Ануну, Жамбал эжиңни адааш, ол-ла олчаан угааның оскунуптуң. Ам орталанып чыдыр сен бе, дуңмам? Канчап бардың?.. Чүгээр-дир сен бе?..

― Ийе. Оо, элдеп-тир мен але – деп, ол бодун кайгап, шагжок чугааланыпкан соонда, кезек үзүктелгеш, уламчылаан. – Аажок аарый бердим ышкаш, акый. Хоржок чадавас мен. Ам меңээ чүү-даа дузалап шыдавас боор: эм-дом-даа, эрээн-чолук хам-даа… Меңээ шайдан…

Өг иштинде турган кижилер хенертен Шошкаалдың келди аарыы кирип, оруктан салгадап чедип келгенин көргеш, хөлзеп-дүвүреп эгелээннер.

А Ажы дуңмазының бажын, хөрээн өндейтир тырткаш, аксынга изиг сүттүг шайны хувага куткаш, чедире бээрге, бичии өндейип ора, кезек аартап ишкен дег болгаш:

― Шаам чогул! – дээш, сыртыкче бажын салыпкаш, өг иштинде ээреңейнип, аай-дедир үнүп кирип турган кижилерже

 

оожум көрүп чыткан. Ынчап чыда, хенертенол бир холун бурунгаар сунгаш, ийи караан аларарты чидиди көрүпкеш, багайтыр алгырган: – Э-эй, Жамба-ал! Мени мана! Мени… Ан-уу, кай баарың ол?! Бэ-эр! Бээр! Кортпа, ноян кел чор! Кончуг сойлукту, ол боор. Таптыын! Адыр!..

Ажы Шошкаалдың сунган холдарын девидей аарак сегирип алгаш, оожуктурган.

― Канчап бардың, оол? Орталан! Оожум-оожум – дээш, чанында келгеннерже чугааланган: – Ам база дембээреп эгеледи. Канчаар улус боор бис?! Адырам! Мындаа Бойду-Хам “шыдавас мен” дигеш, хоржок болган болгай. Ам Черлик-Хамны бээр чалап эккээр болган-дыр-ла.

Ол ынчап чугааланып турда, чанынга Уланды чеде хонуп келгеш, олче девидээн шырайын кылчаш кылдыр көре кааптарга, Шошкаалче бажы-биле айтып согаңнаткаштың, оон дилээн:

― Көрем, оол, бо эрниң байдалы нарын хире. Бодаарымга, бо дүне баскыраар чадавас… Акыларым Мидип, Шөмбү сугларны дыка караңгылаваанда, бээр эккел шүве. Дүргедеңер де. Черлик-Хамны база ап алгаш келзиннер… Чүгле дүрген-не, дүргеде-ле, Улан!…

― Ийе-ийе! Мен аът мыя кевиртпес мен, дораан-на, карак чивеш аразында дедир келир мен. шай хайындырым четпезим магатчок. Көөр силер – дээш, Уланды өгден дашкаар үне маңнаан.

Өг чанында шапкан аът даваннары ынаар-ла дагжап ырап чоруй барган…

Караңгы дүшкен. Черни дүн ээлепкен. Уланды Мидиптиң аалынга имиртиң дүже бергенде халдып келген. Ооң чоруп олурган шаа-ла ол болган. Кожа-кожа хонгулап алган Каваа оолдары – алышкыларның дөмейи кончуг ак-куу өглериниң кайызы Мидиптиң өө дээрзин Уланды часпаан. Ол аът баглаажынга дүшкеш, аъдын баглап турда, ийи улуг бедик ыт, аалчыны шала озалдап көрүп кагдывыс дигензиг, аалдар ындындан ээрбишаан маңнажып органнар. Уланды ыттардан сезиг алгаш, баглааштан өгже чүгүре аарак базып ора, холунда кызыл сөөскен сыптыг чолдак кымчызын ол-бо чартыынче көөргеткензиг чая каапкаш, оозун эжик аксынга кирип бар чыда, чөлендир тургуза идипкештиң, мыя бо келген улуг бедик сынныг ыттарже шыпыраш кылдыр зая көрүнгеш, дегийт-ле

 

өгже кире халаан. Бүлүрерти кызаңайндыр кыпкан от кыдыында чааскаан кожая берген, бир холунда аяк туткан шайлаан орган аныяк херээжен өг ээзин кирип келген Уланды:

― Мендээ ыңар! – деп мендилээн.

Ол удур мендилеп харыылааш:

― Кым силер? Кайыын келдиңер? – деп ону танывайн, ылавылап айтырган.

Дөрде аптара кырында бичежек хола дагылда үс куткаш, хендир суп каан дең чырыы өг иштин шаа-биле чырыдып турган. Ожукта салган оттуң бүлүргей кыпкан ыяжының оду база дең чырыынга немере болуп, өг иштин делгемчидир чырыдып каап, далайга дамды дуза дээнзиг, бирде чырыткылаш кыннып, бирде бүлүреш дээш, чырыы кошкап-сулараанын көргүзүп, чаңнай аарак хып турган.

Уланды Мидиптиң кадайы Октунуң үнүн дыңнааш, дегийт-ле келген ужурун ыыткыр чугаалаан:

― О, мен-дир мен, угбам, Уланды! Бо акымга херектиг келдим ийин. Кайда ирги? Бар бе?

― Бар-бар. Кай баар ийик ол. Дүү дөрде доора кежилдир узая берген чыдар ол-дур – дээш, Окту угбай шайлыг аяк туткан холу-биле дөрже айыткаш, – адыр, мен – деп думчуктай химиренгеш, шайын ишпейн-даа черге салып кааш, олудундан тура халаан.

Уланды ооң айытканы дөрже топтап көрүптерге, ооң эскербээни шынап-ла, ында бажынче дуй тон эштинипкен, узун буттары көзүлдүр шөйлү берген кижи удаан чыткан. Окту угбай хирт-харт барган соонда, ооң эктинден тонун соя тырта аарак удаан Мидипти оожум оттурган:

Эйт! Турам. Сеңээ херектиг кижи келди. Тур!

Ол карактарын бир холу-биле нугуй суйбай иткилээш, тура халып келгеш, ылавылаан:

Кайы, кадай? Кымыл? Па, чыткаш, удуп каап-тыр мен. Кара-Сугдан элчи келди бе? – деп, ол эжикче, Октуже кезе көрген.

― А, мен мен, акый – деп, Уланды эжиктен чугааланган. – Далаштыг келдим. Ажы акый сөглетти. Силерни сүрүп келдим… Шөмбүүлең биле Черлик-Хамны база. Дүрген-не деп чагыдылар.

― Шошкаал шала бергедеп туру бе? Чоп бөгүн маңаа, өөнге чораан сураглыг болду. Мен инектер көрүп чораан кижи мен. Ынчангаш

 

таварышпадым. Бо аалдар уруглары ынча диштилер. Ану база келген болду. Шөмбү бөгүн хой кадарып чорааш, дем кежээ келди.

― Ийе. Шошкаалдың шала байдалының нарыны кончуг… Дүргедептээлиңер, акый. Шаап келген-не шаам бо. Бисти манап турарлар…

Ойт, кадай, шымда, бо келген оолду дүрген чемгере каавыт. Мен кеттиниптейн. Бо ажы-төлүвүс чоп чогул, канчап барган? Чечек сугда бе азы кайдал? Дөрт-беш ажы-төлдүң чаңгызы-даа чок. Шөмбү сугже айбылаар дээрге… – деп хейде хараадаанзыг чугаалаттынган. Мидип дүвү-далаш идик-хевин кеттинип турган.

Окту, Уланды от кыдыынга дискектенип олуруп аарга, аңаа хувага соктаан чиңге-тараа каггаш, ынаар ыяш шопулакта өреме салыпкаш, оозун сунупкаш, доңгууда изиг шайны ооң чанынче, от кыдыынче чылзы салып берген. Ол чемненип кириптерге, Окту:

Мен чуржум Шөмбү сугга баргаш келийн – деп чугааланмышаан, дашкаар үне халаан. Элээн болганда, Шөмбүүлеңни эдертип алган бо келген. Уруглары база соондан бо сөктүп кирип келгеннер. Мидип биле Шөмбүүлең аразында оожум хүлүредир чугаалашкан соонда, бирээзи өгден дүргени кончуг үне маңнаан.

А Мидип кадайынга база-ла оожуму кончуг чагыттынган:

Бо оол арай баскыраан хире… А ону баскыраан-дыр деп Чечек, Ану сугларга дыңнатпаалы. Хей хөлзей бээрлер. Бир эвес арга чок апарза, соонда медээлеп келгеш, ап алыр апаар ыйнаан. Амдыызында Уландының чугаазы-дыр ийин, чүгээр барыктыг дээр. Ынчалза-даа билдинмес… Бис чоруптарывыска, демги кыстарывыс айтырып келирлер магатчок. Хей сөс этпес деп уругларывысты база эки чагы шүве. Көрем, кадай, бисти куду Черлик-хам сугже херектиг бардылар де. Дораан чедип кээрлер дээр сен. Эки угаадыр эвеспе. Утпа. Шөмбү дуңмам өртегде аъттар эккээр дээш чорупту… Чүвени канчап билир, силер база бүдүү белеткенип туруңар. Сөс келир магатчок. Ажар хүн биле аарыгны, хүрүм-чатканы өртеп-баглап алыр арга бар эвес, өлүмде болчаг бар эвес. Чүден чүү-даа турар..

Ол аразында даштын аъттар даваннарының даажы дыңналган соонда, Шөмбүүлең өг эжииниң кидизин хирт-харт ажыда соккаш, бо кире халып келгеш, эшкедей аарак Мидипче көре, илеткээн:

 

― Аъттар даштын белен. Аъдың эзертеп кагдым. Че, чоруп орар бис бе, акый? Баштай Черлик-Хам сугже. Бир аътты чедип аар бис…

Өгден Уланды, Мидип, Шөмбүүлең үжелээ үнүпкеннер.

Бир эзерлиг аът четкен үш аъттыг кижи Баян-Кол хемниң унунда кезек кара-кара хараганнарлыг кежиг аксында үскен улуг эвес аяңчыгаш черде үш аал кырынга халдып келгеннер. Ол өглерниң кыдыында улуг хараган чанында кара өг оларның адап-сурааны хамның өө дээрзин кончуг эки билирлер. Мидип аъдындан дүшкеш, ээрип турган безерек кара ытты-даа тоовайн, өгже углай базыпкан. Ытты “Сок-сок! Болгаан, Эгер” – деп хай деп, өгден кижи үнүп келген. Ол Черлик-Хам боду болган. Мидип хам-биле кезек чугаалашкан соонда, кады өгже кире бергеннер. А Шөмбүүлең биле Уланды ийи аъттарының кырындан дүшпейн-даа, Мидипти манап органнар. Ооң аъдының узун-дынын Уланды тудуп олурган. Кезек болганда, ийи кижи өгден үнүп келгеннер. Оларның соондан он беш хире харлыг чиңгежек уруг биле чолдаксымаар кадай үнүп келгеннер. Авазындан шала узун көстүр уругнуң бир холунда бичежек дүңгүр, а өскезинде ишти дүптүг, безерек, улуг эвес чаргаш кештен кылган хап-ла хире, борбак-сарбак чүвелер тудуп алган келгеш, аътка аъттанып турган хамга тутсупкаш:

― Херекселиңер бо, ачай! Кайнаар углай баарың ол? Кайы аалдарже? Ырак бе? Кажан келир сен? – деп, ооң чанында аъттыг кижилерже черзилей көргүлээш, көвей-ле айтырыгларын хамдан салып, сонуургаан.

Ырак эвес, уруум, ырак эвес, мыя бо Ак-Даг артында Эзирлиг-Кара-Суг чедеривис бо – деп оожум, өткүт болгаш тода харыылай соп кааш, уруунуң сунган хавын, дүңгүрүн ап алган. Ол мунган аъдындан дүже халааш, хавын эзериниң соңгу дергизинге быжыдыр баглай соккаш, дүңгүрүн кеткеш, тонун куру-биле муңгаш баандан катай астып, ыяк-так белинге куржанып алган.

Дөрт кижи чорупканнар. Уруг биле кадай оларның соондан көрүп чыдып калганнар. А үш аалдың ыттары оларны дүнекиниң караңгы көжегезиниң халывынче ажытталып чиде бергижеге дээр, ынаар дааш-шимээнин ап, соондан сактып ап турганзыг, ээрип турганнар…

 

Аъттыг кижилер Ак-Дагның төнгелек ужунда кертилик Мешпек арт кырынга үне халдып келгеннер. Дүннүң караңгызы аът караа дешпе, булутуг кара дээрде чүгле саң-түң чок чинчи дег талыгырда сылдыстар, үн алышкан дег, кажараңнап чивеңнешкен, сактырга, олар бир-ле чүвени, бир-ле чажытты сөглеп турганзыг-даа. Соок тыныш оштаан салгын хире-хире каржыланып, хүүледир хүлүреңнеп эстегилээр-даа.

Мидип суглар хүндүс Шошкаал сугларның олурган черинге аъттарындан дүжүп, бичии-даа када, таакпы тыртым-даа аразы болза, аъттарын дыштандыра тыртып алыр дишкеш, эпти-ле чорумалдар эртер-дүжерде, арт кырынга дыштанып алыр черге кожа-кожа кылдыр ора дүшкеннер. Эрлер сөөскенден кылган узун-кыска даңзаларынга кыдат дүңзе хоюг таакпызын тиккеш, оттук-даш, күгүр-биле оозун шаккылап кыпсып, ыжын бургурады таакпылай бергеннер.

Олар Шошкаалды чугаалажы бээр аразында, ыыт чок дыңнап олурган Черлик-Хам хенертен:

Бо оол кандыг байдалдыгыл? Күзүңгүге көрүптейн шүве, оолдар. Караңгы дүне-даа болза, ажырбас! Меңээ дөмей-ле… Адыр!.. Оттук-даштарда хагны кыпсыптыңар. Ооң чырыынга мен күзүңгүнү көрүптейн, ажырбас боор – деп шүжүлээш, тонунуң хойнунче бир холун суккаш, оон безерек төгерик кылаң демир ушта соп келген.

Ол ону холунга өрү-куду чая туткулааш, хая көрүнгеш, аңаа бир-ле чүвени химиренген дег болган соонда: “Че, ам-на!” – деп эштеринче үнүн бедидип, алгырган. Үш кижи шалыпкыны дегет хаглыг оттуктарын даштары-биле шалый дүрбүгүлептерге, уурук-сууруктап кыва хона бергеннер. Эрлер отту салгын өжүр шаппазын бодап, чаңгым черге бөкперлежип, ону камгалай хүрээлендир доңгайжы бергеннер. Хам төгерик кылаң хола демирни аай-дедир ылавылап көргүлээштиң, от өже бээрге, ам-на таалайын токкулаткаш, хөлзей аарак химиренген:

― Ээ-та-а, оолдуң дээриниң хаяапчазы ажыттына берип-тир, оолдар. Күзүңгү багайны чугаалап туру. Орта чоор бе, озалдаан-дыр мен, ээ-хоо, озалдаан-дыр бис. Ам чеде бээривиске… Ону бурган бодунче кыйгырты бээр хире. Мидип, Шөмбү, оолдар, эки-ле

 

туттунуңар! Адын сып болбас! Че, оруувусче хаптаалыңар. Дүргедээлиңер!

Ону дыңнааш, эрлер дирт-дарт тура-ла халышканнар. Аъттарынга дендии дүрген аъттаныпканнар. Ол аразында оларның келген уундан аъттар даваннарының даажы тода дыңналган. Кел чыдар шапкынчылар аразында билдинмес дылда чугаалажып, хүлүрешкени дыңналып турган. Эрлерниң аъттары мурнунче девиржип, кулактарын хачыландыр шимчеткилеп, оларның соондан кел чоруурларже баштарын угландырып, суглуктарын дайнагылаарлар-даа. Эрлер аъттарыннның дыннарын быжыг тудуп алгаш турганнар. Манаан улузу келзе-ле, бодап сагынмааны Ану биле Чечек болганнар.

Силерниң сооңардан далажып чоруп олурдувус. Чүге биске дыңнатпадыңар?.. Ынчалза-даа дөмей-ле билип кааш, чоруптувус. Че, чоруп ораалыңар! – деп, Чечек оларже хорадаанзыг дужаай аарак алгырган.

Олар баштарында чавага бөрттерлиг, кайызы-даа ылгыны дегет аъттар мунгулаан болганнар. Эрлер Чечектиң хорадаан чугаазын дыңнап эрттрипкеш, ыыт чок эдерткештиң, кизиредир бурунгаар шаап чорупканнар…

Чедип келгеннер. Олар баштай өгже Черлик-Хамны киирипкеш, кезек болганда, уурук-суурук соондан кирип келгеннер. Уланды өгже кирип келгеш, дегийт-ле аарыг Шошкаалче көрүжүн углаан. ол орун кырында биеэги хевээр шөйлү берген чыткан. Дириг. Ол хиреде медерел чок дембээреп, бирде моол дылга чугааланып, бирде суг тывалап, бирде сымыранып, бирде үнүн бедиди алгырып, каш янзы чаңын көргүзүп, аарыг-биле месилдежип, бергедеп чыткан. Өг дөрүнде орун бажында, аптара дег калбак токулчак ыяш кырында чаг үзүнден кылган, кадып каан пөс өзектиг, хүлер честен бичежек шевергин кылдыр куттунган дагыл хевирлиг савада чырыткы-дең өг иштин шаа-биле эки чырыдып турган. Аңаа дузалашкан дег, ожукта чем хайындырган шой паш адаанда хөрлээлеп кыпкан от өгнүң иштин чырытпышаан, чылыын база тарай чажып турган. Өгнүң бир чартыында, от чанында чаткан ширтекте ийи кижи ыыт чок кожая берген орган. А Шошкаалдың бажының чанында Ажы ширтек кырында дискектендир олурупкан, негей хой кежи чоорган-биле шуглаан дуңмазынче кайгавышаан, ооң өгдеңнээн

 

хөрээн бир холу-биле суйбай каггылап, арны чиктии кончуг, ыгламзыраан дег кынны берген орган. Ол Черлик-Хам, Чечек, Ану сугларны хенертен көрүп кааштың, узун халагар думчуун “шүш-шүш” кылгаш, оожуму дегет сымыранган чүве дег, Шошкаалче көргеш, химиренген:

― Бо дуңмам салгадай берди ышкаш. Хайындырган оът-сиген суун-даа аксынче шопулактап кудуп пат болдувус. Медерел кирбес. Хоржок ийин – дээш, бажын силгипкеш, карактарын орунда аарыг Шошкаалче дүгдүйтүр көрүп алган турган Черлик-хамче муңгараан шырайын көдүрүп келгеш, уламчылаан: – Канчаарыл ам, хуулгаазын хамым? Мооң амы-тынын ап көрүңер, дузадан өршээп болгааңар, бурганым. Көрем, чүнү-даа болза ооң тыны дээш алыңар, бээр бис. Харамнанмас бис. Коргунчуг чатка, аарыгдан ону адырып көрүңер, улуг хамым! Сүр-күчүңер улуг болгай. Өршээ! – деп, узун суук алгыра каапкаш, ийи холун олче сунмушаан, хамның кыдыында кожа турганнарны эскере каапкаштың, өөрүшкүден арны хенертен чырый хона бергеш, билинместээн дег тадылаан: – Оо, экизин але! Сагыш ышкаш, уйгу-дүште дег, Чечек, Ану суглар база чеде хонуп келгеннер ышкажыл! Харын, силерни үргүлчү адап, дембээреп тур ийин, кыстарым. Бэ-эр-бээр, орунче чоокшулаңар харын!.. Боже, бо-же, мен-даа чайлап берейн…

Чечек биле Ану Шошкаалда-ла барганнар. Ажы оларга чайлап, өскээр туруп алган. А Мидип биле Шөмбүүлең, от кыдыында көжүй бергензиг, аарыг чыткан дуңмазынче ыыт чок кайгап алган турганнар. Чолдаксымаар сынныг, куузумаар арынныг хам ийи оолдуң чанында дүңгүрүн белинде астыпкан, аамайзы берген, чолдак думчуун бир холу-биле суйбай тудуп, улуг ала карактарын аарыг эрже шивейликтир көргүлээн.

Чечек бирде чугаалаттынып, бирде үнү чидип, тынар-тынмас чыткан Шошкаалдың куу-сарыг арнын суйбай тырткаш, кезек олче чиге көргеш, аяар тода айтырган:

― Канчап бардың, эжим? Чүү болду? Хүндүс чоп көңгүс анаа, каң кадык менден чарлып чоруттуң? Кандыг бачыттың дүлгээзини сени таварыпты? Бо мен, Чечек-тир мен, кадайың. Көр даан – дээш, олче арнын улам чоокшуладып, холу-биле бир эктинден оожум шеле тырткылаан-даа.

 

А Шошкаал шийип алган карактарын безин шимчеш кылып, ажытпаан. Чүгле тынарга, ооң улуг калбак хөрээ хире-хире өгдеш-өгдеш кынныр, чамдыкта: “Чечек, Ану… Жамбал… Оглум…” – деп багайтыр аттарын адааш, база-ла удаан чүве дег, шимээн чок баар. А Ану ооң орунунуң бажында согая туруп алган, бирде аарыг Шошкаалче, бирде аңаа айтырыглар салып, олче доңгая берген хөлзеп-дүвүрээн Чечекче чаш дола берген карактарын чүгүртүлеңнедир, көжүре көрүп каап турган.

― Каям, ам база от кыдыында дөмбүңде хайындырып каан эм оъттарлыг суг чылыг боор, аякка кудуп эккелиңерем – деп, Ажы чанында турганнарны айбылаан.

Хувага ону кудуп эккээрге, Ажы эм сугну Чечекче сунгаш:

― Мону аңаа ижиртирин кызып көрем, кызым. Ону ижипкеш, карактарын көрүп, чүгээртей-даа бээр ышкаш чорду ийин – деп оожум химиренген. Чечек, Шошкаалдың бажын Ану ковайты көдүрүп бээрге, хувада бораңгай эм сугну ооң аксынче бичиилеп кудуп, ыяш шопулактап ижиртип эгелээн.

Ол мүн-не аас иштинге келген сугну боскунче кылдырт-кылдырт кылдыр ажырып чыткан. Чечек биле Ану хувада эм оъттуг бораңгай сугну дөгерезин аарыг кижиге ынчалдыр ижиртипкеннер. Ол кезек ыыт чок шимчеш дивейн чыткаш, хенертен карактарын көрүп келген. Мурнунда Чечек биле Ануну көрүп кааш, көрүжүнге бүзүревээн дег, карактарын чода холдары-биле суйбай туткулапкаш, белиңнээн дег “ойт!” деп хенертен чожуп алгырыпкаш, орунга өндейип олуруп алган:

― Па, силер силер бе? Кайы хире үр билинмес чыттым? Кайда мен? – деп минни хонуп келгеш, Чечек биле Анудан элдепсинип кортканзыг кайгап айтырган.

Бо Кара-Суг-дур… Мен Ану-биле демин чаа акыларың суглар кады келдивис… Хам база хооп келди – деп, Чечек Шошкаалче хүлүмзере көрбүшаан, уламчылаан. – О, келгештиң, аажок корттум. Ат болган-дыр-ла деп бодадым. Орталанып келдиң…

Кара-Суг… Аа, шынап, демин-не чедип келдим чоп. Фу, угааным алдап турары ол бе кай? Ийет-ийет – деп, Шошкаал боданганзыг хаваан, бажының дүгүн оң холу-биле шагжок суйбай тыртыгылааш, улуг ала кыдырык крактары-биле орун мурнунда болгаш от кыдыында ыыт чок турган кижилерни эргий көргүлээш, бир

 

караан база каапкаш, багайтыр чугааланган – Аа, акыларым шупту мында де. Улуг хам база келген ышкажыл, эки-дир!.. Ам-на анаа апаар боор мен. Таан, ол канчап муңчулуп, угаадап турарым ол дээр силер…

Шошкаал орун кырынга ковайып олуруп алгаш, ынчалдыр чугааланып ора, өг иштинде олурган-турган кижилерни эргий көргүлээн, дүндүктүң ойбаан өттүр көстүп турган дүнеки дээрде чүгүргүлешкен түмен сүрүг сылдыстар безин ооң көрүжүнге илдиккен.

― Оглум Жамбал база мында бе? Эккелдиң бе? – деп, ол Чечектен ылавылап айтырган.

― Чок, чеңгең биле уруунда арттырып кагдым. Ол ажырбас! Бээр эккеп болбас дидиң чоп. А мен… Мээң-биле чүү-даа болур болза, болгай аан, ажырбас! Чаңгыс чорук каяа болбас – өлүмден, чаткадан-даа коргар харыым чок.

― Ийет, ындыг-дыр, шын кылган-дыр сен… Ам күзелим сенден дилээйн, меңээ чемден кыла шаавыдам, Чечек. Кандаай чоор, хырным шала аштай берген хире. Сүттүг чиң сарыг шайдан база шүве. Сакты бергензиг-даа мен.

Өг иштинде кижилер кежээ дургу угаанын ышкынып, бергедеп келген аарыг кижизи хенертен экижип, орталаны хонуп келирге, аңаа өөрүп байырлаан дег, аразында чугаа-сооду төктүп, өгден үне-кире халчып, үвүреңейнип, одун-пажын улам-на чүшкүрүп, одап-ла эгелээннер. Ану биле Чечек паштанып тура-ла, орунда чыткан Шошкаал-биле чай кадында хөөрежи каап, ындазында каткы-хөглүү дендии турганнар.

Кезек болганда, дүлген эът-даа, көжелеп каан үстүг мүн-даа, сүттүг чиң сарыг шай-даа белен болган. Чечек чалгыяк деспиге хой эъдин паштан үзүн буруладыр эскеш, хувага көжелиг мүннү кудупкан. А Ану дөрге турган чавыс ширээни орун баарынче чылзы тыртып эккээрге, деспи биле хуваны ооң кырынга салыпкаш, Чечек Шошкаалды чемнениринче чалаан. Ол чаглыг эътти бижек-биле кезек кезип чигилээш, хөңнү шоолуг эвес болганы ол ыйнаан, ара соксап кааш, харын хувада изиг көжелиг мүннү хире-шаа-биле кызып-кызып шөлүреди аартаан-даа. Соон дарый сүттүг шайны катап-катап үрүп-чайып, аартап ишкилээш, Чечек биле Ануже көрүнгеш:

 

О, ам артында деридип келдим, Чечек! Ану биле силер ийи тоолда хуулгаазын даңгыналар дегкыстар эвес силер бе. Чемге хөңнү чокту чазыйладыр илбилептер. Кум-элезинге чечек үндүрүптер чуртталганың чаяакчылары. Мен-даа сөөлгү катап чаа-ла тулдур чемненип алдым. Четтирдим, иелер! Ам шеверленири-биле дашкаар мени чалай-дыр-ла – деп баштактанган. Ажы ону дыңнай сал-ла, хураган кежи тонун дегийт-ле олче сунган. Ол тонну алгаш, кедипкен. Бажынга чавага бөргүн, идиктерин кедипкештиң, дашкаао үне болган. Кезек болганда, демги ийи эр Шошкаалды колдуундан сөлеп алган өгже бо киирип келгеннер. Оларның бирээзи тургаш:

― Арыгланып алгаш кылаштааш, шала тендирип туруп берди – дээш, шак дүшкеннер.

Шупту билип кааннар. Чечек биле Ану Шошкаалды орунунга чыттыргаш, демги-ле чоорганы-биле шуглап кааннар. Ану орун бажынга туруп алгаш, олче көрген, а Чечек ооң баарынга кожалаштыр олуруп алган. Олар оон чугаа эреп, аразында оожум хүлүрешкеннер. Хенертен өг дужунда аргалыг чарыктан, та кайыын чорумалдап тояап келгени ол ийик, үгү чииртими дегет: “Үү-хүүм! Үү-хүк. Үү-хүүк! Үү-хүк” деп, “мен база мында мен” дээнзиг, катап-катап эткилеп, дүнеки ыржымны үреп, салдырткайндыр , чаңгыландыр алгырган. Үгүнүң үнүн дыңнап кааш, өг иштинде от кыдыынга олурган улустуң аразындан Уланды бурт-сарт дашкаар үне халааш:

― Хо-ойт! Хоойт! Болгаан! Кончуг секти! – деп ол угже дыңзыдыр алгыргылааш, – канчап барган кызыл-карагыл бо. Чүнү оштап эдип турары ол мооң? Чор моон! – деп ону сывыртап кончуттунган.

Черлик-Хам ооң соон дарый дүңгүрүн тудуп алгаш, бажында чавага бөргүн ушта октааш, хамнаарда кедер куш дүктери хаажылаан бөргүн кедипкеш, үне-ле халаан. Өгнүң даштында дериг-дүңгүр туткан хамны көрүп кааш, кускуннап кончуттунуп турган Уланды олче көре-көре:

Кончуг үгү дуу чарыкта хире. Мээң үнүм дыңнааш, чалгыннарын салдырадып чоруй, үнү чиде берди аңар. Өскээр ужа бергени ол эвеспе. Ам шимээн чок ийин – деп бир холу-биле арга талазынче

 

айытпышаан, өг эжиинче аяар шимчеш дээн. А хам өгнү долгандыр “дүң-дүң!” кылдыр дүңгүрүн соп чоруй, дам-на алганы аарак алгырып, аялгалап туруп-туруп, самнавышаан хамнап-ла эгелээн:

 

Оо-оо, оо-хом! Ээ-хем!

Хары черден келбедим мен,

Хайыралдыг чуртум чүве.

Аза-буктар кыйгыра-ла,

Аксы-сөзүн айтырыптайн.

 

Экер-эрлер бирээзи-дир,

Амы-тынын өршээңер.

Алдын-мөңгүн тынга солуп,

Эрлик-Хаанга өргүп көрейн.

 

Аза-букшаан каржы хейниң

Чатка салган ужуру чүл?

А Бурган өршээп, чарлап,

Байкараны камгалап көр!

 

Буянныгны Бурган өршээр,

Булут кырлап ужуп тур мен.

Буктар, мени дыңнаңарам!

Бузуттугну өршээп көргер!

 

“Хоржок-тур!” – деп сөглей-дирлер,

Холум-будум човаа ол бе?

Дээрден бадып чедип келдим,

Диирең мени үдеп келди…

Оо-оо, ээ-хем-хам!..

Ол шаанга дээр хамнап-хамнап, өгнүң ол-бо чүк талаларындан кызыл сөөскен сыптыг кымчы-биле, бак аарыг-сук ыразын, үнзүн дээнзиг, хайыра чокка кидистерни улдагылап, соккулап пат-ла болган. А ол аразында арга талазындан дыңналып турган чииртим үгүнүң үнү-даа бук дивээн, дыңналбаан. Хевири дүңгүр үнү дыңнааш, аңаа дүжүп берип, хоюп чорупкан хире. Ам чүгле дүнеки ыржымны соккан дүңгүрнүң сүртенчиг “дүң-дүң-дүң!” дээн даажы болгаш хамның хөгжүмнүг хамнаашкынының аялгалыг алгыш үнү чаңгыландыр үреп турган. черлик-хам хамнавышаан өгже кирип

 

келирге, орун чанында база от кыдыында турган улус аңаа орукту хостап берип, өгнүң бир чартыынче сыңмарлажы бээрге, ол дүңгүрүн чиртиледир сокпушаан баргаш, оттуң ол-бо чартыынче, ону бир дескиндир хамның самын теппишаан, улаштыр орунда чыткан аарыг Шошкаалдың бирде бажының кырынга, бирде буттарының кырынга дүңгүрүн соккулап, алганып, силгиттинип, хамнап турган:

Оо-оо-оо, ээ-хем!

Аза-буктуң каржы хейниң

Чатка салган ужуру чүл?

Аа, Бурган, өршээл дилээйн:

Байкараны камгалап көр!

 

Экер эрлер бирээзи-дир,

Амы-тынын өршээп көргер.

Алдын-мөңгүн тынга орнап,

Эрлик-Хаанга өргүп сунайн!

Оо-оо-оо-хом!

деп алганып, холдарын өрү шаар тоганаже сунгулап каап, диленип, тепсенип тура, өг иштин база бир долгандыр хамнааш, дедир дашкаар хамнап үне берген.

Ол ам даштыгаа өгнү долгандыр кезек хамнап маңнааш, хүн үнер чүкче өгден ырадыр хамнап-хамнап, оон дедир эглип келгештиң, өг эжиинге кезек хамнап, танцы-самын теп, дүңгүрүн соп тура, демин чаа үгү алгырган аргалыг чарыкче хамнап үне берген.

А Шошкаал Чечек, Ану суглар-биле кезек оожум чугаалаттынып чыда, хенертен: “Ойт, сагыжым караңгылап, боскумда бир-ле чүве карарып келди!” – деп девидеп чугааланган соонда, килдирт-кылдырт диген ышкаш болганда, база катап биеэги дег угаанын ышкынып, дембээреп, баксырап эгелээн.

Ол чанында олурган кадайы Чечекти чамдыкта “Жамбал!” деп, Ануну “Чечек!” деп адап алгыра-даа бээр. Өг иштинде кижилер ам база катап-ла коргуушкунга хөме алзы бергеннер. Аарыг кижизи оң чок дембээреп турар апарган: ол чамдыкта моол дылга-даа, а чамдыкта тыва дылга-даа дембээрээр, оглу Жамбалды-даа адап, эргеледип чассыда бээр, бирде “Мен эжим Жамбалче хаптайн, ол мени манай берген боор, чорууйн!” деп, а кезек болганда, “Ану-у,

 

дүрген чоруптаалы, хак-ла, ноянның сүргүндүлери дуу кел чору, дүрген хак-ла, дүрген!” деп, бар шаа-биле изиг халыын алгырып, хол-будун кожаңнадып, чыткан орнундан тура халыыр дээш күженип, дап берип турган.

Ынчап баарга-ла, Чечек ооң хөрээнден ийи холу-биле дыңзыдыр база туткулаан. Чанында турган Ану Шошкаалдың турар дээш девиржип, хире-хире адыраңнаан буттарын база аарак чоорган-биле шуглай тудуп каап турган. Мидип, Шөмбүүлең болгаш өскелер аарыг кижизиниң чанында, Чечек, Ану сугнуң чоогунда хүрээлей тургулапкан, олар бичии-ле дуза дилээр болза, дораан күүседиринге белен турганнар. А Уланды биле ооң эжи эр Чээрген кыпкан отту ыяш-биле чүшкүрүп, ийи аңгы паштарда бирде дүлген эъттерлиг көжелиг мүннү, бирде сүттүг шайны олуй-солуй изидип, эзип, чай чок үвүреңейнип, хөлзеп-ле турганнар. Даг талазында хамнаан Черлик-Хамның алганыы, соккан дүңгүрүнүң дааш-шимээни өг иштинге дыңналып кээп турган.

Ол аразында дүң караңгызы акталып, дээр чоорту чырып, даң сарыг дашталып, шокарарып” адып орган. Өгүнң даштында аът баглаажында багга хонган эзер-чонак дериглиг аъттар шимээргежи бергилеп, даң бажында эдер куштар ийи-бирээлеп үннерин салгылап эгелээннер. Кайыын келгеннери ол ийик, ийи кара кускун өг кырын таварты бир-ле чүвеге хомудалын сөглеп чадай-чадай, кыйгырышкан дег далажы кончуг үн алчып алгыржып, кускуннашпышаан, хүн үнер чүкче ужуп эрте бергеннер.

Эрте берген кускуннарның үнүн дыңнап билген дег, ыыт чок чыткан Шошкаал улуг-улуг тынгылааш, хенертен бажын сыртыктан ковайты өндейтип келгеш, чугааланган:

Аъдым мунупкаш, мен-даа чоруптайн, Чечек. Ой, аъдым бо ышкажыл! Күжүр доруумну, төнмес-батпас узун орукче ужугуптаалы аа! Аа-шуу! Че, хаптаалы, шуу-у! – дээш, багайтыр аялгалай аарак ырлап бадырыпкан:

Дөрт-ле кечим кыдат шайның

Төне бээри ол-ла деппе.

Дөртте кезек оолдары

Төне бээр деп бодадың бе?..

 

Ыры төне бээрге, үнү база чоорту оожумнап чоруй, улуг кыдырык карактарын ооң ужу-бажын туткан Чечек, Ану сугларже бар шаа-биле хере көрүпкеш, сактырга, боларны сөөлгү катап көрүп алыйн дээнзиг, караан ол-ла хевээр көрүп алган чыда, мага-боду мурнунче үзеш кылынгаштың, кежегелиг чоргаар дыдыраш бажы кыдыынче халаш дээн, тыныжы үстү хона берген.

Ол тынмайн барган. Чечек:

Эжим, канчап бардың, ээй?! деп мөгүдеп алгырыпкаштың, тудуп турганы делгем эгиннеринден силгий туткулааш, ооң ак тос арнынче көре-көре, сыртыкче бажын камныы дегет салыпкаштың, алгырыпкаш, ыглай берген. – Акыларым, көрем, ол канчап баары ол дээр силер? Көрүңерем! Дузалап көрүңер! – деп, Чечек ооң чанында көргенинге бүзүревейн, алаң кайгай берген турган Шошкаалдың акыларынче чаштар долган арнын көрнүп келгеш, ийи холун, “өршээп көрүңер!” дээнзиг, өрү алзы көдүре аарак, орун бажында бүлүргей кыпкан дең чырыынче чаш сызылган карактарын чидидир көргүлээш: “Аа!” – деп алгыргаштың, бажын ийи холдап туттунупкаш, үн салып: “Аа, халак, эжимни! – деп чугааланмышаан, өг иштин долдур мөөреп ыглап үнген. Шошкаалдың буттарының чоогунда, орунда сандайландыр олуруп алган Ану бажын черже халайтыр доңгайтыпкан, оожум ишкирнип ыглаан орган.

Өг ишти шимээн чок. Чүгле Чечек биле Анунуң ыглашкан ыызы дыңналыр. Мидип ыглаан уругларже эргий көргүлээш, орунга ыыт чок чеде бергештиң, өлүг чыткан дуңмазының арнынче топтап көрүп тура, улуг тынгаш, ооң бажының дүгүн, шиштее берген думчуун, ак-сарыг чаактарын эргилдирбир холу-биле өйүктүр таваар суйбай туткулааш, көрүп алган шимчес дивес карактарын оожум хаап, эде суйбап каан. Ол ооң хол-буттарын база эде-хере тыртып салгаш, бажы-буду көзүлбес кылдыр чоорган-биле камныы дегет шыва шуглап каан. Мидиптиң улуг муңгарал долган караанда сыстып үнүп келген карааның чаштары чаактарын куду соңнуг-мурнуг чаржып баткылап турган. Ажы-даа, Шөмбүүлең-даа, өгде өскелер-даа олуттарында үн чок, хире-хире шүжүңейни бергилеп, ыглажып органнар. Ол үеде өгнүң эжии хенертен халырт кылдыр ажыттынган соонда, Черлик-Хам эгиш-тыныштыг борбаш кылдыр кире халып келген. Өгде орган кижилерниң муңгак арыннарынче эргилдир көргүлепкештиң, ыглашкан кыстарже оожум чугаалаан:

 

Туттунуңар!.. Көрдүңер бе, мен дуза берип шыдавадым, өлүмде – чагырга чок. Ам канчаар үүлени, хайыраан аныяк-чалыы назынны, хайыралдыг оолду, хайлыг аарыг-чатканы! Шошкаалды, келгеним Ак-Дагның аргалыг чарыында улуг куй бар-дыр, аңаа ооң мага-бодун орнукшудуп ажаап каалыңар… Ол чарыкка мырыңай чаа хамнап тургаш, ооң сүнезинин куйже киргенин көрдүм, ажы-төлүм. Оо, авыралдыг бурганым! Өршээзинде! Ынчангаш бүгү бай-кара төрел аймакты чыып, качыгдал кылыр ужурлуг бис… Байкара баштыңы Арун чагырыкчыже сөс чедирер элчиден доп-дораан ыдар херек… Ооң-биле үш дүн-хүннүң дургузунда чарлыышкын езулалын чарлап, сагыыр бис… Чечек, Ану, уругларым, силер дыка ыглашпаңар, ону дөмей диргизи соп алыр арга бар эвес… Мидип, Ажы, Шөмбүүлең, силер эки туттунуңар-ла!..

Хам өлген кижини шып каан чоорганы ажыла соккаш, ооң каштагар арнынче ылавылап көргеш, бир-ле чүвени дыңналыр-дыңналбас сымырангаш, дедир шып каан. Ол кедип чорааны чолдак күскү хөректээш тонунуң хойнундан кылаңнаан күзүңгү ушта соп келгеш, аай-дедир аңдара-дүңдере туткулааш, оожум хүлүрээн:

Ол бурганның кыйгырыынче бараалгап чорупкан-дыр… Моол ноян улуг күштүг-ле чатка-бук салган-дыр. Оо, улуг байкара чонум, быжыг камгаланыңар, эки кичээниңер! А мен хинчек чок чонумну бодумнуң шаам-биле камгаладым, достум. Ынчалза-даа Шошкаалды, эрес-кайгалды, камгалап шыдавадым… Олар аппардылар… Илби-чидим-биле көөрүмге, изиг тыныштыг ожук кеткен улуг буураны долгандыр хамнаан хам, ном-судур номчаан бадарчы лама – олар шупту меңээ күш четтирбедилер… Олар улуг байкара чонумнуң чылгызындан чүгүрүк аът үнмезин, ажы-төлүнден мөге, кайгал үнмезин деп каргыш салып турлар. О, Дээр-адам, Чер-ием! Узун чылдарда шөйүлдүр салдынган каргыш-чаткадан улуг байкара чонумну камгалап-карактап көргер! Өршээ, бурганым, мени база – кулуңну кезээ мөңгеде өршээ, кудай-дээр, олбук-черим, оран-таңдым, улуг байкара чуртум!

Хам тейлеп, езулал дилег чугаазын доозуптарга, өгде кижилер Шошкаалдың өлгениниң дугайында байкара чонунга чугаалап чедери-биле шапкынчылар чорудупканнар…

А Шошкаалдың чанынга Чечек, Ану, Мидип, Шөмбүүлең, Ажы суглар артып калганнар…

 

 

 

9 Ч. Ирбижей

 

19

БАЙКАРА төрел аймактың улуг-биче чону бодунуң эрес-кайгал оглу – Шошкаалдың хенертен мөчээниниң соонда, ооң-биле үш хүн иштинде качыгдал чарлыышкынының езулалын кылганнар.

Ону чыткан черинден үндүргеш, өгден он ажыг базым ырак эвес черге бедик чагылар кадааш, аразынга доора ыяштар-биле дөрт-булуңчуктай быжыглааштың, кырын чиңгежек шеттер-биле шыва серилепкеннер. Кудай-дээрниң чаңын канчап билир, хенертен ол-бо чүктерден кара булуттар тыртып, чаъс-бораанын куда берзе дишкеш, ооң кырынга улуг калбак ширтектерни камгалай шыва салыпканнар. Ол майдың майгын-сериниң дөрт талазы ажык.

Күскү шириин салгын-сырын майгын-сериниң адаандан оожум сырыннай үргүлеп, каракка көзүлбес хоюг холдары-биле суйбай каггылап эстегилээр-даа. А дээрде астынган хүн бодунуң күскү, чидиг эвес чылыг херелдерин ынакшааны черже шөлээн-маажым чашканнап турган. Хире-хире болгаш, кускун-сааскан, каарган болгаш дагларның өңнүү – кызыл-хаай куштар хөлзээн-дүвүрээн хайым чон чыылган өгнү, майгын-серини болгаш өгнүң хүн ажар талазында бичии ойжугаш черде аъш-чем белеткеп хайындырган кижилерниң кыпкан одагларын эргий ушкулап, ааска келир халас сартык манап, аразында бир-ле чүвени хөөрешкен дег, изиг-изиг мыжырадыр боттарының дылында кыйгыржып, чугаалажып, эдип, аянн тудуп хөгжүмнээн чүве дег, аай-дедир шаараңайндыр ужуп-ла турганнар. Кижи ажааган черде ээлерин эдерип келген ыттар, куштарга демнешкен-даа ышкаш, кожалаштыр аңгы-аңгы одагларда паштанган кижилерниң өнчүлерин хоптак куштардан шыңгыы кадарып, а оларже октап берген сөөктерни куурартыр хемиргилеп, бир одагдан өскезинче база-ла эргилдир хайдынып чоруп турганнар.

Майгын-сериниң калбак делгем адаанга Байкара Кавааның хеймер оглу Шошкаалды дедир ээп келбес, кезээ мөңгеде төнмес узун оруунче идик-хевин хепкергештиң, өгге чыткаш, амызы үстү берген орунунуң кырынга кылын каш кидистерни катай-катай салгылааш, ол-ла орну-биле хевээр көдүрүп эккеп салып кааннар. А оң хөрээнге чедир сесиирге кежи чоорган-биле, доңа-даа бээр ирги бе дээнзиг, шыва шуглап каан. Эр кижиниң орукка ап чорууру

 

дайынчы чепсек-херексели: ээтпек ча, хапта суккан молдурук баштыг согуннарын ооң орнунуң бажында черде чөлендир тургузуп каан. Ооң чоон кара өрүп каан кежегези, бажының адаанда бурунгу тыва угулзалыг хөм сыртыкта ноюрзаан чүве дег, ак-куу сарыг өң шыва алы берген арнын чүзүннеп хевир кииргензиг, кыдыында карара шөйлү берген чыткан.

Шошкаалдың мурнунда бедик эвес шевергин ширээ кырында аъш-чемниң бүгү-ле дээжилери: дүлген эът, семис хойнуң төжү, хоо дөмбүңде хайындырган сүттүг шай, тиккен хойтпак арагазы, аяк-сава дээш дөгерези салдынып делгеттинген.

Өлген кижиниң ол-бо талазында ооң кадайы Чечек, Ану, акылары – Мидип, Шөмбүүлең, Ажы суглар бөрттерин холдарында туткулап алган, дас кара кежегелерлиг чоргаар баштарын куду алзы халайтыгылапкан, сагыш-сеткилдерин сөглеттинмес аар качыгдал, муңгарал бүргээн карактарын бирде мөчээн кижиже шагжок углап, бирде улуг-улуг кылдыр тынгылап, Шошкаалдың чырык өртемчейден элекке чоруй барганынга хараадаан дег, черже көргүлеп, ыыт чок согая берген турганнар. Улуг качыгдал-муңгаралдан Чечек-даа, Ану-даа харлыга берген, ыыт чок…

“… А мен маңаа чүнү чугаалаарыл? Кымга чүнү чарбыырыл ынчаш? Күскү соок хемни аъттыг эштип кешкеш, күштүг челбине бергени ол бе, хенртен аарааш, үр-даа болбайн, кадайы мени, оглун, ханы ынак чоок кижилерин каггаш, чалыы назынындан, чырык өртемчейден чарлып чоруй баар чүзүл бо?! Азы кайгал Шошкаал чырык черге ол-ла хире чурттазын деп Курбустуда улуг мөңге Бурганның айыткан дужаалы бе?! Азы улуг моол чуртунда таңмазын алыскан хаас аймактың ноянының караң көрнүр хам-ламазының четкерлериниң олче удур салган каргыш-чатказының хайы бе, азы “дөртте кезек” деп адажыры боттарының ук-ызыгуурунуң хүрүм айыылы бе – эжим Шошкаалдың чок апарганы чүнүң ужурундал?..” деп Чечектиң бажынга кандыг-даа бодалдар кирип, карактарын ыжыдыр ыглап алган.

А Анунуң чазык арны кадыг-шириин кылдыр көзүлген. Ооң чараш, шевергин арнында хомудал-муңгарал хөлзеп-дойлуп, кыдырык улуг карактарындан сыстып келген карак чаштары узун кирбиктеринге чайганып тура, ийи чаагын куду чарышкан дег, мөндүңейнип бадып турган.

 

Ол база-ла: “Ох, кончуг чолук ноянның хайлыг чатказы эжим Шошкаалды ап чипти эвеспе. Ол ноян эжим Жамбалды база өлүрген болгай… Болзун!.. Оон эштеримниң өжээнин негевес болзумза, ана хол-будум, хыл-балдырым дорт үстүр. Адыр шүве, чиигеп алыйн… Менден ырап дээрже үнүп, черже кирип кайнаар-даа барбас ол. Чүгле бичии-ле маназын. Адыр-адыр… чүү-даа чүве үелиг. Будда бурганым, кызың мени кээргеп, камгалап көр. А Шошкаалга, Жамбалга соңгу назыда эки чолду күзеп, айылдап көр. Өршээ! О, чырыткылыг Бурганым! Ом-мани-патме-хом!” деп, каракка көзүлбес Бурганынга чалбарып, күзеп боданган.

Ооң карактарынга элезинниг хову көстүп, улаштыр Жамбал биле Шошкаал, хем кыдыы оймалык чер, оларже халдап ажынган ирбиштер, Бадма агай, ноян, ооң таңмазы, сүрген шериглер, Жамбалдың оларже маңнап орары, Шошкаал биле ооң Тываже дезипкени, тайга кырында тевениң изиг ожук кедипкеш, девидээн алгызы, хамның дүңгүр соп хамнааны, Камбы-ламаның судур номчуп, шаң-кеңгирге хөрүктээниниң шимээн-даажын дыңнааны, улуг одагның кыпкан чырыын дезип оргаш көргени, Улуг-Хемни аъттардан дүжүп кешкени, Шошкаалдың Дарс ирей сугга дембээреп аарааны, Кара-Сугга келгени – бо бүгү шупту ооң угаанынга, бөгүн чаа-ла болуп эрткен дег, казыргыланып шывыраш дээн. Оо, салым-чолду чүү деп чүү дээрил аан!..

… Каш-каш муң чылдар, вектерниң иштинде хайнып эрткен үениң ус-дарганнарының иженип, белеткеп кааны улуг куй – Ак-Дагның хүн үнер чүгүнде арга чарыкта бир-ле күзээни аалчыны көвей чылдар өттүр шыдамыккай манап, ол углап эрткен-дүшкен чорумалдарны бодунче кыйгырып чалаанзыг, эжии ажык-тывызыксыг кажараңнаан турар.

Аңаа хире-хире болгаш, тояанчы салгынчыгаш оюн эреп ырлагылап келгеш, сонуургаанын көргүзүп, хаарыылдап каан чүве дег, дески кылаң делгем улуг ханаларын магадап суйбагылааш, сеткили ханган дег, дедир-ле байырлажы аарак үрдүнүп чайдынгаш, ырап дезиптер.

А чамдыкта ажынып-дарынган сүртенчиг, чаъс-бораңныг, аалаан-уулаан улуг хат аңаа кыжанып, күжүн дөгеп көөргеткен дег, куйнуң ажык эжииниң аксынга бардамнап чаңнап келгеш, ооң

 

найыралчы, хүндүлээчел топтуун көрүп, эскерип кааш, бодунуң турамык аажы-чаңын аңдара-дүңдере көргүскенинге ыядып човаан чүве дег, буруузун миннип эпчоксунгаш, өрү кудай-дээрде хайымнап чогушкан, ыглашкан-сыкташкан кара булуттарын сүрүп, оларын тарадыр сывыртаар дээш карактарын чидидир көргеш, кадыр хаваан дүгдүнүпкеш, оруунга таварышкан чүүлдерге хөректенмишаан, олчаан оруун улап, ынаар-ла ырап чоруптар.

Аңаа чамдыкта дүннээр чер тыппаан улуг-биче бөлүк куштар, арга-таңдының аң-меңи бойдустуң аажылап чаңнаан чаъс-бораанындан камгаланып ыжыкталып, куйнуң шимчес дивес, өл-шык өтпес хана дээвииринге амырап дыштанып хонгаш, “мана, ам база келир бис” дээнзиг, даң адып, хүн үнерге, боттарының амыдыралчы оруун улап, далажып чоруптарлар.

А куй база катап ишти ээн, куруг, биеэде дег хире-хире аалдап чедип келир чорумал амытаннарын сагынмышаан, хүн үнер чүкче чалбарып мөгейгензиг көрнүп алган, бир-ле тывызыксыг чажытка бүргедипкен, кажараңнаан аксы, элдеп аазаашкын оштаан дег, карара берген турган.

Ол куй Шошкаалдың аарып чытканы өөнден ырак эвесте, ооң дужунда бичии аргажыктыг чарыкта. Ону харын Черлик-Хам улузунга сүмелээн-не болгай. Тоолчунуң ыткан тоолунда дег, ол өргээ-куй шыгжап алыры эрес-кайгал аныяк эрни, билген ышкаш, шөлээн манавышаан турган. Шынап-ла, ол бодунуң ээзин, куйнуң иштин кезээ-мөңгеде ээлээр эргим эрни үр-ле үе иштинде манаан. Манаанын, күзээнин чедип алыр дээнзиг, ооң бодаваан-сагынмааны аалчызы ам бөгүн келири бо… Арга чарык таварты чаа аштаттырып, изеттинген дыйлагар орук куйда барып үскен. Аът шагы эртип, хой шагы келген. Кижи ажаар шак. Байкара баштыңы, чагырыкчы Арун өгден үнүп келгеш, өгнүң даштында болгаш өлген кижиниң чытканы майдың серини долгандыр хайнып чыылган улуг-биче чонче эргилдир көргүлээш, ыыткыр чугаалап чарлаан:

― Ха-дуңма, төрел аймак чонум! Дөргүл-төрелдер, улуг-биче чонум, мени дыңнаңарам! Чаңгыс черде, дуу майдың сери адаанда чыдар эрниң эрези, аныяк-чалыы хып дээн үези – чээрби харлыг Каваа оглу Байкара Шошкаалды бо хүн ам сөөлгү орукче үдеп аъткарарывыс бо – дээш, көдүрген холу-биле майдың сериже айыткаш, уламчылаан. – Шак келген, хүндүлүглер! Ам чеже боор, үш дүн-хүн эртти. Мында

 

кижилер шупту ону көрген, ооң-биле иштинде байырлашканнар деп түңнелге келдим. Ол боду база ооң өлген сөөгү чыдар ужурлуг чыдынынче далажы бергени магатчок… Ам ону куй иштинге кезээ шагда ону ээлээр кылдыр ажаарывыс бо, төрел чонум!..

Чүге ыяап-ла аңаа ажаар деп барганыл болар деп араңардан айтырыг сала бээрлери турар магатчок, чонум. Ону ажыт-чажыт чокка кысказы-биле тайылбырлаптайн, ха-дуңма!

Бир талазында, бистиң Шошкаалдың чалыы мага-бодун ажырымчы кускун-сааскан, ыт-куш, курт-кымыскаяк дойлавазын дээш, ийиде, соондан сүрүп келген бужар ческинчиг дайзыннар ооң өлген мага-бодун-даа болза хилинчектеп, кулумнап алыр деп семевезин, тыппазыннар дээш, ону чажырып карактаарывыс ол. А, үште, кара чажындан ойнап өскен чери – ажык, делгем, бедик хөректиг Ак-Дагның белинде куй ону кажан кезээде, чаг иштинде бүүрек дег, чанчык иштинде эртине дег, камгалап-карактап, хумагалап турзун дээш, хайыралдыг оглувусту аңаа хүлээдип бээривис ол. Дөртте, Үстүү оранда бурган авыралының айыткалы бе, ооң хүнезини куйну ээлеп бараалгап турганын бистиң дээр-кудай-биле тудуш чаяан-дөстүг, күштүг хамывыс Черлик-Хам хамнаашкын үезинде көргенин дыңнааннар бадыткап турар. А мен аңаа, караамның оду дег, бүзүрээр мен! Оо, улуг хам, өршээ, авыралда!..

Ынчангаш бистиң улуг байкара төрел аймактың Уруглар чөвүлели бо бүгүнү качыгдал хонуктарында сайгарып көргеш, чаңгыс аай шиитпирни үндүрүп, үнүн бергеннер: Ак-Дагда куйга ажаар!

Ам, оолдар, майдың сери адаанда Шошкаалды ооң чытканы орун-дөжээ-биле катай оон үндүрүңер!.. Ол-ла!.. Ам дөрт мөге эр оруннуң буттарындан өрү көдүрүп алыңар!.. Оха-ла-ай, аъш-чем делгээн ширээзин, бүгүдезин база алыңар!.. Аът-хөлүн, ок-чемзээн база утпаңар, ийе-ийе! Ол-ла бе?! Охо, белен ышкажыл!.. Бурунгаар-ла! Шыята, ам сөөлгү узун оруунче үдеп, оожум шимчеп чоруптаалыңар че!..

Арун чугаазын дооскаш, кажан ооң айтыышкынны күүсеттине бээри билек, көвей чонну эдерткеш, өг биле чадырдан ыпак эвесте куйже углай чаа аштаттынган орукче оожум базып чорупкан. Куйже барган аңнарның кокпа оруун кижилер ыяш-даштан аштап-арыглап каапкаш, ам дөрт-беш аъттыг эрлер хостуг шапкылажып, каржып

 

эртип болур дыйлагар каалама орук шөйлү берген чыткан. А хүн үнер чүкче көрнүп алган куйнуң аксы карара берген, эрлик ээзин манап, уткуп хүлээп алырынга белен, маажып турган…

Орунда өлген кижиниң мөчүзүн көдүрген эрлер куйнуң аксында оргузумаар черге тура дүшкеннер. Аруннуң айытканы-биле көдүрген орнун черге салыпканнар. Баштың узун кижи күдүйүп алгаш кирер аастыг куйже Мидип, Шөмбүүлең, Ажы, Чечек, Ану сугларны эдертип алгаш, кире берген. Ооң ишти делгем болгаш арыг болган. Кижилер холдары ооң иштинге дээп, олар келириниң мурнунда аштап, арыглап кааны илдең, артык кылдыр көстүр борбак-сарбак улуг-биче хая-даштар-даа чок, олбук чадып каан дег, кылаң тас.

― Чоок кижилери Шошкаал-биле сөөлгү катап байырлажып, чарлып алзын! – деп дунуксумаар шедиргеленчек үн-биле чарлаан. Ону көргеш, шупту үне бергеннер. Ам ону аңаа орнукшудары арткан. Шупту чүве белен…

Оргулааш дөшпелде куйдан каш базым черде орунда чыткан өлүг кижини ол-бо талаларындан чартык ай кылдыр хүрээлей тургулапкан көжээ-хана дег көвей чон, Арун:

― Сөөлгү катап байырлажып алзын! – деп чарлап доозуптарга, улуг тынган чүве дег, аразында сырбаш кылынган ышкаш, шимчеш дээн.

Мурнуку одуругда орунче чоогунда Шошкаалдың соңгу назынында ажыглаар, өске өртемчейже алгаш чоруур аъш-чемин, ок-чемзээн, аът-хөлүн туткан улустуң аразында арын-шырайларын сөглеттинмес муңгарал болгаш хомудал шыпкан, ынчалза-даа “ол бүгүнү көргүспес бис” дээнзиг, маадырлыг кадыг-шириини-биле чажыртынган, бүлүреңнээн карактары чаштар чокка көзүлген Мидип, Шөмбүүлең, Ажы алышкылар, оларның соон дарый херээжен чон, оларның черле чаңы ындыг, өлүм-чидим мурнунга кошкак бис дишкензиг, ыы-сыызын төп ыглашкан кадайлары, шүжүлеп ыгламзыраан элээди ажы-төлдери – кижи бүрүзү өлген кижиниң чанынга баргаш, соок хаваан “байырлыг!” деп суйбааш, хевиниң кырындан “бисти сагынма!” деп баарының дужун суйбааш, дедир туруштарынче тургулап ап турганнар.

Чүгле Чечек харын Шошкаалдың мурнунга аажок-ла үн салып ыглаан. Ол хып дээн аныяк-чалыы назынында ажы-төлдүг чааскаан

 

артканы, бодунуң салым-чолун бүзүрээн ынак эжиниң чуртталгазы чырык өртемчей кырынга ындыг кыска болганы, ооң-биле көвей-ле кежик-чолду аазаан ынакшылды – амыдыралдың арыг кылаң эртине дег аржаан суун пөккүже амданнанып ижип эртер дээн иелдирзиниң чажыт бодалы бүтпейн, ара үстүп, боттанмайн барганы дээш хөлчок хомудап, ыглап турган. Ол шимчеш дивес кижиниң хөрээнге бажын салгаш, үн салып ыглааш чыдыптарга, Мидип биле ооң кадайы Окту ужур-чөвүн чугаалап, оожургатканнар:

― Болгаан, оожурга, кеним! Ам канчаар, ужур ындвг болгандырам… Тургузуп ап, диргизип шыдаар аргавыс бар эвес, күжүр уруум. Туттун, кызым! Соонда арттырып каан чаптанчыг оглу Жамбал база бар болгай. Ажырбас. Оожурга, кызым!..

Ол оожургай хона бээрге, Шошкаалдан адыра тыртып тургускаш, Окту биле Мидип ийи холдары биле эктинден тудуп алгаш, одуруглай тургулапкан баштайгы бөлүк улус аразынче оожум апаар чорда, Чечек орун кырында узун аян-чорукче чаза кеттинипкен, ам шөлээн, чүнү-даа билбес, көрбес, дыңнавас апарган чыткан Шошкаалче хая көрнү-көрнү ыглап бар чораан…

А Ану Шошкаалдың хаваан, арнын бир холу-биле аяар суйбай каапкаш, бодунуң дылынга:

Ол канчаарың ол, акый?.. Жамбал-даа, сен-даа мени кааптыңар ышкажыл!.. Өжээнни негээр мен! А сен төнмес уйгуң шөлээн уду, акый! Ужурашкыже байырлыг! Мени багай бодава, байырлыг, ужурашкыже!.. – деп дүрген-дүрген чугаалаттынарга, ооң хапыгыр арнында, ыжык карактарында чаштар кылаңнашкан. Оо, хомудалдың сөглеттинмээн чаштары!..

Ол чүс-чүс хомудаан карактарлыг ыглашкан одуругда турар Чечек эжиниң чанынга, Шошкаал-биле чарлып байырлашкаш, барып кожа туруп алгаш, ам дораан Шошкаалды хүлээп алыр аксы карара берген мурнунда турган куйже корга аарак, сеткили шыырныгып доңган дег, чаш долган карактары хире-хире сирлеш кыннып, хомудаан бодалга чагырткан ыыт чок кайгап көрүп турган…

Кажан чарлыышкын езулалы доосту бээрге, хөөржүдүлгени уштап-баштап турар баштың Арун: “Ол-ла! Че!” – деп долгандыр көрүп турган кижилерже медээ берип, хенертен алгырыптарга, дөрт мөге эр улус аразындан үнүп келгеш, оруннуң дөрт будундан туткаш, көдүргештиң, куйже углай базыпканнар… А ооң соондан Шошкаалдың

 

чүгүрүк доруг аъдын эзертеп дерип каан, чоргаар бажында алдын-мөңгүн чайыр каастаан чүген-чуларын кедирипкен, ону ийи кончуг аваангыр эр ийи талазында чүген-чуларының дыннарындан чедип алган, куйже үдээнзиг, орун соондан таваар чоруп органнар. Оларның соон дарый аъш-чем делгээн ширээ, ооң дайынчы эт-херексели, өске өртемчейге барып, соңгу назында хереглээри эр кижиниң херек чүүлдерин шуптузун туткан кезек кижилер чаларадып чоруп органнар. А оларның соондан төнчү чок кара шаар апарган кижилер куйже уткуй база оожум шимчеп чоруп органнар.

Куй. Куй ишти бүлүртүң болгаш делгем. Шошкаалды чыткан орну-биле куйнуң дап-дал ортузунга салгаш, ча-согун, оттук-бижек херекселдерин, орукка алыр сава-саңга суккан таалыңын орун мурнунга чөлей салып кааннар. Оруннуң мурнунга аъш-чем делгээн ширээни база эккеп салыпканнар… А ооң хайыралдыг чүгүрүк доруун ээзиниң күзели-биле соңгу назыда мунуп чорзун дишкеш, эзер-чонаан сойгаш, чүген-чуларын ужулбайн бурганнаткаш, узун-дынын Шошкаалдың бир холунга тутсуп кааннар. Кижи биле аът узун орукка кады чарылбайн чорааны дег, өлгеш-даа, оларның сүнезиннери кады чаңгыс черде, бот-бодунга шынчы болуп, кезээ-мөңгеде куйну ээлеп артканнары бо. Оо, салым-хууну аар!

― Улуг уйгуң хандыр уду! О, байкара оглу! Мөчү-бодуңга ыт-куш, дайзын-хуртаазын дегбезин дээш, куйнуң аксын даштар-биле оваалап каар бис. Чажыңдан ойнап өскениң Ак-Даг сени камгалап-карактазын, өпейлезин! А биске хорадава, хомудава! Байырлыг, кезээ-мөңгеде байырлыг!.. – деп, шупту улус ооң-биле байырлажып, куйдан үнүп турган. Куй иштинге чүгле чаңгыс Шошкаал аъды-биле артарга, Арун түңнел чарлык кылган:

― Ха-дуңма, төрел-чонум! Куйнуң аксын улуг даштар-биле дуглаар ам, өршээ, таңдым!..

Арат түмен чон ооң дужаалын дыңнай сал-ла, ол-бо чоок-кавыдан улуг-биче даштар чыып, эккеп дажып, оваада кымыскаяктар дег, хайныгып-ла үнгеннер.

Кезек болганда, куйнуң аксы дуглаттынган – даш оваа. Аңаа ооң мурнунда куй турган деп келген чорумал-даа, хой мал-маганын дозуп, харап келген эрткен-дүшкен кижилер-даа эскерер уг чок. Көөрге, долгандыр үнген ыяш-үнүш бүргээн, барыын-чөөн чүкче сундугуп шөйлүп чоруткан кырлаң – Ак-Даг дижир узунзумаар дагның хүн үнер чүгүнде чоргаар көстүр бедик хөректиг, билдинмес

 

чазык шинчи хонупкан арны. Чүгле ында, аргажыктыг чарыкта, бүде берген билдинмес куйже удазын дег шөйлүп чоруткан алгыг дески ээр-дагыр орук – болуп эрткен бир-ле төөгүнүң чажыдын сөглеп арткан херечи. Шак ол орук үе-шагның кээргел-хайыра чок хайныгып эрткен боралгактыг көвей чылдарының иштинде барза-барза, аң-меңниң кокпа оруу кылдыр хуула берген, үениң тевии ындыг.

Байкара чон бодунуң эрес-кайгал оглу Шошкаалды шак ынчалдыр куйга ажаап каан.

20

БАЙКАРА баштыңы Арун калган Шошкаалдың чеди хонуун демдеглеп эрттирген соонда, бодунуң күзээ болур “Хам дыттыг оймак” дижир кажаа-хораалыг каш өглер кожалаштыр хонгулапкан аяң черде улуг ак өргээзинге эртенги чемин чип орда, сагыжынга дүүн чеди хонук эрттирип турган Черлик-Хамның чугаазы кире хонган.

…Ынчаарда ол өгден каш базым черде хыпканодагже саржаг, чаг, дүлген эът, өреме дээш – янзы-бүрү чемнерниң дээжилерин киир октапкаш, үс-чарга аажок кыптыга берген отче кезек көрүп тура, отту долгандыр шыйган щыйыг кыдыынга хамның кыйгырганы өлген кижиниң келген сүнезини-биле чүгле ийи боттарының аразынга чугаалажыг кылган. Ол сүнезин чүгле ооң караанга көстүр. Хам ол хире күчү-күштүг, чаяан-дөстүг, магадылалдыг. Кажан бо езулал эрте бээрге, өг даштынга кижи чок черге, хам Арундан айтырган:

Оо, элдеп чүве! Калган эр: “Эккелгеним ноян таңмазын силерге, хайыраатыга, тудустум… ону канчалды?” – деп менден айтырды… А оон ыңай силерге оглун, кадайын, эдертип келгени кызын камгалап-карактап чорзун деп чагыды. Дөргүл-төрел чоок кижилеринге эки чолду күзеди. “Соонда база келир мен – дээш, чорупту… – Салым, ужур!” дей-дир. Ол кандыг ындыг улуг таңма эккеп берген кайгалыл ол? А мен ону билип ап болурум кандыг иргизи, хайыраатым?..

Ынчан Арун ындыг айтырыг дыңнай соп кааш, хөлзей аарак хамче кылчаш кылынгаштың, “оожум, өске кижилер дыңнап кагбазын, ыыттава” дээнзиг, оң холунуң айтыр-салаазын эриннеринге

 

чыпшыр чедиргеш, “кышш!” диген. Хам ол-ла хевээр ыыт чок, айтырыының харыызын-даа манап албайн, Арунче чиктии кончуг, элдепсинген дег карактарын чивеңнеткеш, дем чаа одаг салып турган черде өшкен оттуң хүлүн черзилеп көрүп, аразында бир-ле чүвени оожум, аяар чугаалажып турган Мидип, Ажы, Шөмбүүлең алышкыларже күдүжеңейнип далажып базыпкан…

Ол хүн дээр шала бүргег, ынчалза-даа чаъс-даа чагбас, бүлүргей, кыржаң сооксумаар хүн болган. Эзирлиг-Кара-Суг, эпти-ле чаңнай бээри дег, өйлеп-өйлеп хадымарлай каггылап турган.

Чеди хонук эки эрткен. “ында тиктинген өг биле чадыр калган эр дириг турда, оран-саваланган болганында, ужур ындыг – Шошкаалдың дөртен тос хонуу эртпээнде, турган черинге бүдүн хевээр турган болгаш ол хонуктар иштинде өгнү ээлеп, ыш буруладып, от салып турар кижилер артар апаар. А хонук эрте бээрге, өгнү бузуп, көжүрүп апаар эвеспе” – деп, Черлик-Хам, чеди хонукка келген Шошкаалдың дөргүл-төрел, чоок улузунга чарлык кылган.

Бо бүгү ужур-дүрүмү өлген кижиниң соонда чүнү, канчаар сагыырын хонукка келгеннер бурун шагдан тура ада-өгбелеринден салгалдан салгалче дамчып келген амыдырал-чуртталганың саазында бижиттинмээн езу-чаңчыл, хоойлу-дүрүмүн хире-шаа-биле билир турза-даа, чеди хонук эрттирген улуг хамның чагыг-сүмезин ыяк күүседир дээш, чүректеринге чоок хүлээп ап турганнар.

Ийет, чеди хонук эртерге, орта артар ужурлуг кижилер артып калганнар, а чанарлары аалдарынче чаныпканнар. Арун ол черден орайтады келгештиң, өөнге арткан кадайынга6 “Хонук эки эртти” – деп чугаалааш, от кыдыында хола улуг доңгууда шайны аякка кудуп ижипкеш, кедип чорааны хураган кежинден даараан көк додарлыг күскү тонун ужулгаш, кылаңнааш одагалыг шиш бөргүн, торгу курун дөрде аптара кырынга камныы дегет салып кааш, идиктерин орун чанынга тургузу идипкеш, хөйлең-чүвүрү-биле хевээр олче көрүп каап, чугааланып чыткан орунда кадайының хойнунче кире халаан. Ол орунга чыда, бажын ковайтып келгеш, дөрде салган ширээ кырында хып турган кыдат лааны өжүр үрүпкен… Ол дүне Арун элдептиг дүш дүжээн.

…Ол кадайы-биле кады, кайызы-даа аныяк оглаа аъттар мунган, Баян-Кол хемни өрү алзы аразында хөглүү кончуг бир-ле чүве чугаалажы бар чоруурлар.

 

― Кайнаар баарывыс ол? – деп, кадайы хүлүмзүрүг долган шевергин ак шырайын олче көрнүп келгеш, элдепсинген дег хенертен оон айтырган.

― Па. Канчап уттуптуң, кадай? Чалама хайыраатыга барып мөгейип, чалбарыг кылыр болдувус чоп. Дүүн кежээ-ле дугуруштувус. Чиктииңни! – деп, кадайынче каттыра аарак көргеш, уламчылаан: – Кайгал оглувус Шошкаал мындаа Моолдан ноян таңмазы меңээ эккеп бержик чоп, сеңээ ону көргүстүм. Уттуп алганың ол чүве бе? Сени-даа. Ам хайыраатывыс Чаламага чеде халды бергеш, чажыг чажып, езу-ужур сагып чүдээн кылгаштың, ооң сүме айтырар-дыр. Байкара чонум мурнунга ноян таңмазын холумга туткаш, өске аймактарны база чагырар кылдыр олурупсумза, кандыг ирги але?.. Дээрде Бурган төлээзи – Чалама хайыраатывыс чүү деп айыткаарыл? Оо, өршээ бурганым!..

― Ха, чөгенчиимни але, Арун. Ам-на сактып келдим. Чугаалашкан бис харын… Аңаа барып бараан болуру – шын чорук. Ооң бурган авыралында сүме сөзүн дыңнап алыры биске – ачы-буян.

― Ол харын ындыг-ла… Хүн – аът шагы, дал дүъш. Дүрген халдып ораалы, кадай. Ооруг бажы мыя бо ышкажыл, көр даан – дээш, Арун мурнунда дөшпелче кымчылыг холу-биле айыткаш, улам-на кыптыккан. – Ону ашкан ээтпекче дап бээривиске, хайыраатывыс Чалама ында де. Аа-шуу-лаа!

Дөшпелди эрткеш, Арун хая көрнүрге, боктазында, аъдының соонда кудуруктай доруг аъдын мунупкан Шошкаал оларже хүлүмзүре аарак бо-ла шаап олурган. Ооң аъдының даваннары черге дегбес, ана ужугуп орар ышкаш сагындырган. Эзер-чонааның каас-коязы дегет, аъдының бажында чүген-чулары алдын-мөңгүн чайнаар, одагалыг шиш бөрт кеткен, арнында билдинмези улуг-ла өөрүшкү, чоргаарал, дүвүрээзин, аймаарал кыптыккан: бирде чазык-чаагай-даа ышкаш, бирде шириин-доңгун-даа ышкаш көзүлген… Ол кезек болганда, ооң-биле кожалаштыр шаап келгеш, сол-менди солушкан дег болганда, бодунуң чорук-херээн кезек айыткаш, айтырган:

― Чаламага айыс четтирерим ол. Ооң ээзи хайырааты мени кыйгырткан, ынчангаш далаш бар чору мен… Эккелгеним, бергеним ноян таңмазын канчалдыңар, хайырааты?!

 

Ол аңаа харыылап четтикпээнде, Шошкаал, хенертен хат сыылаан дег кылынган соонда, эртенги хүн херели шонган туман эзилген дег, чиде хона берген. Арун мурнунче-даа, соонче-даа көрнүрге, чүү-даа көзүлбес, билдинмес, чүгле орук кыдыында шөлээн аккан хемниң даажы дыңналыр база, кудай-дээрже делгем хөректерин көөргеттингензиг, оруктуң ол-бо чартыында шөйлүп тургулапкан Шуул-Даг биле Хаан-Дагның шириин болгаш соок көрүштүг бөзүр хаяларлыг арыннары көстүр. А оларның оруун хаажылаан дыт, шиви, терек, хады, сөөскен, шет – холушкак үнгүлээн үнүш-ыяштар хире-хире салгын-сырынга баштарын чайгылап шилирээр. Оон кулаанга салгын тыныжы соолаңнап, шиилээри дыңналыр.

“Шошкаал кайнаар чиде бээри ол дээр сен?” деп бодалга алзып, кадайы-биле аъттарының сыр маңы-биле халытпышаан, хенертен орук кыдыында күзеп бодааны ышкаш, тип каан улуг суурга-өг дег Чалама дижир борбак тейжигеш кырынга кедирилдир хөме халдып келгеннер.

― Ой, хайыраатывыс бо ышкажыл! – деп, Көк-Кат күзээнин көрүп кааш, белиңней аарак амыраан дег алгырган.

― Ийе! – деп, Арун ону оожум бадыткаан. Олар аъттарындан дүшкеш, орук ындында кезек бөлүк үнген шивилер кыдыында турган салбагар будуктарлыг дытка узун-дыннарындан аъттарын баглай соп кааш, эзерлеринде артыг-дергизин дүжүрүп ап, хайырааты Чаламага салыр, чажар аъш-чеминиң дээжилерин, арага-дарызының чажыын аяк-савага белеткей тудуп алгаштың, ийилээ Чаламаның чанынга чедип келгеннер. көк-Кат аъш-чемни ооң мурнунга салгаш, эккелгени тиккен хойтпак арагазын кыдат шаажаң аякка куткаш, өрү алзы ол-бо чүктерже чашкылааш, бир-ле чүвени билдинмес сымырангаш, база өске чемнер чанынга салып каан. Ол Арун-биле ийилээ Чаламадан айыс, чалбарыг кылыр дээш, дискек кырынга олура дүжер кайы чорда, хенертен оларның мурнунда улуг суурга-өг дег хаяның эжии ажыттынган соонда, Арун кедергей каас чайыннаан торгу-чычыы шиник хептиг хаан эр мурнунда дискек кырында сөгүрген турган. Чанынче, ол-бо кыдыынче бүдүү көрзүнерге, кадайы-даа чок – кара чааскаан. А ооң мурнунда хаан одаглыг бөрт кеткен аныяк эр ширээ кырында олче чазык көрүп, шөлээн маспактандыр олурган. Ооң чаш бызааныы

 

дег дозур кара улуг карактары, кырлаң бедик думчуу, сырый кара кирбиктери, каттырымзаан шевергин ак арын-шырайы – аңаа кем чогун, найыралдыын аазап сөглеп турганзыг. Бажында кеткени хаан одагазы Арунче чайыннанып, шиниин саарып, херелденген. Ооң турум чараш арны олче хүлүмзүреш кынза-даа, түрүн көргүзүп, оон дужаай аарак ыыткыр айтырган:

― Чүге чор сен, Арун? Кандыг херектиг сен?

Оо, хайыраатым! Багын чугаалаарга, бачыды арлыр дижир. Байкара аймактың кайгалы – Каваа оглу Шошкаал мээң албатым чүве. Ол меңээ улуг моол чурту кирип чорааш, ноян таңмазы эккеп берди… Ону канчаар аайын тыппайн муңчулгаш, силерден сүме айтырар дээш келдим аңар, хайыраатым…

― Таңмаң кайыл ынчаш, Арун? Каям, көргүс?!

Ол хойнун үжээрге, чок болган. Арун боданып орарга, аптара иштинде пөсте хавы-биле ораагаш, суп каан хевээр. Ону ап албаан, уттупкан болган. Ол бажын туттунгаш, мөгүдеп алгырган:

― Аа, хайыраатым, таңмамны өөмде аптара иштинде суп каан хевээр, албаан-дыр мен. Өршээп көрүңер, бээр, силерже далашкаш, кончуг согур, уткан-дыр мен. Аа халак!..

Ам канчаар… Утканында. Сен утканда, мен сагынганда болганы ол бе? А Шошкаал моон мыя чаа чорутту. Ону дээр-кудайда дээди улуг авырал бодунче болгаап кыйгырткан. Ынаар үдекчилиг чоруткан эр… А таңма дугайын билир мен… Ажырбас, ону салчак, соян аймактарже чорудуптуңар шүве!.. А сен, Арун, ноян болуп шыдавас сен, байкарада улуг чатка келген…

― Хм?!

― Арун, алыр ужурлуг таңмаңны аптара иштинде уттуп каганың тоң багай-дыр. Чоннуң мурнунда хүлээлгең, эрге-чагыргаңны база ынчалдыр база адып кааптың халак, күжүрүм. Чок-чок, уттуптарың мыя дээрзин бетии чижээ ноян таңмазы ам херечилеп тур ышкажыл!.. Ийет, таңманы хем өрү чаларадып чорутса эки. Ужур ындыг болган! Чоок кижилериң-биле сүмелешкеш, дүрген-не өрү чорут – хүн үнер чүкче…

Аргалыг болзуңза, бодуң камгалакчы эшетерлиг чет. Шошкаалдың акыларын база ап ал. Аймактан чажыды-биле чоруптуңар… А сен ноян таңмазын эдилеп, тудуп шыдавас-тыр сен, Арун. Хорадава. Байкара моол чатказы дөрт-беш чүс чыл иштинде ажылын үргүлчүлээр.

 

Байкара чылгызындан ам ынча чылдар иштинде чүгүрүк аът-даа, байкара чонундан ат-сураглыг мөге-даа үнмес. Хей. Ону чүгле үе эмнеп каар… Мен сеңээ экини күзедим. Амдыызында… – дээш, ол бир холун мурнунче силгий тудуптарга, хенертен чырыткылаш кылынган соонда, ол чиде хона берген.

А чиигелеш дээн дег болганда, боктазында, Арун ам Чалама мурнунда кадайы-биле кады эккелгени аъш-чеминиң дээжизин чажып, аңаа тейлеп-чүдээн турганнар. Аруннуң кулаанга: “Ноян болуп шыдавас сен, чүгле аймааң байкараны чагырар сен” – деп, Чалама ээзи хаанның сөстери дыңналып турган.

Ол сырбаш дээш отту чаштап келген. “Уваа, чиктиг-ле дүш дүжедим. Ам дарый ол ноян таңмазының дугайында шиитпир кылбас болзумза, хоржок-тур эвеспе. Бөгүн төрел аймактың кезек мерген угаанныг дээн кижилерин чыггаш, бо айтырыгны сайгарып көрбес болза, талаар болду” деп, уйгудан отту хонуп келгеш, Арун боданган.

Ол аразында Арун шимченирге, кадайы база отту чаштап келгеш:

― Паа, даң адып келген ышкажыл. Өглер туруп келген боор – деп чугааланып, чыткан орун-дөжээнден тура халааш, хевин кеттине тырткаштың, одун салып, паштаны берген.

Эртен. Арун дөрде аккыр ширтек кырында маспактандыр олурупкан, ооң мурнунда шевергин бичежек деспиде салдынган дүлген эъттиң эң чаглыын оң холунда туткан бижээ-биле кезип чип каап, деспи кыдыында турган угулза шокарлыг кыдат шаажаң аякта көже тараа кагган мүннү шөлүредир аартап ижип каап, шөлээн ыыт чок чемненмишаан, дүнеки дүжүн бодап, хөлзеп орган.

Ол бирде арны угулзалыг үлгүүр бетинде калбак чавыт орун баарында дискектендир олуруп алган, бир холунда база ооңуу дег көк өңнүг аякта көжелиг суук, үстүг хой мүн чаагайзынып ижип орар чарашсымаар шырайлыг кадайы Көк-Катче караан кылчаш кылып, бирде хагдынчак өг эжиинче, кым-бир кижиниң кирип кээрин четтикпейн манаан чүве дег, шивейликтир кезе көрүп, а бирде өг тоганазында бир талазын чартые айлай тыртып каан шавыгның бир чартыында дээрниң көстүп турар кезик көгүнче көрүжүн көжүрүп, ханы чажыт бодалдың далайынче шымнып, бир чүвени сагыжынга сайгарып ап чадажып, муңчулап органзыг кылынган. Кадайы

 

ооң чиктиг байдалдыг орарын эскерип, билип, ол боду сеткилиниң өйдүккен чүүлүн ам чугаалап үнүп кээр эвеспе деп иштинде боданып, манап, ыыт чок чемненип орда, шынап-ла, черле ындыг, кадайындан чажырар чаңы бар эвес, Арун карактарын олче имирертир көргеш, хенертен Көк-Каттан, дүвүрээн-даа дег, меңнээн-даа дег, шириин айтырган:

― Эйт, кадай, бир айтырыг мени амыратпастап туруп берди. Дузалажып, огулуг сүме кадыптарың кандыг ирги? Черле шору-ла кадай болгай сен!

Кандыг айтырыг ол, Арун? – деп, мүннүг аяан холундан салбайн итпишаан, Көк-Кат арнын удур көрнүп келгеш, кыдырык карактарын хере көрүпкеш, билдим дээнзиг Арундан удур тодарадып алыксаанзыг айтырган.

Па, сеңээ бир көргүстүм чоп. Уттуптуң бе кай? Ол калган оглувустуң эккелгени улуг ноян таңмазын ам канчалза экил? Ол мени дүвүредип туруп берди ийин. Эйт, канчаптайн?

Ында кижи бергедээр чүү деп ынчаш? Хм… Ноян кылдыр олурупсуңза?.. Азы хоржок бе?..

Аа богда, ол болдунмас хире! Бо дүне дүш база дүжээн, чиктиг де. Дүжүмде Чалама хайыраатының улуг ээзи хаан: “Хоржок!” – диди. Чүгле хүн үнер чүкче, хем өрү ону чорут, чоктат дээр. Улуг байкара төрел аймаавыска чатка келген. Ынчангаш хоржок. Ужур ында. Шошкаал өлдү ышкажыл… Ол – шын барымдаа.

Ынчаарга ам чоок кижилериң-биле улуг чугаа, ажык сүме, чөвүлел кылгаш, таңманы чажыды-биле хем өрү өскедир болган-дыр сен. Кандыг аймакка бээр сен ынчаш, Арун? олар амырадылар-ла ам!..

Ам канчаар, хуу-салым – хумуң-доскаар дижир, а бистиң аймактың хуу-салымывыс ындыг болган-дыр-ла… А таңма алганнар бүгү Тыва – уранхай аймактарны каткаш, оран-делегей девискээри-биле чагырар салым-чолдуг, сүлде-чаяанныг болганы ол.

― А мен бо дугайты сеңээ огулуг сүме, харыы берип шыдавас-тыр мен. Борта, күжүрүм, улуг бодал херек… Менде чүү, паштанчы кадайда: от кыдыы, аяк-сава, аъш-чем бодаар-сактыр – кыс кижиниң угааны бажында чажының узуну хире дижир болгай… Чүгле таңма дугайты дүрген-дарый шиитпир үндүргеш, Уруглар чөвүлелинге эки сайгаргаш, Чалама хайыраатыга мөгейип тейлээш, ам

 

чорууруңарны чажыды-биле кылырын сүмелээр-дир мен, ашак. Кожа аймактар таңма дугайын билип кагза, айыыл-халап үнзе, кончуг эвеспе. Өршээзинде, бурган!

― Ийет, дүвүреве, Көк-Кат. Мен ону дугайты Улуглар чөвүлелин чыггаш, чоок кижилерим-биле шиитпирлей кааптайн…

А Чалама бурган хайыраатыга кады барып, тейлеп мөгеер бис. “Орук-суук эки чоруул, камгала-ла!” деп дилээр бис. Өршээл дилээштиң, ам эш-өөрлүг аъттаныптар мен, кадай. Ү деп, йөрээл каар сен. Че, ындыг-дыр, ол-ла болгай, сагыш ам-на ажып келди. Кадайның бир ажыы ында-ла болгай… Үнер чүве үнер апаар, ону туткан херээ чок боор…

Олар аразында хөөрежип чугаазын доозупканда, ону билген-даа дег, Аруннуң иштинде четтикпейн манап органы, чолдак хөректээжин кедипкен Уланды арнында хүлүмзүрүг долган, база-ла ындыг хептиг Кежиктиг дээр эжин эдерткен, бо өгже дирт-дарт кире халчып келгеннер.

Оларны көрүп кааш, Арун амырааш каттырыпкан. Оолдар:

― Сол-чаагай хонганнар бе? – дээш, оларже мөгейип, бир үн-биле Арун биле Көк-Катты мендилээннер.

― Оо, келдиңер бе? Охаай! Сол-сол! – деп удур харыылааш, Арун уламчылаан: — Оолдар, ам дораан Улуглар чөвүлелинде каш чоок кижилеривиске бээр, мээң өөмче келиңер деп чарлаптыңар шүве, эзирлер. Олар меңээ аажок чугула херек апардылар. Кырган Чамзырың ирейни база утпаңар шүве.

Ам дөрже эрткеш, деспиде аъш-чемден чип, аяк шайдан ижиптиңер, оолдар! – деп, Арун оларны дөрже чалап, оң холунуң айтыр-салаазы-биле оларже имнеп айыткан.

― Ажырбас, хайырааты, четтирдивис! Бис чоруптаалы! – дишкеш, аңаа мөгейгеш, олар үне маңнашканнар.

Олар даштын баглаашта баглаан аъттарын мунгулапкаш, бирээзи – хем куду аалдарже, а өскези – хем өрү аалдарже далаштыг садырт дигеннер…

…Кезек болганда, Аруннуң өргээзинге Улуглар чөвүлели дээр күзээн кижилери аът-хөлдүг халдып келгеннер. Оларны кырган Чамзырың ирей баштап алгаш келген. Арун оларга таңма дугайын ажыт-чажыт чокка чугаалааш, ону борта тудуп болбазын, таңманы

 

 

 

 

 

10 Ч. Ирбижей

салчак, соян, чоодуже чорудар бодаанын, олар-биле сүмележир дээш бодунче кыйгыртканын база чажырбаан. Чөвүлел улузу аразында кезек маргыжып, чугаалажып тура, кырган Чамзырың ирейниң түңнел чугаазынга каттыжыпканнар. Ийет, ноян таңмазын ам дораан ынаар чорудары чөп-түр!..

Он ажыг кижи эдерткеш, Арун Чаламага тейлеп мөгейгеш, таңманы хойлааш, узун орукче аъттаныпкан…

Арун эдерткен кижилери-биле Кызыл-Чыраа таварааш, Чаргы деп адаар бедик даг чанынга келгештиң, Улуг-Хемниң калбая чаттыла берип, агып чыдар эвес, шала кызаалаан уннуг эриктерлиг эптиг черинге таваржып келгеннер.

Хем кыдыы ыяштыг, даштыг-даа болган. Орта одагланып, аът-хөлүн дыштандырып, боттары-даа дыштанып тура, хемни кежерде, сал-биле кежер-дир дишкеннер. Чүге дизе күстүң соок тыныжы чоорту тергиидеп, кыштың удавас келириниң демдээ – хар хыраа кара черни мөңгүннелдир эртен-кежээ шыва ап турар апарган.

Күскү соок сугга аът-биле кежер болза, кайгал Шошкаалдың Үстүү оранче дүрген аалдай бергени дег, соон дарый чоруптары мыяда бо-ла. Ынчангаш Аруннуң эдерткени Ажы, Шөмбүүлең алышкылар, уланды, Кежиктиг, Чээрген болгаш база алды хире аныяк-чалыы эрлер Улуг-Хемни аъттарга дүжүп кешпейн, ийи салдар кылгаш, кежер дишкеннер.

“Чугаа чаңгыс чудурук ийи” дишкеш, он ажыг эр ийи чара үстүп алгаш, чоок-кавызында хем эриинде үнген турган терек, шарлан, хады ыяштарны орукка ап чораан балдылары-биле одура шаап, чедер кылдыр кезип, белеткеп алганнар.

Ыяштарны орукка ап чорууру аргамчы-сыдымнары-биле шарып туруп, ийи улуг сал даап алгаш, Улуг-Хемниң эриинге келгеш, хемче аъш-чемин, шай-сүдүн чажып, чалбарып: “Өршээ, Улуг-Хемивис, амы-тынывыс овучула! Бисти амыр-менди ол чартыы эрииңче кежирип каап көр. Улуг-ла үүле бүдүрүп чору бис! Өршээ хемивис, кежик-чолдан күзе! Өршээ, хайыракан, оран таңдым!..” – дижип, хемче алгыржып, Арун-даа, ооң эдерткен кижилери-даа хемге мөгейип, чалбара-чалбара, салдарга аът-хөлдери-даа, ал-боттары-даа тургулапкаш, хемниң ол чартыкы эриинче салдарын башкарып, менди-чаагай салдап кеже бергеннер. А сал ыяштарын дедир

 

келгеш, база ынчалдыр ажыглаар бис дишкеш, хем эриинден ырадыр аппарып дажааш, чыскаай чыып салгылап кааннар…

Олар оруун улап чорупканнар… Кежээ дүшкен… Хем кыдыы делгем аяңчыгаш черге Арун эдерткен кижилери-биле дүн чарып, хонуп аар деп шиитпирлээннер. Шынап-ла, оларны соондан сүрүп орар чүве бар эвес, далажып канчаар дишкеннер.

― Шөлээн борта дыштанып хонуп алгаш, даарта эртежик салчак аймактың баштыңының аал коданынга дыштанып алган аъттарывыс-биле түрлүг херилдирип чеде бергей бис аан, оолдар! – деп, Арун эштерин чазамыктай хөөктүрген.

Кезек болганда, Уланды, Кежиктиг, Чээрген баштаан аныяк оолдар чоок-кавыда терек-тал колдады кезек-кезек үзүктей үнгүлээн, хем кыдыын хаажылай куржаныпкан, шаарара түлей берген арыглардан хондур одаар ыяштарны чыый соп алганнар.

Аныяктар ыяштап турар аразында, кезек “улуг бис” дижир артканнары от салып, орта одаг ужудупканнар. Олар аът-хөлдерин хонар одаг чанындан ыратпайн, өртээрин өртеп, дужаарын дужааш, боттары одаан долгандыр олургулапкаш, аштанып-чемненип эгелээннер. Кижи бүрүзү орукка ап чорууру ок-чемзек, ча-согун, чыда-октажындан өске, артыг-дергилиг, таалыңында аш-чемниг, аяк-савалыг.

Кыпкан одаг кыдыында салып каан турган улуг көстүр кара-пашта шайны чолдак сыптыг хымыш-биле мадар ыяш аяанга кудуп ижип ора, Уланды карактарын улгаттыр көре, чанында орган Ажыдан химирени аарак, бо бар чоруур аян-чоруунга таарзынмаанзыг, оожум айтырган:

Акый, бир эвес силерге мен улуг таңма эккеп берген болзумза дийик, дуюкаа аан, силер ону база бодуңарга арттырып албайн, өске аймактың баштыңынга аппарып бериптер силер бе ыңар?

― Кайыын-чүден, кымдан эккелгенин көөр апаар!…

― А мен чок, анаа хая-даш, куйдан, өске черден бир-ле онза күштүг таңма тып алган болзумза, ону база Улуглар чөвүлелинге аай-дедир сайгарып көргеш, өскээр чорудуптар бе дээрим ол.

― Чок. Ол дээрге өске херек…

Ол ийиниң аразында чугааны Арун баштың дыңнап ора, улуг тынгаш, үзе кирген:

 

 

 

 

10*

Таңма биле таңма – өске… хая-куйдан, душ болуп анаа черден тып алган таңма биле улуг нояндан хунаап-былаап алган таңма дыка улуг ылгалдыг. Бирээзи – черниң олчазы, а өскези – дээрбедекчи ажыл-иштиң өлүмнүг херечизи-дир. А бо менде, хойнумда таңманы ынча деп болур… Ол таңманы тудуп эдилээр кижи – бүгү Тываны чагырар ужурлуг. Ол хире күштүг чагырга-чаяалгалыг таңма-дыр. Улуг-биче тарамык бо көшкүн тыва аймактарны чаңгыс кылдыр каттыштыргаш, чагырар…

А менде, бисте ындыг чаяакчы салым-чол, ындыг сүр-күш, чүткүл чок! Менде таңманы улуг Моолдуң мурнуу чүгүнде Гоби ховуларында чурттап чоруур улуг бай моол нояндан бистиң кайгал Шошкаалывыс хунаап алгаштың, алдырбайн баргаш, ону биске – меңээ эккеп бергени ол.

Бо дугайты чер-чуртувуска Улуглар чөвүлелинге эки ханы сайгарып чугаалашкан-на болгай бис, оолдар. Ол таңманы салчактарга аппарып, соян-чоодуларже биргээрледи чорударывыс бо… Ооң-биле кады бис – байкара аймак боттарывыстың арын-нүүрүвүстү, ат-алдарывысты, салым-чолувусту база камгалап, хирлиг холдарывысты өске холдар-биле арыглап чуп, аштавышаан, бедик дүжүлгеже чүткүүрүвүс ол.

Бо таңма сүргүндүлүг болгаш хай-бачыттыг…

Оларның аразында хенертен кыптыгып келген чугаа-соот ооң-биле соксап калган. Дүн. Кыпкан одаг. Кижилер одаг долгандыр шөйлүп чыткылапкан, удууру удугулаан. Чүгле Кежиктиг биле Уланды аразында бир-ле чүве дугайты оожум чугаалашпышаан, оду чавырлып каап турар одагже чанында опая берген чыткан терек будуктарын өйлеп-өйлеп хөрлээлендир октагылап каггылап, удаан эштерин, одагдан ырак эвесте өртегде аъттарын удувайн хайгаарап каап, одагның кадарчылары болуп органнар.

Дүн ортузу эртип орган. Дээр арыг, булут-даа, салгын-сырын-даа чок. Чүгле чаңгай дээрде сылдыстар-ла чиңгиртиглиг от-деңнерин кыпсып алган, караңгылаан дээрниң дээвиирин чырыдып турганнар. Сооксумаар, кыржаң күскү дүн. Шимээн чок, шып-шыпшың. Чүгле ол шыпшыңны хенертен үреп, бир-ле ырак черде хире, чаңгыс куш үнүн салып, салдырт кылдыр бир-ле чүведен хоюп ужар-даа. Аът-даа былгырар.

 

Кежиктиг олурган черинден тура халып келгеш, эжинге оожум чугаалаан:

― Көрдүң бе, бир черде хойган куш үнүн салып, салдырай-дыр. Аът-даа ынаар былгырар. Дыңна даан!..

― Ийе, ийе! – деп, Уланды олудундан тура халып келгештиң, дыңнааланып тура, шимээнниң ужун дыңнай соп кааш, эжин бадыткаан.

Ол аразында одаг чанында, от чырыынга шөлээн оъттар турган бир аът, хенертен бир-ле чүведен дүвүрээнзиг, кулактарын хачыландыр кызып, бажын өрү көдүрүп алгаш, шимээн алган уунче дыңнааланып турупкан. Шимээн-дааш чоорту үнүн дыңзыдып, кедереп орган. Аъттар даваннарының үзүк чок дадыраан даажы дүнеки ыржымны үрепкен. Аъттыг кижилер шапкылажып орары дыңналган.

Уланды биле Кежиктиг дүвүрей хона бергеш, бот-боттарынче көрүшкеш, баштарында шиш-шиш бөрттерин чадаарда дээнзиг бир-бир холдары-биле хавактарынче кедирилдиркуду суйбагылааш, чарышкан дег:

Ээй, баштың! Ой, оолдар, тургулаңар! Кижилер келди! – деп хары угда мөгүдеп, эштерин оттура алгырганнар.

Одагны долгандыр удаан кижилер алгыдан дирт-дарт тура халышканнар. Арун уйгудан тура халышкан эштерин дужаай аарак алгырган:

Аъттарны эккелиңер! Шымдаңар!

Өртегде аъттарже кижилер, хартыгадан корткан бора-хирилээ кушкаштар дег, хары угда тоо быдара шиг-ле кынганнар. Аъттарда-ла барганнар.

Одагда чүгле Арун биле Уланды туруп каганнар. Кыпкан одаг. Ында-мында кажараңнаан, шылырашкан кижилер даажы. Аъттар былгызы. Аъттар даваннарының даажы.

“Уй-уй, тырр!” дээн эшкедээн кижилер хүнү. Хайымнаан кижилер, аъттар шимээн-даажы дыңналыр… Хенртен бир-ле черденаткан согуннар Арун биле Уландының баштарының кыры-биле күштүү кончуг сыгыра аарак эрте берген.

Хоо-о, согуннар ырлажы эрттилер, оол! Чүү ындыг чүвелер апаарды болар? Кичээнгейлиг бол, оол. Олура дүш! – деп,

 

Арун чанында турган Уландыже алгыра, боду дегийт одаг кыдыынче олура дүшкен.

А ол аразында бир аткан чорумал согун ол-бо талаларынче кайганып, аъттар чедип алган чоруп орган эштеринче көрүп, тоор чүвези чок турган Уландының кедип алган шиш бөргүн орта дээрге, черже бажындан чайлып кээп дүшкен.

― Охо! Кончуг дайзыннар-дыр але! Биче-ле болза, кара башче кадалыр часты! – деп хыйланы аарак кежегелиг кара бажын оң холу-биле суйбап каан. Ол чанында черде чыткан бөргүн ала соккаш, бажынга дегийт салыпкан… Ынаар, хем куду аъттар даваннарының дидирээри дыңналган… Одаг чанында аът-хөлдер эзертээн, хөлзээн кижилерниң чугаалашкан кыска дүрген-дүрген үннери дыңналыр… Аруннуң кижилери ыя аразында дыка дүрген эзертенипкеннер. Кижи бүрүзүнде ок-чемзээ – ча-согуннар, а ийи-үш кижиде шиш баштыг демир молдуруктуг, узун ыяш сыптыг чыда-окташтар бар.

Одаг кыдыында ийи эзер чыткан. Ээлери ам-даа келбээн. Эштери оларны манагзынып турганнар… Удаваанда одагже кел чыдар ийи аът даваннарының даажы дыңналган… Келзе-ле, Кежиктиг биле Чээрген болганнар. Одагга халдып келгеш, шимчеп үнеринге белен турган өөрлерин көрүп кааш, бирээзи каттыра аарак чугааланган:

Дөрт аъттыг дөрт аныяк эр-дир, ийизи узун чыда-окташтарлыг, а өскелери – ча-согуннарлыг… Бистерден дезиптилер… Аъттарывыс оорлаар дээн кайгалдар хире… Четтикпейн барганнар хире. Ийизи одагже согуннар адып турду… А силер шупту менди-чаагай ышкажыл силер… Өршээ! А ийизи өртегде аъттар аразында чыдыпкан, үңгээр чыгыы чоруп турлар-ла, язылар. А бистерни көрүп кааш, аъттарын мунупкаш, хем куду караш-ла дидилер… Кортканнары аажок…

А узунсумаар сынныг Чээрген аъдын эзертеп тура, эжинге улашкан:

А бистер оларны сүргеш, четпедивис. Олар бо чоок-кавыда чурттап турар оюннар кезээниң кайгалдары чадавас боорлар. Моон доп-дораан ырап чорзувусса, экизи ол ышкаш…

― Ол шын! Че, аъттангаш, чоруп ораалыңар! Даң адып олур… Ол кайгалдар бисти коргудуп-иргидип тургаш, аъттарывыс хунаап,

 

оорлаптар бодааннар-дыр.. Оларга-даа, бистерге-даа бүгү чүве харын-даа өршээлдиг болуп төндү…

Үүле-херээвис бүдүрүп алгаш, дедир бо-ла оруктап чанып бар чорааш, оюн аймактың кижилеринден бо дугайты айтырып, кайгалдарны сонуургап көргей бис аан. Олар бистен ырап, хөөкүйлер, кай баар ийик, ажырбас! Бүгү чүве боду үелиг – деп, чугаазын түңнеп төндүргеш, Арун баштың шыва, дүк кагган тонунуң хойнунда суккан ноян таңмазының дужундан бир холу-биле суйбай туда каапкаш, чыкпак бора аъдының кырынга олурупкан.

Олар хүн үнер чүкче углай шимчеп чорупканнар…

 

Арун баштаан аъттыг кижилер Улуг-Хемни өрү алзы кезек чоруп-чоруп, ийи хем белдиринге келгеш, оң талаже ээпкеннер. Олар кезек ховужукту кеже халышкащ, сундуя шөйлү берген тейжигеш кырынче үне халдып келгеннер.

Арун мунган аъдының дынын бодунче чыыра тырткаш, чаңгыс черге девиржиди тургуза сопкаш, чанында чораан эштеринче аяар алгырып:

― Че, оолдар, борта дыштанып кааптар бис бе? – дээш, чииги кончуг аъдындан дүже халаан. Ооң эштери ону долгандыр ол-бо чартыынга хүрээлей аъттарлыг туруптарга, ол чугаазын уламчылаан: – Маңаа бар чыдар чорук-херээвисти-даа чогумнады аравыста сүмележип каапкай бис. Чоп кончуг далажы шапкылажып бар чоруурувус, ол ынчаш? Хупуразы! Бисти албадап сүрүп турар чүве бар эвес. Кезер-Чиңгис – Чигис-Хаан үези эвес бо… Хостуг эзирлер ышкажыл бис…

Даң аткан… Куштар шагда-ла аян ырын ырлажып эгелээн. Дээр аяс. Хүн мурнуу-чөөн чүкте бизең даглар кырында дээрде астына берген, чылыг херелдерин черже чаржып, бодунуң хүннү бадыр чоруур ак-көк оруунда хүннээректеп турган. Салгын-сырын тей кырында турганнары бодунуң сериин күскү тыныжы-биле суйбай каггылап турган.

Ажы биле Шөмбүүлең алышкылар Аруннуң санал чугаазын дыңнай сал-ла, аъттарының кырындан дүже халышканнар. Олар аъттарының узун-дыннарындан туткулапкаш, өске эштеринче көргүлээннер.

 

― Паа, аът кырында саадап орган херээ чүү боор, дүже халыза деп, чанында аът кырында талыгырже бурунгаар бодалын салыпкан кайгаттынып олурган Чээрген көре, Шөмбүүлең узун мойнун ол-бо талаже долгай каггылапкаштың, “дүш-дүш!” деп албадаанзыг, хейде ыыткыр химиренген.

Ийе, акым, дүжер мен… Дуу ыракта тейлер аразында ыйгылакта кезек хой-өшкү бе азы элик-хүлбүстерзиг амытаннар бе караам уунга көстү каггылап, бирде ырап, бирде чаңгыс черде турганзыг боорга, ону аъдым кырындан кайгап олур мен. Оо, чүү дээр силер?! – деп, Чээрген думчуун “шүш-шүш” кылгаш, карак салбайн ынаар кайганмышаан, ыыткыр чугааланган.

Турган улус шуптузу эжиниң айыткан уунче кезек көрүп турганнар. Ынаар, чавыс тейжигештер аразы ыйгылакта шынап-ла кезек хой-өшкү дег амытаннар үвүреңнежип, шөлээн оъттап чорааннар. Кадарчы-даа көзүлбес. Олар кезек доңгаңайжып оъттап чоруй, кижилерже, “бистерни чоп кайгап-харап турарлары ол боларның” дээнзиг, хире-хире чаңгыс черде тургулай аарак баштарын көдүргүлеп келгеш, удур дүңдүйтүр кайганырлар-даа

― Оо, бо чоок-кавыда аал-оран-даа чок хирезинде, бо кезек хой-өшкүлер дег чүвелер кайыын тояап келгеннери ол дээр силер, оолдар? Азы бир кодандан үстүп калгаш, тояанчылап чоруурлары ол бе? – деп, кайганып турар аразында, бир аныяк үн кайгап-хараанзыг эштеринден айтыртынган.

― Хой-өшкүлер деп боларны эки билбейн чораан чыда, ынча диве. мен бодаарымга, болар шээр мал эвес хире. Аңнар дээр болза, ол шын болуру магатчок – деп, бир эжи ону угааткан.

Арун эштеринче эргилдир көрүп тура, каттыра каапкаш, хүлүмзүрүп чоруй, чаа чугаазын дооскан эрже бир караан база аарак ону деткээн:

Эр хей! Ол шын! Бо бараанын көрүп, танып чадап турар чүвелеривис аң аймаанга хамааржыр. Оларның база бир янзызы – чээрен деп аң-дыр. Чамдыкта көвей-даа,эвээш-даа апарган, үзүк-үзүк-даа оъттар чоруурлар… Чээреннер моол чуртундан кээп турар дижир чүве. Бо тейлерниң ындында улуг делгем хову чаттылган. Тейлер-даа бар. Олар ынаар шөйүлзе-шөйүлзе, тайга-каскак сыннарда барып үскен… А ооң ындында Эрзин-Тес дээр кургаг

 

элезинниг ховуларлыг черлер бар. Ынаар Тыва биле Моолдуң кызыгаары каттышкан… Ында моол чуртунуң төнмес-батпас элезинниг ховулары талыгырже, узун аргамчы дег, шөйлүп чорупкан дижир… А бо көрүп турар аңнарывыс оон-даа келир, моон-даа ынаар баар хостуг амытаннар ышкажыл. Бирээзинден адып чиген болза, эки-ле болгу дег чүве бо, оолдар. Ону-даа канчаар, аңаа сагыш алынган чугаа, бодалым-дыр. Чорук улузу далаш кадында аң сывыртап, коң эъдин союр-бузуп, үе эрттирип канчаар ийик бис, чадаразын. Ам бичии болгаш, чоруптаалыңар.

Адыр, оолдар, салчак баштыңының аал-ораны кайда дээр силер?.. Ону бодап туру мен. Чоп Чамзырың иревис ийи хемниң каттышкан белдиринге келгеш, бетики хемни өрү алзы өскеп бар чорааш, көстү бээр тейжигештерже үне халыда бээриңерге, аал коданның бараанын көрүп каар силер дээн чүве эвейикпе. Ам кандаай апарды моозу, күжүрлерим? А мен ынаар чоруп көрбээн кижи болгай мен… Дуу өрү алзы хем ындында улуг шөлдүг девискээрде аалдар, мал-маган көстүр, ол эвес ирги бе? – деп, баштың чугаалангаш, ол угже ылавылап кайгаан.

Шынап-ла,эйт, хем өрү, хемниң ол чартыында элээн делгем херии ховужук, аяңда кезек өглер барааны көстүр-дүр, баштың – деп, ыңай-бээр черзилени кайгаттынган Ажы бир холу-биле айытпышаан олче көргеш, чугааны бадыткаан.

Узун сыптыг сөөскен даңзада таакпы тыртып турган Шөмбүүлең ооң айыткан уунче көрбүшаан хыйылаан:

― Ам база хем кежер болган-дыр бис аа! Ядаразын!

― Ажырбас, акый! Ында кижи муңгараар чүү деп ынчаш – деп, Шөмбүүлеңниң сөзүн дыңнай салы-ла, Уланды бажында бөргүн аткаар тейинче оң холу-биле хаваандан үндүр иде каапкаш, ону оожургаткан. – Адыр-адыр, көрүптээлиңер! Херек болза, чеже-даа, күш-даа хем-далайны кешкей-ле бис, хайыраатылар. Ында багай чүү деп. Ужур ындыг болганда.

― Харын, ол шын! – деп, Чээрген эжинче көре, ону деткээн.

― А мээң саналым, эш-өөр, мындыг – деп, улуг кыдырык карактарын чидидир хере көрбүшаан, Арун баштың аспагар улуг холун бурунгаар чоруптар угже карбаш кылгаштың чугаазын уламчылаан: – Ам ынаар-ла чоруптаалыңар! Хемниң кежии турар

 

ужурлуг, ол чарыкче кежер эрик чер дээрим ол. Хемин шинчилээш, сугнуң терең, терең эвезин көрүпкей бис. Ол ам чайгы дег терең эвес-ле болгу дег. Күс ышкажыл!.. Че, оолдар, мында саадай хона бердивис ышкаш. Аъттаныпкаш, чоруптаалыңар! – дээш, аъдынга олурупкан.

Олар хем кыдыынга халдып келгеннер. Кежиг. Күскү хемниң суу Улуг-Хем дег терең эвес болган. Хемниң агымы оожум көзүлген. Олар аъттары-биле хемни сүстүрүп кеже бергеш, демин тей кырындан көргени кезек аалдарже углуг чорупканнар. Бар чорууру аалдарның барааны чоокшулап көстүп келирге, Арун баштың аъдының аксын тыртып, тура дүшкен. Эшери база. Ол эшерин эргилдир көре каапкаш, бир-ле чүве шиитпирлеп чораанзыг, “хм!” дигеш, ам-на эгелээн:

― Ийет! Чедер черивиске чедир мыя бо каш херлир чер артып калды. Көрүп тур ышкажыл силер!.. Ынчаарга мындыг – албаты чон бистер өске аймактың улуг баштың-чагырыкчызының аалынга хенертен сөс-домак чокка ойда-кайда дииледип чеде бээривиске, биске шала эпчок апаар болгу дег. Ынчангаш баштай бир медээчи хайгыылдан “эл хол бис” деп салчак баштыңынга медээлеп чедер кылдыр чорудар апаар бис. Ужур-даа, байдал-даа ындыг! – деп, ол чугаазын төндүргелек чоруй, – мээң саналым – дигеш, улус аразындан аъттыг турган Уландыже шириин көре, уламчылаан: — Сен, Уланды, медээчи бол! Баргаш, аңаа: “Байкара баштыңы Арун дээрзи эл хол, эп-чөп-биле чугула херектиг силерге бараалгап, каш санныг камгалал эштерлиг чаларап келди, хайырааты. Хүлээп болгаарыңар кандыг ирги? Силерге мону чедирип болгаарынга мени – бодунуң албатызы Уландыны силерже чорутту. А боду, Арун баштың, силерниң девискээрден ырак эвес черде сөс манап артты” – деп ужур-чөптүг бараалгап көр шүве. Бир эвес бүгү чүве эки болур болза, биске дораан медээлеп кээр эвеспе… А бис борта сени манап артаалы.

Уланды Арун баштыңының чугаа айыткалын хүлээп ап дыңнааш, карактарын улгаттыр көре каапкаш, “бүгү чүве эки болур, меңээ бүзүреңер!” дээнзиг, шиш бөрт кеткен кежегелиг бажын согаш кылдыр бадыткаанзыг үзеш кылгаш, бурунгаар барааны көстүп турар көвей өглерже челзип чорупкан.

 

…Уланды чоруткан соонда, Арун баштаан бөлүк кижилер аът-хөлүнден дүжүп, боттарының аян-чоруунуң түңнели кандыг янзы болурунуң дугайында чугаалажып, салчак баштыңы оларны хүлээп алыр-албазын аай-дедир аразында хөөрежип турганнар.

― Бисти эки хүлээп албас болза, ол баштыңга үнелиг этти берген херээ чүү боор! – деп, аныяк эр Кежиктиг химиренген.

― Чок, ол баштыг! Ол хире улуг эрге-чагыргалыг таңма ооң холунга халас кирип орда, кайыын аксының кежиин кузуп кааптары ол – деп, Шөмбүүлең чугаалажып орган эрлерже үнүн бедиткен.

Таңма дээрге дендии улуг эрге-чагырганы холга тудары болгаш ооң-биле чонну таптыг айтып, башкарары – деп, узун-шыырак мага-боттуг Калчанай таңма дугайты үнелеп кылган.

Ону дыңнааш, черде маспактандыр олурупкан өске эшери дег, артында турган аъдының узун-дынын бир холунда ораай тудуп алган орган Белек өөрүнче көре, дүргени дегет палыраан:

Ийет, ындыг. Таңмалыг кижи эрге-чагырга тудар, башкарар деп түңнедиңер. Таңмада угаан-медерел бар эвес. Ону алган, туткан эдилээр ээзи – угаан-сарыылдыг, эртем-билиглиг, номчуп, бижип билир салым-чаяанныг болур болза, төрел аймак чон-даа, төрээн Тыва-Уранхай чуртувус-даа делгереп, сайзырап чоруур чүве-дир ийин. А бистер… Кыдат-моол цзянь-цэюньнарга кулдадып, эрээни көрүп, тынып чоруур болгай бис… Шигжей язы!

― Ээ, оолдар, дыка аксыңар сула салбаңар. Дыңнап, деңзилеп олур мен. Аяадаңар шүве. Адыр!.. Аалдарның ыттары ээржи-дир… Окта, Уландывыс чедер черинде чеде халыда берген хире – деп, Арун оң холун өрү көдүрбүшаан, бир кулаан ыттар ээрген шимээнче углай каапкаш: – о-хо, четти-ле! – деп дыңзыг чугааланы каапкан.

Черде төгериктей олурупкаш, хөөрешкен оолдарбаштыңының чугаазын дыңнай соп кааш, база-ла ыыт чок, шимээн барганнар. Аалдар талазындан кезек када ыттар-даа аажок ээржир, инек мал-маган-даа былгырып шимээргежир, кижилер-даа кыйгыржыр, шала чугаа ужу-кыдыы-даа дыңналыр. Оон кезек када шимээн чиде-даа бээр. Ыржым. Чүгле ыракта бир черде куш шалыраар…

― Медээ эккээр дээн Уланды-даа дораан келир боор. Бичии манаптаалыңар! – деп, Арун эштеринче көрүп олура, оларны чазактырган.

 

Шынап-ла, удаваанда оларже уткуй чоруп олураршапкан аъттар даваннарының даажы дыңналган. Келзе-ле – ийи кижи: бирээзи ак-бора аът мунган аныяк салчак эр, а өскези мурнунче кушкулаштыр ушта халып орар доруг аъттыг Уландызы. Кезек чараш маңга изирниккен аъдының аксын чыыра соп тыртпышаан, улус мурнунга ийи бут кырынга девиржиди тургуза сопкаштың, Уланды аъдындан дүже халаан.

Ол адының чүгениниң узун-дынын бир холдан салбайн, өөрүшкү арнын долуп, кыптыкканы илдең, Арун баштыңының мурнунга черге дискек кырынга олура дүшкеш, аңаа мөгейип бараалгаан:

Чорук чогаан, хайыраатым!.. Дээрги меңээ бир шапкынчыны кошкаш: “Силерниң байкара баштыңарга мээң өргээмниң эжии кажанда-даа ажык, кирип моорлаңар!” – диди. Оларның шапкынчызы бисти уткуп келгени бо!.. Боттары силерни манап арттылар… Чоруптаалыңар, хайырааты!..

Ооң-биле кады келген салчактарның шапкынчызы Уланды дег черге дискектендир олура дүшкеш, Арун баштыңга мөгейип бараалгааш, аъдының кырынче дүргени дегет олурупкан.

Чорупканнар. Бөлүктүң мурнунда бора аъттыг эр биле доруг аъттыг Уланды эрес-омаа кире берген халдып органнар. А оларның соо-биле эштерин эдертипкен, шырайында бир-ле билдинмес дүвүренчиг ханы бодалдарга алзыпкан байкара төрел аймактың баштыңы Арун дээрзи бора аъдында хөрээн бурунгаар өндейтир олурупкан шаап орган.

Оларның чедер чери бо – улуг ак өргээ. Өгнүң чанында он ажыг базым хире черде дөмейи кончуг база бир ак өг турган. Оларның арты-иштинде хөй-ле өглер чыскаай тиктинген. Улуг дээргизинге бараан болган айбычы, кадарчы, ажылчын хөлечиктерниң мал-маган хайгаарап ижээн кижилерниң өглери дээрзи дораан-на сагыш-сеткилге кире дүжер. Өг бүрүзүнүң чанында аът баглаажы кожая берген турар. Улуг ак өргээниң чанында база-ла узун, бедик аът баглаажы. Ында чаңгыс бора аът баглап каан турган. Ол аът дээрге Арун сугларны чер ара уткуп, бээр үдеп келген шапкынчы эрниии. Ол бөлүктү мурнай кээп, улуг баштыңынга илеткел кылып, чайланып четтигипкени ол. Бора аъттың турган баглаажынга келгештиң, аът-хөлүнден дүжүп, чанынга баглап кааш, Арун кижилерни

 

эдерткеш, өргээже базыпкан. Өг иштинден кижилерниң аразында дүрген-дүрген дужаай аарак мыжырашкан үзүндү чугаа домактары бар чорааннарга тода дыңналгылаан. “Бис дээш кым хейде хорадап турар чоор…” – деп, Арун иштинде каразыглыг боданып бар чораан.

Олар өг эжиинге четкелек чорда, эжик хенертен ажыттынган соонда, оларны бээр үдеп келген демги-ле шапкынчы эр биле кижи оргузу назылыг хире хүреңзимээр шырайлыг кижи уткуй үнүп келгеннер. Ол улуг моң бажында шиштегер чиңзелиг бөрт кеткен, көк торгу шыва тоннуг, чоон белинде торгу курлуг, тырың мага-боттуг, шиш думчуктуг, хөм идиктиг, чүгүртүлеңнээш карактарлыг аныяксымаар көстүр эр болган.

Узун кырлаң думчуун ол “шүш-шүш!” кылгаштың, эжик аксында чеде хонуп келген Арунче мөгейип, мендилеп:

― Кирип моорлаңар, баштың! Силерни мында манап туру! – деп эжикти улам аткаар ажыда тудуп, кыдыынче орукту чайлай турбушаан, бир холу-биле өг иштинче айытпышаан чалаан.

Арун өгже кире берген. Эштери ону эдерипкен. Өг ишти улам делгем болгаш улуг, каас-шиник көзүлген. Улуг одагалыг бөрттүг салчак баштыңы дөрде олурган олбуктуг черинден туп-тура халааш, олар-биле сол-менди солушкаштың, кандыг хөректиг, кайы сунуп, аңаа кандыг чугула барымдаалыг келгенин сонуургаан.

Салчак аймактың чагырыкчы баштыңы ортумак сынныг, төгерик улуг карактарлыг, мөге-шыырак көстүр болган. Ногаан өңнүг шыва тонун торгу-биле куржанып алган. Ынчалзажок ооң олурганы олбук ындында угулзалыг аптаралар кырында өг ханазында калбак баг толдуг кур азып кааны көзүлген. Сактырга, ындыг чурум база бар дээнзиг. Ол курнуң даштын алдын-мөңгүн болгаш чес-хола-биле холумактай каастап каан. Ында хынныг бижек база кыстынган. Ооң хынын база-ла мөңгүн-биле каастаан, а бижектиң хавын эртине даштар-биле сиилбип кылган.

Өгже кирип келгеннерниң карактарынга баштай-ла онзаланып чиктиг көзүлген толдуг баг кур – бодунуң эртине, мөңгүн, даш немелдези-биле ээзиниң эргезин, кайгал коргуш чок дайынчы байырын, кижилер мурнунга ооң холунда тудуп орары эрге-чагыргазының кайы хире бедик, күштүүн, бай-шыдалдыын чүмү-биле өттүр сөглеп турганзыг.

 

 

 

 

 

 

Арун одагалыг бөргүн бажындан ушта соккаш, солагай холу-биле хөрээнге чыпшыр тудуп алган. Ол, бир-ле чүведен эпчоксунуп човаан дег, оң талада калбак орун баарында дискектендир олуруп алган, олче сонуургап чиге кайгаан каас хептиг ийи аныяк херээженче улуг карактарын кылчаш кылдыр көре каапкаш, өткүт тода үн-биле бодун таныштырган:

― Мен дээрге байкара төрел аймактың баштыңы Байкара Арун деп кижи мен. А мээң чагырып турар девискээрим – арыг-түлүш биле маады аймактарның аразында кезек дагларлыг болгаш шынаалар чаптылган черлер база Кызыл-Суглуг Баян-Кол, Улуг-Хем унун өрү алзы кезек хем оюннары-биле кызыгаарлашкан…

Ынчаарга мен каш албатыларым эдертип алган, силерге кончуг чугула херектиг келдим ыңар. Аргалыг болза… – дээш, ол кезек када чугаазын үзе каапкаш, ыыды чиде каап, эпчоксуна аарак, оон дилээн: – Өгден херээжен кижилерни үндүрүптериңер кандыг ирги? Чугаалажыр херек, байдалдың ужуру ындыг ийин… Мени ол дугайты буруудатпайн көрүңер, хайырааты.

Салчак баштыңы олче удур хүлүмзүрүй каапкаш, бодун таныштырган:

Мен Салча Эрдени – салчак төрел аймактың чагырыкчы баштыңы мен. Мээң чагырган девискээрим – Каа-Хемниң ол-бо талалары болгаш Тожу сыннарының ары чартыы – Дажы, Эржей, Таңды-Ууланың бети чартыы, Чедер-Хөл, Дус-Хөл база Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан белдириниң ол-бо талалары – девискээрим алгыг-делгем. Чонум база көвей – деп, ол чугаазын доозуп тура: – ынчаарга ам Арун баштыңның дилээн күүседир болган-дыр-ла мен, кадай – дээш, ийи херээженче көрген. Шала улуг көзүлгени туруп келирге, Эрдени чагырыкчы: бо мээң кадайым Дижи-дир, чанында турганы ооң хөдели Куураң-дыр – деп Арун-биле таныштырган. Олар өгден үнүп бар чорда, Эрдени соондан дужаай аарак алгырган: – Кожа өгде белеткеп турар аъш-чем белен бе, көрүңер! Дүргедедиңер!..

Ийи херээжен үне бээрге, Арун соонда турган эрлерже көргеш, чанынга Ажыны артырып алгаш, Шөмбүүлең баштадыр Уланды, Кежиктиг болгаш өскелерин:

― Мени даштыгаа манап туруңар! – деп дужаай аарак чугаалааш, өгден үндүрүп чорудупкан. А Эрдени чагырыкчының чанында

 

чүгле демги-ле көргени эр арткан. Өгде ам ийи баштың чагырыкчы чанында бир-бир эштиг артып калганнар. Демгилерин база бот-боттарынга таныштырганнар, бирээзи – Ажы, а өскези – Хепчи болган.

Эрдени чагырыкчы дөрде чаткан улуг олбук кырынга олура, от чанында солагай талада чаттынган аккыр ширтек кырында турган Арунче карактарын хүлүмзүрүй көрбүшаан, ону чалаан:

― Бээр-бээр, баштың! Мээң чанымче, олбукче олуруңар! Ам-на чугаалажыгны эгелээли!

Арун олче бажын мөгейткаш, ойталаан:

― Ажырбас аңар. Мен ширтекке, борта олуруптайн… Ийет, ам-на херээмни, келген ужурумну силерге бараалгадыйн – дээш, ол “хм!”кыннып улуг тына, чугаазын эгелээн: – Силерге улуг-ла херектиг келдим. Ооң ужуру мындыг чүве: мээң бир эрес-кайгал албатым байкара аймаккка таңма эккелген. Келген чери ырак. Иштии Моолдан. Таңма болур болурда, анаа, бөдүүн эвес. Ноян таңмазы… Ону хүлээп алган кижи мен. Кончуг күштүг таңма! Ону тудуп эдилээр ужурлуг кижи хайырааты бүгү Уранхай-Тываны чагырар улуг ноян болур салым-чаяанныг. Ооң эрге-чагыргазы чуртунуң кыдыг-кызыгаарынга чедир уг чок, кызыгаар чок күштүг болур. Ол ноян кижи бүгү Уранхай-Тываның сандараңгай каш янзы төрел аймактарын чурт иштинге демниг, чаңгыс аай каттыштырып чагырар ужурлуг салымныг!..

Эрдени Аруннуң чугаазын дыңнап олура, ону үзе кирген:

― А силер… ол таңмаңарны бээр чалап эккелдиңер бе ынчаш? Азы…

Ийе-ийе ыңар! Ол дугайында аймактың иштинде Улуглар чөвүлели-биле улуг чугаа-соот, демниг сайгарылга кылган бис… Түңнелинде бээр боже, силерде келгенивис бо.

― А меңээ ол кандыг хамаарылгалыг айтырыг болур ирги? Ноян таңмазын кайыын, кайы угдан, Иштики Моолдан эккелгени ол бе?

― Ийет, ону иштии моол чуртунуң улуг, делгем кум элезинниг ховузундан эккелген. Бистиң аймактың чонунуң мурнундан ол эргим ноян таңмазын силерге сунуп келгенивис бо. Ону хүлээп ап көөрүңер кандыгыл, хайырааты? – дээш, Арун кедип чорууру тонунуң иштинче оң холун суга каапкаштың, оон улуг эвес хап ушта соп келген. Ооң аксын чиңге кадып каан хендир удазын-биле тыртып каан.

 

Ол хапты ажыда сопкаш, оон кылаңайнып турар демир таңма уштуп эккелген.

А олбук кырында маспактандыр олурупкан Эрдени чагырыкчы баарында холунда кылаң, демир таңма чайып-силгээн Арунче хөрээн бурунгаар өндейти аарак, ийи караан бар шаа-биле карактарының огундан ушта-чара хере көрүптер часкы дег, сонуургап кайгаан орган. Хенертен, та канчаары ол ийик, азы алыксаары ол хире бе, азы чаңының ындыызы бе, Арунче ийи холун аажок чаннып дилээнзиг, бурунгаар сунмушаан химиренген:

Мээ, мээ, кай! Ии-и, меңээ, меңээ бер кай!

Өг иштинде ийи чагырыкчы баштыңның аразында чугаа-соодун, чугаалажыын дыңнап орган Ажы биле Хепчи Эрдени чагырыкчының өшкү-хуна мыылап эткензиг үнүн дыңнааш, кайгай бергеннер. Хепчи эпчоксунганындан хейде арнын бир холу-биле шүжүлей аарак кызыдыр нугуй иткилээн.

Арун өг иштинде байдалды билип кааш, карактарын хере көрүпкен орган Ажыже кылчаш кылдыр көрүпкеш, чазамыктай дорт-дорт чугаалаан:

Ынчаарга мындыг-дыр, чүвениң дорту болгаш шыны херек. Хүндүлүг баштың, салчак аймактың чагырыкчызы Салчак Эрдени, силерге мен – улуг байкара аймактың баштыңы болгаш чагырыкчызы Байкара Арун – бо өртек-үнези тывылбас улуг ноян таңмазын берип, хүлээдип тур мен. Ол силернии.

Улуг Кыдат биле Моолдуң ийи дакпыр дарлалының адаанда ондап-остап, карааның чажын төп, аар базымчаның чүъгүн чүктеп чоруур уранхай-тыва чуртувустуң бүгү сандараңгай улуг-биче төрел аймактарын чаңгыс бүле кылдыр каттыштырып, эптиг-найыралдыг, чаагай турушка чурттадып көрүңерем. Силерге ынаныш улуг. Силер ол бүгүнү шыдаар-даа силер, идегел-даа бар, баштың!

Арун олудундан тура халааш, мөгее аарак холун сунуп, ону аптар дээш четтикпейн орар Эрдени чагырыкчының аспак холунга ам-на таңманы хавы-биле кады чолугуп барып тудускан.

Эрдени таңма биле хапты холунга тудупкаш, ону хөрээнге хенертен чыпшыр туда, кезек када даамчыраан дег, карактарын шийипкеш ора, туп-тура халаан. Ол чанында турган Арунче соруктуг көре, улуг тынгаш, олурган черлеринден тура халчып келген Ажы биле Хепчиже база өг иштин эргилдир түрлүг көргүлээштиң, чыскаал

 

мурнунга даңгыраан берген шериг кижи дег, өткүт, тода чугаалаан:

― Оо, улуг байкара төрел аймак, баштың Арун, меңээ силерниң эккеп тудусканыңар улуг ноян таңмазы дээш, меңээ бүзүрээн идегелиңер база күзел-сорууңар дээш бодумнуң сеткил-чүрээмниң ханызындан канчаар-даа аажок өөрүп четтирип турарымны илередип, силерге мөгейип тур мен. А силерниң мурнуңарга шыдаар-ла шаам-биле бараан болуп, чонум күзелин, идегелин күүседир дээш, ону чуртталгага ыяап-ла боттандырар дээш кызар мен.

Ол даңгыраг сөзүн доозупкаш, ону дыңнап турган үш кижиже бажын мөгейти согаш кылган. Оң холунда туткан таңманы дегийт аксынга чедир көдүргеш, ол аңаа бир-ле билдинмес сөстерни иштинде химирени аарак сымырангаш, ону солагай холунда тутканы пөс хавынга суга каапкаштың, шыва тонунуң хойнунче чажыра супкан…

Аруннуң келген херээ ам бүткен, чогаан. Ноян таңмазы ам-на болур чогуур ээзин тыпканы ол. Эрдени биле Арун ийи баштың аразында ижин кара чокка хөй-ле чүүлдерни чугаалашканнар. Таңма кайыын келгенин, байкара аймак ону боттарындан чүге ыратканын, ийилээ удур-дедир бот-боттарынга айтырыг салчып, шаа-биле элээн аңдара-дүңдере сайгарышканнар. Ынчалзажок Арун баштың Шошкаалдың өлген чажыдын-даа, оларга – байкараларга келген коргунчуг өлүм, каргыш-чатканы-даа бук кыннып ажытпаан. Чажырыпкан. Ол кажанда-даа бодунуң төрел аймаа байкараларның чажыдын кандыг-даа алдын-мөңгүнге солуп орнап, кайы-бир хары чонга ажыдып, төөгүп берип өлбес. Ол ындыг. Ындыг болур ужурлуг-даа. Ынчап өлбес-даа.

Кажан Арун-биле таңма дугайында чугаалажыг төнүп орда, Эрдени чагырыкчы хенертен, та бодунуң сагыш-сеткилиниң көдүрлүп келген чажыдын ооң-биле үлежиксээни ол чүве, та “ол меңээ ындыг сүмени немей кадыптар ирги ?” дээн бодалы чүве ийик, Арунга хөөрээн:

― Ийе, мээң бажымны ам элээн улуг бодалдар шонуп, мээмни ажылдадып эгеледи. Черле ынчаш, ындыг казыргыланчак, чиктиг бодалдар шагдан тура-ла мени хире-хире амыратпастап, хилинчектей бээр чүве ыңар. Эптиг үени манап тура, Моолдуң Улаастайда Уранхай-Тываны удуртуп-башкарып орар кылдыр олуртуп каан

 

 

 

 

 

Ч. Ирбижей

Маньчжур-Кыдаттың төлээзи – улуг, дээди чагырыкчы цеянь-цеюньга чугаа кылып бараалгап чедер бир-ле сагыш-бодал бар.

Орта чедериниң мурнунда кожавыс соян, чооду аймактарның баштың чагырыкчылары-биле чоок өң-тала болуп, эки сүмележир апаар мен. Чүге дизе ынчанмастың аргазы чок. Олар – калгалар: чартыы моол, чартыы тыва. Олар моол дылды эки билирлер. А кыдат дылды база билирлери бар. Кожа-хелбээ болгаш, ындыг. Моол дылды үжүк-бижикти номчуп, бижип-даа билирлер. Моол дээрге улуг Моол. Оран-делегейни чагырып чораан. Ол соян, чоодулар улуг дээргилер, бай, күштүглер-биле өңнүк-тала база болдур ийин, нөхөр, языларда.

А бис – салчак аймак соян, чоодулар-биле шагдан тура куда баар болуп, төрелдешкен чүве болгай. Силернии шын ыңар, мен сандараңгай тыва аймактарны, аргалыг-ла болза, Тывага чаңгыс чагырар төп хораа черлиг кылдыр тургузарын кызыдайн. Оо, ол-даа аажок берге, нарын айтырыг.

Бистер кыдат, моол байларга үндүрүг-онаалдатөлеп турар бис. Ынчанмайн, кыдат чурту Моол биле Уранхай-Тыва девискээрин катай чагырып, эжелеп алган турда, аңаа үндүрүг төлээри албан. Байкара аймактан база-ла дөмей үндүрүгнү хавырып ап турар болгай… Че, ону-даа канчаар. Билдингир херек… Ынчаарга мындыг эвеспе: менде бергениң таңма дугайында өске аймактарга сөс эдип болбас. А мен ону алганым шын деп сөс-даа бук кылбас мен. Мээң чанымда орар кижим-даа ындыг чүве үндүрбес. Сөглээн сөс – керткен ыяш! А силер чүү дээр силер, Арун?

Арун Эрдениже хүлүмзүреш кылдыр көре, харыылаан:

― Багда доң быжыг, сөсте шын быжыг. Мен база-ла өске кижилерге үен сөстер эдип, кылган иш-үүлемни сонуургадып, өлүмнүг дузакче бажымны суптар мелегей эвес мен, хайырааты. Аксым – шооча. Меңээ бүзүреңер.

Мен, бис – байкара аймак силерге ноян таңмазын эккеп тутсуп бергенивис болза силерни Уранхай-Тываның бажынга ноян кылдыр олурупсун, эрге-чагырга силерге турзун деп күзээним, күзээнивис ол. А силер аңар бо бүгү чүүлден биске чгле эки чолду бодап, күзеп, йөрээп калыңар. Ындыг-даа болза, кара дашка харыылыг, утпаңар.

 

― Ийе кара дашка харыылыг. Мен ону кайын билбес ийик мен… Билир. Силерден ындын үнелиг этти ап тура, мен ону ханы бодап тур мен… Силерниң холуңарны эге куруг чорутпас мен. Белекти бээр апаар… Чогум ол дугайты белен чүве бо!..

А силер баштың хайырааты, биске үш хонгаш, аал-ораныңарже чаныптар силер бе? Дораан чоруптар болзуңарза, меңээ эпчок апаар. Ынчангаш силерден улуг дилээм – бистиң аалга оода каш хонуңар… Эки үдеп каар бис! – деп, Эрдени чагырыкчы Арун аалчызындан дилээн.

Чоруур бодаан чүве. Ынчалза-даа силернии-биле болзун чн ыңар. Үш хонар болган-дыр бис – деп, Арун Ажыже көре, ооң дилээн шиитпирлей каапкан.

Өгнүң эжии халырт диген ышкаш болганда, эжик аксында Эрдени чагырыкчының кадайы Дижи кире халып келген. Дөрде чугаалажып олурган кижилер олче көрүжүн хаара туда бергеннер. Ооң аккыр чараш арнында хүлүмзүрүг каптыккан, бопугур чаактарында ийи сыртылааштыг, шевергин кырлаң думчуктуг, аксында эриннери шала шопугур, улуг каттышкак карактары өөрүшкүден кыптыгып, бир-ле чүвени сөглеп чадаанзыг, бир холун оларже айытпышаан, чавагалыг узун чаштыг бажын силгипкештиң, ам-на дужаай аарак үнүн дыңзыды алгырган:

― Че, баштыңнар, бо чажыт чугаалажыгны түр када сокадып кагза кандыг чүвези ирги але?! Даштын кожа өгде аъш-чем белен! Силерни манай берди бо!.. Че, дүргедепсе!..

Эрдени чагырыкчы кадайын көрүп кааш, ооң алгы-демниг кожа өгже чалаанындан кады олурган Аруннуң мурнунга эпчоксуна хона берип, бир холун олче “аяада!” дээнзиг карбаш кылдыр чайгылай суна, далажып эшкедээн:

Адыр-адыр!.. Ындыг бе?.. Адыр, Дижи! Аа боктаразында… Ийе-ийе бо-ла бис харын… Үнүвүт!.. сооңдан чеде бээр бис. Дораан-дораан. Бичии-ле болзун шиңме!.. Ынчаарга силер база ооң-биле кады үнүптүңер шүве! – дээш, ол Ажы биле Хепчиже карактарын чүгүртүлеңнеди көре каапкаш, – а бис Арун баштың-биле сооңардан дораа-ла чеде хона бээр бис – деп немей соп каан.

Дижи ашааның үй-балай палыраанын дыңнап тура, хүлүмзүрүг кааптыккан карактарын чайгаар хөлүш-хөлүш кылгаш, дүвү-далаш

 

үне халаан. А Ажы биле Хепчи ооң соондан үне болганнар. Эрдени чагырыкчы ийи эр үне бээрге, Арунче хүлүмзүрүй аарак көре, сагыш-сеткили бир-ле аар чүъктен хосталы хона бергенинге амыраан дег, улуг тынгаш, оожум химиренген:

― Ол-ла болгай… Ам-на ийилээ арткан-дыр бис. Бир онза чүүлден сымыранчыптаалы. Чүгле аравыста эвеспе.

Чүнү дээриңер ол, хайырааты? – деп, Арун аайын тыппайн оон удур айтырган.

Силер ийи хонгаш, үш дугаар хүнде даң бажында аъттанып чаныптарыңар ол ышкажыл але?

― Ийе аңар. Хем-далай кежер апаар, коргунчуу дегет. Агаар-бойдус эки турда, ооң-биле чугаалыг эвес, чанып олурганы дээре… Чең батпаанда, аал-оранга чедер херек… Удавас аңнаар-дииңнээр үе келген…

― Ийет, ол шын ыңар!.. Мээң силерге чугаалаар дээн чүвем шала чажыт чүве. Ол чүл дээрге, силер меңээ кончуг үнелиг этти эккеп бердиңер ышкажыл. Дүжевээн, бодаваан чүүл! Аңаа менден харыы суй белек кылдыр силерниң аймакка бир үнелиг эртинени бээр мен. Өрелиг артпазым ол. Ол чүгле силерге…

― Оо, ындыг-ла болзунам, хайыракан!..

Ынчаарга мындыг чүве бо. Чажыды-биле мен ону сеткилимде билип турдум. Ынчалза-даа бүзүрел чок. Меңээ ол дугайты каш хонук бурунгаар бистиң аймактың улуг хамы – Хөйүк-Хам бир кежээ аалга арыглаашкын хамнаашкын үезинде: “Чагырыкчы силерге улуг дужаал чергелиг таңма эккеп тутсур деп барып-тыр. Улуг-Хем ол чартыында чурттап турар күштүг, бедик сүлде-чолдуг кижилер силерге бараалгап келгештиң, ол таңманы хүлээдип бээрлер-дир. Ында күш –даа, эрге-чагырга-даа, салым-чол-даа бар – дээн. – А оларга эрге-чагыргалыг, улуг өртектиг таңмазының орнунга силерниң билириңер хая-дагларда шаанда-ла чажырып суккан чес-хүлер, алдын-мөңгүн, эртине-даш шыгжамыры бар-дыр, ону дашка харыызы суй белек кылдыр оларга харам чокка шыдаар шааңар-биле сунар болзуңарза, чорук чоруур, эки болур” – дээн чүве болгай. Ол-даа шын. А бистиң аймактың алдын-мөңгүнү, эртинези ооң-биле эвирей бербес. Бисте ам-даа көвей… А силер, Арун баштың, мээң чугаамны өскелерге дамчыдып, чугаалап өлбезиңерни мен билир мен. Силер хопчу кадай эвес, баштың-чагырыкчы

 

силер. Мен силерге көвей чес-хүлер, алдын-мөңгүн, эртине шыгжамыры бээр мен. Ону чүгле бис ийи аравыста билир бис. Ону бис ийиден өске, мээң каш санныг шынчы чоок кижилерим билир болур эвеспе.

― А ону канчап, чүү чүве-биле аал-оранга чедирип алыр кончуг чоор ам, хайырааты? Хем кежери база бар.

― Ажырбас. Ону аптараларга суккулааш, дөрт барбалар иштинге деңней каатар бис. Мээң албатыларым ону шыдаар. Ону чүдүрер, сөөртүр хөлгелер база бээр мен. Үдекчилер база.

Ындыг болза, черле онза-дыр эвеспе. А бис хем кыдыынга чеде берзивиссе-ле, ажырбас! Салдап кеже бээр бис. А барбаларны аъттарга чүдүрер бе азы?

― Чок ыңар! Ийи улуг шарыдан эт-херексели-биле катай чүък дажыырынга бээр мен. Ону база белекке бээрим ол. Азы… чоруур үеде чүъктүң байдалын көөр апаар болган-дыр-ла.

А мен бөгүнден эгелеп, эртинелиг черимче албатыларым айбылаптайн. Хепчи баштадыр камгалакчыларлыг чорудайн. Даарта дүне чедип кээрлер. Ол дугайты аал-оранымның улузу-даа, өске чорумал кижилер-даа билбес ужурлуг. Кончуг чажыт.

Бир эвес алдын-мөңгүн эвээш дээш өкпелей бээр болзуңарза, кыжын орук үне бээрге, база чедип кээп болур силер. Шанактыг. База эштерлиг. Аалдаан атка шыптынып алгаш, кээп болгай-ла. Белектен немей белектеп каайн. Ап алыр силер. Ындыг-дыр аа! Чугаа-сөзүм-даа чаңгыс – доосканым бо.

― Ийе. Бүгү чүве билдине берди. Сөс бүрүзүн хүлээп ап туру мен. Чугаа чаңгыс – чудурук ийи. Бүгү чүве бүдүп, сагышта дег болзунам, хайырааты! Оо, өршээ, хайыракан, бүгү чүве эки-ле болзунам!

― Че, даштын өгже чоруптаалыңар. Аъш-чем, арага-дары, ха-дуңма төрелдер бисти четтикпейн манап турлар боор. Оо, өршээ, хайыракан, бүгү чүве ындыг эки-ле эртсинем, эки-ле болзунам! – деп йөрээш, Эрдени Арунну эдерткеш, өөнден үнүп чорупкан…

…Арун баштың эштери-биле салчак төрел аймактың баштыңы, чагырыкчы Эрдениниң аалынга ийи хонук иштинде найырлап, дойлап хонгаштың, үш дугаар хүннүң эртенинде аъттанып чанар деп барган.

 

Эрдени чагырыкчы бодунуң Арунга аазаан сөзүн туткан. Кажан Арун эдерткен кижилери-биле аалдан үнүп чоруурунга белеткени бергенде, ол аңаа аазаан алдын-мөңүн эртинезин чыткан шыгжамырындан шагда-ла ужулдуруп эккелдиргештиң, бичежек аптараларга иштээш, а оларны барбаларга суккулааштың, узун орукка ап чоруурунга белеткеп четтигипкен болган. Эт-херексели-биле чүък сөөртүр кылдыр дерип каан ийи улуг шары база баглаашта белен турган. Суй белээн ынчалдыр Арун баштыңга ийи шары-биле катай ол хүлээдип тутсуп берген. Ноян таңмазы дээш байкаралар мурнунга Эрдени чагырыкчының харыы сөзү, арын-нүүрү, сагыш-сеткилиниң улуг четтириишкини ол болган.

Арун баштың өөрү-биле ооң аалындан үнүп чоруп турда, Эрдени чагырыкчы аңаа бодунуң төнмес-батпас чугаазын төөгүлеп сагындырган:

Мен ам аал-ораным хокул-хонаштарын солуур бодалдыг мен. Черле бо хемниң ындыы талазынче көжер күзел турган чүве. Улуг аймактың чагырыкчызы, аажок улуг девискээрлиг көвей чоннуг баштың кижи, ам артында улуг ноян болуп хуулар деп сагыш-бодалын чүглеп, белеткенип турар хирезинде хем биле берт сыннар, даглар аразында адыш ишти дег ховужук оргулаашта кыстырып алган чурттап орар. Оо, ол-даа окта таарышпас! Карак четпес делгемнер херек!

А бир эвес Уранхай-Тываның девискээринде чурттап турар бүгү тыва аймактарны чагырып аптар салым-хууну хайыракан бурган меңээ күзээним дег хайырлаптар чүве болза, эки-ле. Өршээ, ындыг-ла болзунам!

Бис Улуг Манчы-Кыдаттың кул, өнчүзү болгай бис. Аңаа чөптүг бараан болурда, хем ол чартыында улуг делгемнерлиг, бедигээштерлиг черлерже хонаш-чурт солуур мен. Оларның биске албадап дөгеп турар чүдүл-бүрээзин хүлээп ап, чер-черлерге хүрээ-хиит тудуп тургузары чугула дээр мен. Саналым ындыг. Чүге дизе дүңгүр согар хамнаашкын-биле чергелештир сарыг, кызыл хептиг лама-башкылар турар болза, онзагай. Чоннуң уган-медерелин оттурары, сургаары – хүрээ-хиит ону чогудар. Ол чокта, чүдүлге чокта, чонну чагырып-башкарары кончуг берге айтырыг.

А ынчаарга уранхай чуртувустуң барыын-соңгу талазы орус чурт, даг-алтайларының кызыгаарында үскен. Ынаар херектиг

 

чораан мен. Мээң бодалым меңгилер шыпкан бедик дагларлыг ыраккы талаже боттуң салчак аймактарындан кезек ара-албатыларны ажы-төлү, өг-бүлези, мал-маганы-биле көжүрүп чорудар. Олар кызыгаар камгалакчылары болур ужурлуг. Боттуң чүвелери шынчы болгаш ынаныштыг.

   Ойт, чүнү дөмей эдип туру мен. Ол күзел, шиитпир ам-даа элек, агаарда. Ынчалза-даа соонда дөмей-ле боттаны бээр чүүлдер ышкажыл. Мени-даа ыңай. Хаандан хаалгачы кончуг дээнзиг. Кочулаваңар, Арун! А мен ону ыяавыла күүседир мен… Соян, чоодулар-биле дугурушкаш, ам дээди угаанныгларга барып чолугуп, бараан болуп чугаалажыр апаар…

   А силер ам хем кежерде, келген ууңарже эвес, сыр өскээр, бо аалывыс дужунче дорт баар силер. Ынаар орук бар. Ол чоокта аалдар база бар. Ында кежигде суг база терең эвес. Мал-маган кежип турар. Чүгле үер үезинде кештинмес апаар кежиг чүве. Ам соонда меңээ келириңерде, мээң аал-оранымны айтырып сурап чорааш келир, тывар болган-на-дыр силер ам.

   Че, чугаа көвүдеди, аскак хой ырады. Силерге экини күзедим, хем-суг кежип, аал-ораныңарга менди-чаагай чедип ап көрүңер! Амдыызында байырлыг, ужурашкыже! – деп чугаазын төндүре, хүлүмзүрбүшаан оларже холун чайып мөгейип каан.

   Олар-биле кады Эрдениниң улуг аал-оранының кижилери, улуг-биче ажы-төл шупту чыглы хонуп келгеш, Арун баштаан аалчыларын хем кежиинче чолун йөрээп, аъткарып үдээннер.

   Олар чорупканнар. Эрдениниң аалының дорт дужунда хем кежиинге келгеш, олар шынап-ла терең эвес, баштай кээрде, кешкен черинден сыык кынныр суглуг черлеп сеткил ханып кеже бергеннер. Кажан олар Баян-Колда Кара-Тал ооругдан салчактарже углап үнүп чоруп турда, Чамзырың ирей: “Ийи хем белдиринге келгеш, бетики хем өрү чоруптар силер! Көрүп каар силер!” – деп, ону элзеди чугаалап турган-дыр эвеспе оң деп, Арун баштың хемни аъды-биле сүсүтүрүп кеже бергештиң, бар чорааш, иштинде бодаан…

   …Арун баштаан кезек кижи мурнунда алдын-мөңгүн суккан аптаралыг барбалар чүдүрген ийи шарызын сүрүп алган, күзээни чедер дээн черинге ам-на келгеннер. Чүктүг шарылар сүрген болгаш, орук узун, шыланчыг кылынган. Олар Улуг-Хемниң эриинге

 

ча-согуннарлыг, чыда-бижектерлиг, аът-хөлдер мунган дөртен ажыг санныг камгалакчы салчак эрлерге үдеттирип алган келгеннери бо.

Ол камгалакчы эрлерни Эрдениниң өөнге чугаалажыг үезинде турган Хепчи баштап, удуртуп чораан. Ооң кеткен бөргү шиштегер черинде мөңгүнден кылган кылаң чиңзелиг, тонун куржанган курунда шуткуп каан каас даштар кылаңнажыр. Ында азынган хынныг бижээниң сывы база мөңгүнден кылдынган. Ооң бодунуң бүдүш байдалында, шириин көстүр шырай-арнында эрес-дидим болгаш бодунга бүзүрелдиг улуг чоргаарал көстүр.

   Кара эртенден сарыг хүннү бадыр сырынналдыр салгыннап каап турар күсүк кааң хүн чеже боор, дыштаныйн дээн ышкаш, бизең даглар артынче ажытталып чоруй барган. Кежээ дүшкен.

   Хем эриинде келген байкаралар агып чыдар Улуг-Хемче көре, ноян таңмазын салчак аймактың баштыңынга чолугуп аппарып хүлээдип бергени дээш, оон буруузунган дег, аразында:

   Өршээ, хайыракан, Улуг-Хемивис! Бисти өршээ! – деп чалбарып, тейлеп мөгейгеннер.

   Арун баштың өөрүнче көрүп тура, чарлык кылган:

   ― Че, оолдар, мында хем эриинде чыып салгылап каан сал ыяштарын ам дораан агым өрү сөөртсе-ле, эки боор. Орга каш чудуктан немээр херек. Салдарны улгаттырар! Чүге дизе чүктүг ийи шары бар. Бо кежээ оларны белеткеп кылып алгаш, эртен даң бажында салдап кежиптер бис.

   Үдеп келген салчактар биске база дузазын көргүзүптерлер. Ажырбас. Ажы олар-биле кады кожа арыгжыгаш кыдыында аът-хөл, чүктүг шарылар-биле кады артып кагды чоп. А бис хемче маңнажып келдивис бо. Мен аът-хөл чанында шарыларже чоруптайн. Силерни Шөмбүлең баштап удуртсун. Чоруптуңар!

   Шөмбүүлең баштыңче эрестиг көре, бүзүреткен:

   ― Ийе, чоруптаалыңар! Ынчаарга Кежиктиг биле Чээрген чаныңарга артып кагзын. Олар биске аъш-чемден белеткеп турзуннар, баштың. А бис салдар дугайты дөгере ажылды күүседип каар бис. Эртен даң бажында хе кежерде, эрикте белен салдар турар, баштың. Ажырбас. Бүзүре!

   Арун баштың олче бажын согаш кылгаш, хүлүмзүрүң аарак:

Мен ынчаарга ийи эрден ап алыйн. А аъш-чем дугайында ажырбас… Келириңерге белен турар. Хепчи-биле база “улузунга дузадан көргүс” деп чугаалажыр мен – дээш, ийи оолду эдертипкеш чорупкан.

Шөмбүүлең эштерин алгаш, сал дажыыр дээш бурт дээн.

Арун баштың, Кежиктиг биле Чээрген суглар келирге, үдекчи салчактар чанында кезек-кезек терең ыяштарлыг черге чүъктерин ыяш дөзүнге дүжүрүп салгаш, ийи шарыны бир теректе кожалаштыр баглап каан болган, а олардан каш базым чоокта, терек баглаашта бөлүк аъттар чанында Байкара Ажы узун сөөскен сыптыг даңзазында таакпы тыртып каап, боданганзыг маспактаныпкан, шөлээн олурган.

Ол хенертен оларны көрүп кааш, амырай хона берип, олурган черинден туп-тура халаан. Таакпылыг даңзазын черже буруладыр доңгайтыр силгий каапкаш, ону тонунуң хойнунче суга тырткаштың, Арунче көре, каттыра аарак чугааланган:

― Охо, силерни манап ордум! Келгениңер эки-ле болду. Шарылар-даа, аът-хөлгелер-даа менди-чаагай. Анаа турлар. Үдекчилер база бисти хайгаарап көрүп турлар.

― Баштың, оолдар сал кылыр чудук ыяштарны агым өрү доктаам черже сөөртүп дажыыр дээш чоруптулар бе? Оларга дуза херек ирги бе ыңар? Херек болза, мен база чоуптайн.

― Ийе! – деп, Арун аңаа кыска харыылааш, улуг тынгаш уламчылаан: – Ажы, мында бар болза, оларга арткан аргамчы-сыдымнардан база аппарып бер шүве. Дузалажывыт харын. А бис борта үжелээ артып каалы. Бир эвес чудуктар кожа баглаарынга сыдымнар четпейн барза, бээр дораан халы. Салчактар бөлүүнүң баштакчызы-биле мен херек сыдымнар дугайты чугаалажыптар мен. Ажырбас. Херек апарза, бээрлер оң. Ынчал че! Чорувут!

― Ындыг-дыр чоруптайн! А бо турган аъттарда арткан сыдымнарны база ап алыйн харын – дигеш, Ажы теректе баглаан аъттарга баргаш, эзер дергилеринде баглап каггылаан дүрүг сыдымнарны чешкилей соккулааштың, ол бүгүнү апкаш, аъдын мунгаш, өөрүнче хапкан.

Кежиктиг биле Чээрген одаг кылып, ожук даштар кырынга орукка ап чорууру улуг кара-пашты тиккеш, от салгаштың, кежээки аъш-чемни хайындырып кирипкеннер. Хемден суглааш, ап чоруурлары

 

аадаңнарында аъш-чем, эът, шай-дусту дөгерезин уштуп, чем кылып, хайындыртынып эгелээннери ол.

   Ийи кожа одагда паштарда шай биле эът-мүн кидин-не хайнып турда, хенертен Ажы бо аъттыг халдып келген. Ол одаг кыдыында олурган Аруннуң чанынга кел сал-ла, аъдындан дүже халааш, далаш-биле эшкедей аарак палыраан:

   Баштың, биске ам-даа сыжымнар херек апарды. Элээн. Салчактардан база дузаламчы негеттинип туру, баштың! Улус хөй-ле болза, улам эки. Оон башка орайтай бээривис магатчок. Дүн дүжер. Ажыл доозулбас. Дүне салдарны таңныылдаары база бар. Оон башка айыылдыг. Чүвени канчап билир. Энир чорумал кайгалдар, бар чорувуста, бисти дээргилеп, халдап туржуктар чоп! Озалдыг чораан. Ону кичээнгейге база алза чугула… Ажылды эртежик, имиртиңневээнде дооса эки… Сыдымнар, дузаламчы күш ам дораан бүде берзе-ле, мен чоруптайн.

   Арун олче көре, олудундан тура халааш, ону оожургаткан:

   ― Ындыг-дыр! Улуг дыка мөгүдеве, Ажы! Дузадан, сыдымнардан база немей тыптайн. Бүгү чүве эки доостур. Мен баштакчы Хепчи Салчак-биле бо бүгү чүве дугайты ам дораан барып ужуражып чугаалажыптайн… А салдарны таңныылдап хонар дээриң чөп, шын-дыр. Ынчалза эки – дээш, ол арыг кыдыында аяң черде кыпкан одаглар кыдыында кезек-кезек бөлүглешкен чөвүрт кара салчактар уунче базыпкан.

   Ол ынаар чоруткан соонда, үр болбаанда, салчактардан келген чээрби хире аныяк оол аът-хөлдүг, артык аргамчы-сыдымнарлыг, Ажы-биле кады салчыларже далажып, чүткүл-соруктуг, ыыт-шимээнниг чорупканнар.

   Кезек болганда, кежээки имиртиң дүжүп орда, салчылар ажыл-ижин чаагай дооскаш, одагларга каткы-иткилиг, омак-хөглүг чедип келгеннер. Аштанып-чемненип, Улуг-Хемни кежер салдар белен болганынга байкаралар-даа, салчактар-даа, аразында өөрүп байырлап, одаглары улам кыптыгып хып турганнар. А салдар чанынга ону таңныылдап, кадарып, байкаралардан – беш, салчактардан – беш, Шөмбүүлең баштаан кезек кижилер ча-согун, чыда чепсектиг артып кагганнар. Олар орта, хем кыдыынга салдар чанынга одагланып хонарлары ол

 

   …Дүн. Караңгы дүн. Дээрде сан-түңү чок, тывылбас сая-сая улуг-биче херелдиг кыптыккан дүнеки сылдыстар, хем чоогу, арыг кыдыы черде одаглар ужудуп салган бөлүк байкаралар, салчактар дег, чоок-кавыны чырыдып, хереп турганы дег эвес, дүвү чок көстүр караңгы дээрни шаа-биле дески чырыдып, талыгыр ырактан карактарын базып, каттырымзап-хүлүмзүреп турганзыг, чивеңнежип чырыдып турганнар.

   Одаг. Арун баштаан байкаралар одаа. Каш санныг кижилер кыпкан одагны долгандыр аразында хөөрежип органнар.

   Даң адарга, салдарга саадапкаш, Улуг-Хем хайыраканны салдап кежер-ле бис, ха-дуңма. Ээ-та, менди-чаагай ол талакы эрикче таан таан чаларап кеже бээр бис ыйнаан! – деп, чоонзумаар үннүг, узун сынныг Бүрбүжүк кыпкан одагже кайгавышаан чугааланган.

   Ынчанмайн, Улуг-Хемни аай-дедир кежип, үе-шагның дөрт эргилдезинде кыш, час, чай, күс дивейн, бо хайыраканга чалбара-чалбара мөгейбишаан, ол-бо талакы эриктеринче кандыг-бир арга-биле эртип-дүжүп кежип-ле турар болгай бис.

   Өршээзинде, бо удаада база ажырбас деп бил. Дош чең батпайн турар. Шала элек. Кеже бээр бис – деп, Батына кыдырык карактарын эжинче улгаттыр көре, ону бүзүредип оожургаткан.

   ― А салдар кырында ону ол-бо угже башкарар эшкииш-ускууштар база кылдынган-на ыйнаан але? – деп, Чээрген хөөрешкеннерниң чугаазын үзе кирип, сонуургаан.

   ― Ол дугайты шупту кылдынган. Салдар белен! – деп, Ажы ора, аңаа дорт болгаш кыска харыылай соп каан.

Эштериниң аразында чугаа-соодун дыңнап олура, Арун баштың хенертен тура халаан. Ол дужунда ырак эвесте хып турар салчактар одаанче кулак салып дыңнаалап, кезек кайганып тура, чиктигзинип ыыткыр химиренген:

   Уваа, чиктиин аа! Одаглар хып турар. Агаарда кижилерниң чугаа-сооду дыңналыр хирезинде. Бир-ле ырак черде аъттар даваннарының даажы ышкаш дидирт-дадырт кынныр шимээн-не мээң дыыжы ийи кулаамга хире-хире дыңналыр. Элдеп чүве! Орта чоор бе? Хм! Адыр! – дигеш, ол бир холун өрү алзы көдүре, эштеринче бажын согаш кылгаш, оожум дээнзиг база катап кулак салып дыңнаалап, чаңгыс черде кожая берген турза-ла турган.

 

Одагда кижилер база ыыт-шимээн-не чок барганнар. Ырактан үнер шимээн кедеп, кулак салып орупканнар. Чүү шаг болганда, бир эр:

   ― Ийе, ам-на дыңнап кагдым. Шимээн бар-дыр-ла. Окта, олар биеэбисче халдап турган кайгалдары эвес ирги бе аан?! Бокта-бокта, элээн хөй аъттар даваннарының шимээн-даажы-даа ышкаш сагындырар кандаай чүвезил, эжен-не бо! – деп оожуму дегет сирт-сарт сымыранган.

   ― Адыр, Серен! Ыыттава! Оожумна! олар чоокта бе? Азы ыракта бе? Дыңнаалаалыңар шүве. Оожум-оожум! – деп, Арун баштың сымыранып чугааланган эрже оң холун карбаш кылгаштың, база катап дыңнаалап турупкан.

   ― Оо, авай! Бир-ле черде куштар сылдырап эде-дир. Олар чоокшулап орар хире, баштың! – деп, Уланды кыпкан одагже кылчаш кылдыр хая көрүнгеш, оожум тода чугааланган.

   ― Эйт, Уланды! Салчактар одаанче дүрген-не халы! Чоок-кавыда аъттыг кижилер чоруп ор, кичээнгейлиг, оваарымчалыг болуңар деп оларга дамчыт! – деп, Арун баштың ону салчактарже айбылапкан.

   Уланды салчактарга баргаштың, медээни дамчыдыпкаш, дораан дедир-ле одаанга маңнап келген. Ийи одагда кезек кижилер дайзын улчумал кайгалдар хенертен халдап келзе, оларны таптыг чолуктуг уткуурунга белеткенип, бүдүү кезенип турупканнар.

   Дүн ортузу ажа дүшкенде, хенертен баштай салчактар одаанда улуг дүвүрээзин дойлуп үнген. Элээн хөй аъттыг-хөлдүг, билдинмес чорумал кижилер кезек салчак бөлүкче халдаашкын кылганнар.

   Олар аразында ча-согуннар-биле аткылажып, чаалажып, кезек када түрлүг кыннып шаг болганнар. Ынчалза-даа салчактар аразында өлүм-чидимниг когарал-даа чок болган. Чүгле бир аныяк эр холунче балыглаттырган. Ону кандыг хора дээр боор! Кайгалдарның дүнеки халдаашкыны салчактарга ынчалдыр өршээлдиг эрткен. А кайгалдар Хепчи Салчактың дайынчыларының удур ыйыдыышкынынга шыдашпайн, дезип ырбапканнар. Оларны кезек дайынчы салчактар соондан аъттарлыг сүргеш, четпээннер. Одаанче ээп келгеннер. Кайгалдар дүнеки караңгыже шымны берип, аъттар даваннарының даажы дыңналып, дагжап чоруй, чиде берген...

 

   А ол аразында байкаралар одааның кыры-биле каш санныг ыракшыл чүглээн шиш баштыг аттыккан согуннар хыыңайнып ырлажып эрткилээш, аъттар баглаан теректиң будуктарынче кадалы бергилээннер. Багда эзер-чонактыг аъттар шимээнден хоюганнап, чаңгыс черге девиржээн дег, аразында иткилежип, баглаажындан адырлып алыр дээш шенээнзиг кылыгнаннар. Ынчалза-даа теректе доңнап баглаан узун-дыннар оларны салыр угжок быжыг болганнар.

   ― Хойт! Хо-ойт! Болгааныңар, моовалар! – деп Уланды терек баглаашта шимээргээн аъттарже көргеш, оларны чазамыктай хай деп алгырган. Алгы дыңнааш, аъттар оожургай хона берген.

   Кезек када арыг шип-шимээн чок. Бир-ле черде хенертен ыяш будуу-даа кызырт дээр. Ында куш-даа чаңгыс үн мөгүдээнзиг эдер. Дүнеки арыгжыгашка тояанчы салгын-сырын хире-хире чанында агып чыдар, Улуг-Хемден аалдап кээп, ону хүүледир үргүлепкештиң, арлып чиде-даа бээр. Арыг ындында салчактар одаанда кижилерниң аразында оожум чугаалашкан чугаа-соодунуң ара-ара сөстериниң ужу-кыдыы-даа агаарга астынып, дыңналыр.

   Э-эй, оолдар! Арыгдан үнүп, кедегни каггаш, одаавысче бараалыңар! – деп эштеринче кыйгы салып, кезек болгаш, – айыыл-даа эрткен-дир! – деп немей чугаалангаштың, Арун баштың ок-чемзээ, ча-согунун холунга тудупкан, теректерлиг арыгжыгаштан үне базып келгеш, ырак эвесте хып чыдар одагже базыпкан.

   Ол одагга келгеш, кыдыында өпейтир белеткеп, чыып салып каан чыткан ыяштардан кургаг будуктар ала тырткаш, отче киир каапкан. От хүүңейндир хып эгелээн. Арыгдан каш эр үнүп келгеш, одагже далаш чок, аразында бир-ле чүве дугайты чугаалажы аарак, ок-чемзээ, ча-согунун, узун сыптыг чыдазын тудуп алган чоруп органнар.

   Хенертен арыгжыгаштың дүвүнде бир-ле черде ыяш будуу дегчүве кизирт-казырт кылдыр сына берген дег болган соонда, ол угдан согун хииңейндир ужуп келген ышкаш болуп, от кыдыында чоруп орар эштеринче кайгап көрүп каап, дүште чок турган Арун баштыңның оң холунуң өштүнче аткан согун күштүү-биле кадалы берген. Ол “ойт!” деп меңней хона берип, аарышкыдан арнын дырыштыра каапкаш, тендириш дээш, өжүнде хандыр кадалган чүглүг согунну бир холу-биле ушта согарын оралдашкан.

 

Хоржок. Аңаа изиг дараазы-биле дээрге безин, аарышкылыы дегет болган.

   “Ойт!” дээн алгы дыңнааш, одагже таваар базып орган Ажы, Бүрбүжүк, Серен, Уланды богаш Кежиктиг суглар чаңгыс черге тура дүшкеннер. Олар одагже көрүптерге, Арун баштыңның холунуң бир талакы өштүнде согун кадалы берген сортаңайнып турган. Ажы биле Бөрбүжүк дуза көргүзери-биле Арунче маңнажыпканнар. А артканнары согуннуң ужуп келген уунче, дедир арыг иштиче, дайзынны тудары-биле бурт дээннер.

   Одагга кел сал-ла, Ажы биле Бүрбүжүк ийи, Арун эскербейн, билбейн турда, дыка дүрген аразында имнежип чугаалажы каапканнар. Ажы: “Дүрген дуза херек. Мен – согунну шүве! – деп бодунче айтып имнээш, – а сен балыгны шарыыр пөс тып!” деп демгизинче имнээн. “Аа, мен билдим” деп Бөрбүжүк олче бажын согаш кылгаш, арыгда баглап каан аъттарынче караш дээн. Аъдының арттынчаандан балыг шарыыр пөс тывары ол.

   Ажы Арунну одаг кыдыынга, чырык уунга тургузуп алгаш, оттуң чырыынга өжүнче кирген шиш демир баштыг согунну топтап көрүп тура, хенертен: “Адыр, адыр, Баштың! Туттун!” – деп сымыранмышаан, солгай холун ооң хөрээнге үстүре аарак, оң холу-биле сириңейнип турган согунну туткаш-ла, дыка шалыпкын ушта сопкан. “Тьфу! Кончуг секти!” – дээш, ол хып турган отче ханныг согунну киир октапкан. Балыгдан хан агып, черже дамдылап эгелэн. Арун өштүнден төгүлген ханны көргеш, химиренген:

   Мен-мен тонумну уштуп октаптайн. Хөйлеңимни база. Ону, ону, мээң курумну диле соккаш, бир чартыы-биле ханныг балыгны боой шарывыт, Ажы! Дүрген-дүрген! Солаш кыннып тур!

   Ажы Аруннуң агара хона берген куу арнынче көрбүшаан, ооң өжүнде балыынче оң холунуң айтыр-салаазы-биле кожаңнады айты аарак чугааланган:

   ― Оо, өршээ-өршээ! Чаяан болду! Хайлыг согун харын-даа улуг хан оруунга дегбээни аас-кежик. Ол өжүннүң сөөгүнче күштүг кадалган хире. Ол-даа ажырбас, барыктыг. Сөөк эттинип, экирий бээр. Кайыңарам, баштың, дүрген тонуңар, хөйлеңиңер уштуп кааптыңар. Мен балыгны дүрген-не шарыптайн, күскү соок балыгны хөрүктүр үрүпсе кончуг. Аа, хайлыын, шынап, кавынын ушта сорар

оът-сиген болза але. Адыр, чоп Бүрбүжүк аъдынче маңнажык. Ол куруг келбес. Бир-ле чүвени эккээр чадавас. Дораан келир ужурлуг эр. Адыр-адыр!..

Арун баштың баштай белинде куржанган курун чеже тырткаш, тонун уштуп октапкан. А оон кедип чораан хөйлеңин уштур деп девиржий бээрге, Ажы аңаа дузалажыпкан. Ооң аптара дег улуг хөрээ бел-кежиинге чедир чанагаш, от чырыынга агара берген турган. Ол аразында Бүрбүжүк эгиш-тыныш-биле холунда борбак-сарбак пөс хевирлиг чүве биле бичежек иштиг хап тудуп алган одагга бо-ла бурт-сарт маңнап келген.

― Арттынчаам иштин үжепкеш, сагышта дег пөс кур тып алдым. Хапта эм-оъттар база. Харын-даа болза, ол оъттарны ырак-узак орук-суур үнерде, черле ап чоруур чаңныг кижи мен. Кижиге чүү таваржы бербезил! – деп, ол, тын харанган дег, эшкедеп чугааланмышаан, эккелген чүвелерин Ажыже ийи холдап сунган.

Ажы холунда балыг шарыыр дээш чаа-ла диле согар дээш тудуп алган турган торгу курну Аруннуң черде чыткан тонунуң кырынче октай каапкаш:

― Мооң-биле шарыптайн. Артында кара даалымба ышкажыл. Бо-дур харын! – деп химирени каапкаш, Бүрбүжүктүң олче сунган чүвелерин ап тура, уламчылаан. – Мен дем чаа-ла эм оъттар болза деп баштыңга чугааланып турдум. Ана сагыжым дег болду эвеспе. Ам ажырбас. Ол-ла. Бөрү, меңээ дузалаш. Дүрген! Баштыңывыс күскү соокта ат болур. Ат болду-ла! Оът-сигенден белеткежи каавыт. Бо хапта бөрү оъду, хая чугу бар бе? Чугаажок бар болгай аан.

― Ийе-ийе! Ында, хапта, элээн оъттар бар харын, ылавылап көр даан! – деп, Бүрбүжүк аңаа чугаалаан.

Ажы биле Бүрбүжүк Аруннуң бичии када-ла көгергеш, ыжа хона берип, ханы сыстып төктүп, дамдылап турар балыынга Бүрбүжүктүң эккелген хавындан бөрү оъду дээр кадырып каан бүрүлерни салгылааш, даалымба курну диле соккулааштың, ооң-биле шарый каапканнар. Баштыңының оң холун мойнунга кур артыы-биле кастай баглап кааннар. Чүге дизе балыг өжүн талазы шимченирге-ле, саргып аарып, ээзинге халалыг болбазын дээш ынчанганнары

 

ол. Шарыышкын доостурга, Арун баштыңның ужулган хевин дедир кедирипкеннер. Ынчангаш улуг от ужудупканнар.

Одаг чоок-кавы делгемде чыдар дилиндек арыгжыгашты туржук, ырак эвесте дужунда агып чыдар Улуг-Хемниң суун ынаар караңгы тамыдан чайынналдыр чырыдып, айызап турганзыг. Кыпкан одагның кыдыынга Арун, Ажы, Бүрбүжүк үжелээ олурупкаш, отка дөгеленип, аразында болуп эрткен чүүлдү, Арунну аткан кайгалды чугаалажып, Уланды, Кежиктиг, Серен суглар ону сүрүп чедер-четпезин хөөрежип олурганнар. Хенертен оларга чоокшулап орар аът даваннарының даажы дыңналган.

Келзе-ле – Уланды, Кежиктиг суглар аъттарын мунупкан одагга бо халдып келгеннер. Аъттарындан дүже халышканнар. Олар аъттарының узун-дынын бир холдарындан салбайн туткулап албышаан, Арун баштыңының чанынга олура дүшкеннер. Уландының арны от чырыынга шириин көзүлген. Ол чораан чоруунуң дугайында өөрүнүң мурнундан Арун баштыңга айыткап хөөрээн:

― Кончуг азаны соондан аъттарлыг истеп сүрүп, чер алыспайн чыпшыр чедип чорааш, адыптывыс. Аъдындан аңдарылгаш, эзеңгиге бир буду ызыртына берди. Аъды ынаар-ла сөөртүп алгаш, маңнап чоруй барды… Сүрбедивис. Ону сүрүп канчаар… Ол дөмей-ле оон үнмес. Бажын салыр. Кым өлүм күзээрил, ол ону чедип алыр. ужур ындыг.

― Ол-дур харын! Болуп-тур! – деп, Арун түңнээн.

Даң адып, чер чырып орган. Аруннуң улузу одаанга аъш-чем кылып, шайын хайындырып, чемненип алгаш, хем кежеринге белеткенип эгелээннер. А арыгдан чүктүг ийи шарызын, аът-хөлдерин үндүрүп ап, оларны хемге суггаргаш, бичии-даа када болза, аштаанын чидир аастарын шимчедиптер дишкеш, аяңга оъткара каапканнар. Салдар кадарып хонган Шөмбүүлең баштаан кезек болгаш салчак эрлер база одагга шупту четкилеп келгеннер. Ам оларның одааның дужунда, арыг ындында аяң черде салчактар одаа база хайымнап эгелээн. Ында аът-хөлдер, эзер-чонак, чүген-суглук кыңгыраан, аъш-чем хайындырган от-көс кызаңнаан, кижилерниң чугаа-соодунуң шимээн-даажы агаарда чаңгыланып астына берген.

Хүн бизең даглар кырынга үне хонуп келгенде, Арун баштаан бөлүк ийи чүктүг шарызын сүрүп алгаш, Улуг-Хемни кежери-биле

 

салдар белеткеп каан черже аът-хөлдүг ам-на шимчеп чорупканнар. А оларның соо-биле Хепчи баштаан көвей салчактар үдеп чоруп органнар.

Хем эрни. Салдар. Сугда салдаан калбак салдар. Оларны эрик кырында үнген ийи селбегер теректе өртеп, баглап каан. Ол салдарга байкаралар ийи бөлүк кылдыр аът-хөлдери-биле деңге чара олурупканнар. Шарыларны база-ла ийи чара үлежипкеннер. А салчактар база оларның салдар кырынга эртежип тургустунуп алырынга хире-шаа-биле дузазын көргүскеннер. Бүгү чүве, байдал хемни кежеринге белен апарганда, Хепчи биле Арун эрик кыдыынга ийилээ турупкаш, аразында бир-ле чүве дугайында оожум хүлүрежип, элээн чугаалашканнар. Арун баштың аңаа дүнеки болуушкун дугайында улуг өөрүп четтириишкинин илереткен ийикпе, азы олар үдевээн болза, дириг, менди-чаагай бо байдалдан үнмезин миннип чугаалаан бе, азы Салчак баштыңының ноян таңмазы дээш ам-даа алдын-мөңгүнүн аазаанын, ол-ла күжүн ону ап чедерин сөглеткен бе – оларның чугаалажыы чажыт болуп артып калган.

Кажан Арун баштың баштайгы салга олурупканда, Хепчиниң улузундан бир эр теректе баглаан өртегни чеже сопкан. А сал кырында кижилер узун сыра ыяштар-биле хем эриинден салды агым аайы-биле мөөң сугже идип киирип бар чорааннар. Удаанда ийиги салда кижилер база оларның соо-биле салдап чорупканнар.

Кажан байкаралар хемни менди-чаагай кеже берип, ындыкы эрик кырынче үне бергенде, салчактар оларже “байырлыг!” деп холдарын чайып кезек тургаш, хем эриинден ырап, дедир чанар оруунче углап чорупканнар.

Арун баштың эрик черде туруп алган, хемниң ол чартыында кезек арыглыг черже ажытталып ырап бар чоруур салчактарже кайгап көрүп тура, хенертен хөлүнде: “Өршээзинде, бүгү-ле чүве эки болуп эртти!” – деп боду бодунга чугаалаттынган. Ол хем кыдыынга үнүп келген хирезинде, бир чартыы сыык сугда чыдар салда ыяштарын кожугларындан адыра соп, багларын чежип ап, ыяштарын өскээр ырадыркургаг черже дажып, чыскаай салып турар эштеринче кезек көрүп тура, хире-хире чым-сырт кыннып, аарый каггылап турар кастаглыг холун оожум бир холу-биле суйбай тырткылаан. Ооң чанында ыңгыржактыг ийи шары турган. А оларның

 

чанында ийи кожуглуг барба чыткан. Ийи шарыны узун баглар-биле чыткан барбаларда кожа өртей баглагылап каан.

Кежиктиг база арун баштыңдан ырак эвесте олурган. Ол эштериниң аңа хүлээдип бергени аъттарының узун-дыннарындан тудуп алган ора, хемни сал-биле кежип тургаш, сугга өде берген идиктерин ушта тепкилээштиң, бир холу-биле доңгайтыр силгип-силгип, дедир буттарынга кедип олурган.

Кезек болганда, аргамчы-сыдымнарын сал ыяштарындан адыргаш, чыый дүре туткулап алган Ажы, Шөмбүүлең баштаан эрлер Арун баштың биле Кежиктиг сугларга четкилеп келгеннер. Шарыларга барбаларны чүдүрүпкеннер. Аъттарын мунупканнар.

Арун баштың аъттанып тура, эштеринге чугаалаан:

― Орукка эки чордувус. Чоруувус чогаан. Ноян таңмазының орнунга белек-селек-даа алдывыс. Ам-даа алырывыс бар… Бо чоруувус дугайында чугаа үндүрүп болбас. Хоржок! Билир силер. Силерге бүзүрээр мен.

Аалга четкеш, Ажы, Шөмбүүлең, Уланды, Кежиктиг суглар кезек када мээң өөмге каш хонук артып каар силер. Чугаа бар. Барбаларны, ында чүъктү ботка арттырып алыр мен… А ийи шарыны арткан эштер алыр силер. Олар – силернии. Белекке бээрим ол. Ол-ла. Че, Ооругже халдып ораалыңар, оолдар!..

Олар чорупканнар…

22

АНУ Жамбалдың доруг аъдын мунупкаш, Белдир тайгазының кырынче үне халдып келген.

Ол, орукка чоруурда эптиг дээнзиг, хүрең даалымба чолдак хөректээш шыва тоннуг, мөңгүнден куткан ийи ак час мурнуку өөктерин ыяк өөктенипкен, белинде кызыл пөс кур куржанган, даалымба кара чүвүрлүг, итпек баштыг кадыг идиктери-биле эзеңгизин хере тепкен, бажында янзы-бүрү өңнүг каазы кончуг дошкалыг тыва шиш бөрт кеткен, оозу илдиргелиг, бир холунда чолдак кызыл сөөскен кымчылыг, а эзериниң дергизинде элээн борбак-сарбак суккан шевергин таалыңныг.

А ооң бир чартыында бажында ак тевеңгейлиг хүрең-доруг аъттыг, делгем хөректиг, ол дег шиш баштыг, чиңгир өңнүг допшулуг,

 

илдиргилиг бөрт кеткен он сес хар үезинде аныяк эр турган, ол база-ла Ану дег орукка кедер чолдак хөректээш шыва тоннуг, кара даалымба чүвүрлүг. А ооргазында ок-чемзээ болур ча-согун азынган, чалгыяк эзериниң соонда артыг-дергилиг, бир холунда чолдак кымчылыг, а эзер мурнунда камныы кончуг тудуп чорууру шарыглыг кавайда чаш уруглуг. Ол ону ыяк-ла хумагалыг тудуп чоруур, артында кавайның ол-бо уштарындан быжыглай шараан муңгаш баан оолдуң бир чартыкы эктинче шавыштыр киир октап каан, ол ону бодундан ышкынар ужур-даа чок, ынчап өлбес-даа. Кавайда чаш улуг уйгуда удуп чораан. Ол ийи кижи кырлаң сирт кырында кожаландыр тургулапкан, бурунгулаар чиңгиртилең көзүлген элезинниг талыгырже ырадыр-ла барааннап, бот-боттарының ишти-хөңнүн чоок билишкензиг, ыыт чок кайгап көрүп турганнар.

А оларның соонда ак-бора аът мунган, эзер-чонаанда артыг-дергилиг, ак-куу шырайлыг, ортумак сынныг, ол ийи кижиден шала-ла бичежек көстүр хар-назынныг аныяк уруг турган. Ооң аъды оларныы дег мурнунда хөндүргелиг болгаш соонда кудургалыг. Ол шырайы-биле чүүлдеш кулактарында мөңгүн сыргаларлыг. Бажында шиш допшулуг бөрт кеткен, узун чаштарын ийи чара өрээш, ооргазынче салып бадырыпкан. Уруг база-ла оларныы дег орукка кедер идик-хептиг, бир холунда кымчылыг, эзеңгилер тепкен шиш баштыг идиктерлиг, кады чораан эштери тайгада кыр кырында үнүп келген, ырадыр бурунгаар кайганып турда, ол бодун долгандыр чоок-кавыны сонуургап көрүп турган.

Ол, хенертен элдеп-чиктиг чүве эскерип көрүп кан дег, кым чылыг холу-биле ол угже айытпышаан, элдепсинген дег ыыткыр алгырган:

― Ойт, дуу ында аяң черде бир-ле чүве сеги чыдыр ышкаш! Сөөктериниң улуун, ана агбагар чүвелер! Барып көрээлиңерем, Ану-у!.. Чээ!..

Ану олче хая көрнүп келгеш, кымчылыг холун көдүрүп чоруй, “а, хей ол!” дээнзиг, холун сула салып бадырыпкаш, карактарын, бир-ле чүведен аарзынып корткан дег, чыпыш-чыпыш кылдыр көргүлепкеш, шуудунга киргензиг багайтыр чугааланган:

― Аа-а!.. Ындыг бе?.. Че харын…

Олар чеде бергеннер. Делгем аяң шөл. Улуг от ужудуп салып турган одаг орну. Оон ырак эвес черде бир амытанның куу сөөк

 

 

 

 

 

12*

бажы, агбагар ээгилер, буттар-холдар сөөктери болгаш оларның чанында куурарган кижи бажының сөөгү база мага-бодунуң улуг-биче сөөктери агара берген чыткылааннар. Үнүп келген оът-сиген аразында ында-мында кижи идик хеви дег көстүр борбак-сарбак чүвелер-даа карарып чыткылаар. Каарган-сааскан куштар куурарган сөөктерни эргигилей, чемиш эреп соктагылап ушкулаар-даа.

Аяң-шөлдүң кыдыы ужунда арт кырында селбегер улуг кызыл дыттың бир будуунда хам кижиниң улуг дүңгүрү ааттынып астынган. Ол база-ла, аяң-шөлде ээрерген сөөктер дег, куурара берген, аңаа хонгулап эрткен улуг-биче куш аалчыларның албаннары-биле будуттуна берген, салгын-сырынга шөлээн чайганып каап турган. Шак бо, ол-бо талаларында улуг-биче үнүш ыяштар-биле хүрээлей шыптынган, улуг эвес бол, делгем аяң-шөлде кижи биле адыгуус амытанның куурарган, ээрерген сөөктери орта болуп эрткен бир-ле коргунчуг болуушкуннуң ыыт чок херечилели болуп артканы илдең болган…

Ану ол бүгүнү көрүп тура, энир чылгы эрткен-барган болуушкуннарны, бөгүн болуп эртип турга дег, сагынган: Шошкаал биле ол ийини сүрген хаас ноянның аг-шериин, бо артка дээрже чүткүп кыпкан улуг одагны, тевениң коргунчуг алгызын, хамның күштүг соккан дүңгүрүн, ооң кускуннаан алгыжын, моолдарның ону катаптаан алгыларын. Ырактан дезип, оларга четтирбейн Шошкаал-биле кады аъттарлыг дезип бар чорааш, ол бүгүнү көргени-дыңнааны ам кулаангакатап чаңгыланып, кире хонган дег болган.

Өршээзинде, ооң чараш арны хөлегеленип, өскерлиш кынган дег болганда, ол хенертен сырбаш дээш, борта болган чүүлдү оларга дораан тө каап чугаалавайн, чажырыпкаш, (ооң ынчаар харыы, соруу-даа чок турган) чанында эштеринче кылчаш кылдыр көрүпкештиң, үнү сирлеш кыннып алгырган:

― Че, бо артта кырны кырлаткаш, энир ынчан Шошкаал хөөкүйнүң меңээ айтып бергени суглуг чоога черже ам дүрген-не чоруптаалыңар шүве! Мээң соом-биле чоруп олуруңар че! Оглумну кургаглаар, эмзирер үези келген хире, эмиим саамчааш аажок. Че, деңге, Ай-Суу… – дээш, ол ырак эвесте селбер кызыл дыттың чоон будуунда азып каан дүңгүрже көре-көре, артты кырлады чорупкан. Ооң соонда ийи кижи бар чораан.

 

А Деңгениң мурнунда кавайда тудуп алган чорааны бичии чаш – Шошкаал ыыт чок таалап удуп чораан.

Аъттыг кижилер артта кырны кырлаткаш, сүрлүг чоогаже доңгайты бар чорааннар.

Ану кыр кырындан көстүп турар улуг Моолдуң ынаар-ла төнчү чок чаттылып чоруткан элезин-дөңгүлүг ховузунче караан шылады көре, иштинде чугааланган: “Экии, төрээн Моолумнуң делгемнери! Мен чуртумче оглум ап алгаш, чанып орарым бо! Экии, Жамбал, оглуңну Тывадан эккелдим. Чүгле мен оглуң-биле кел чору мен. Ээн ховуларны ээлеп чыдар кээргенчиг эжим… Мен ам сенче чанып бар чору мен. Чааскаан эвес: эш-өөрлүг, чаш оглум-биле… Жамбал! Эжим! Сээң ээлеп чыдар ховуңга ам дораан-на чеде бээр мен. Бичии-ле мана…

Шошкаал эжиң база өлген… А мен сээң оглуң – бичии Шошкаал-биле кады, эжиңниң бир акызының уруу, күдээзи-биле аалымче бар чору мен… Олар мени чедирип кааш, дедир чаныптарлар… Оларны дедир үдеп каар мен… Жамбал, сен оолдуг сен. Амыра! Хөгле!.. Кижи өзер – өжээн кырывас!.. Төрээн Моолум ховузу, мен сени дыка-ла сагындым, эргим ховуларым, улуг Моолум, бар чору мен…”

Олар чоога иштинде кара сугга чеде бергеннер. Ак-көк дээр. Хиндиинде хир чок. Чайның төнчүзү. Күс.

 

 

19822002, ноябрь

 

 

 

 

 

 

Литературно-художественное

издание

 

 

 

ИРБИЖЕЙ

Чечен Байкараевич

 

печать нояна

 

Повесть

 

На тувинском языке

 

Редактор Куулар Н. Ш.

Художественный редактор Донгак В.У.

Художник Донгак В. У.

Технический редактор Ховалыг В. Ч.

Корректор Кужугет А. А.

Компьютерный набор Намгалай-оол У. А.

Компьютерная верстка Бегзи Ч. М.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Подписано к печати 16.06.2008 г. Формат 60х84 16. Бумага офсетная.

Печать офсетная. Физ. печ.л. 11,5. Усл. печ.л. 10,7. Усл. кр.-отт. 10,9.

Уч.-изд.л. 10,2. Тираж 1000 экз. Заказ № 926

 

Тувинское книжное издательство им. Ю.Ш. Кюнзегеша,

667000, г. Кызыл, ул. Щетинкина и Кравченко, 57

 

Отпечатано в ГУП РТ “Тываполиграф”,

667000, г. Кызыл, ул. Щетинкина и Кравченко, 1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ирбижей Ч.Б.

И78   Печать нояна: повесть. – Кызыл: Тувинское книжное издательство им. Ю.Ш. Кюнзегеша, 2008. – 184 с.

   ISBN 5-7655-0593-3

      “Печать нояна” – историческая повесть талантливого прозаика и поэта, основаннаяна народной легенде, переосмысленной автором. Верная дружба, любовь, чувство долга перед родной землей… движут поступками героев. Острый, динамичный сюжет помогает раскрыть характеры действующих лиц и притягивает читателя. Приключения, выпавшие на долю тувинца Шошкаала и его монгольских друзей Жамбала и Ану заканчиваются гибелью двух молодых удальцов-побратимов, но из благородные деяния дадут добрые всходы – и в жизни рода байкара и в памяти близких людей и потомков.

      Для массового читателя.